Dominika Kozłowska

Osobiste szczęście wymaga
nieraz wyjścia na ulicę

NIE SPOSÓB DZIŚ TRAKTOWAĆ JAKO ZUPEŁNIE ODRĘBNYCH spraw protestów, które ogarnęły Polskę po wyroku Trybunału Konstytucyjnego niszczącym obowiązujący od lat 90. tzw. kompromis aborcyjny, oraz pogłębiającego się zgorszenia polskim Kościołem, które narasta wraz z kolejnymi ujawnianymi przez media praktykami tuszowania w nim nadużyć seksualnych ze strony przedstawicieli Kościoła. Obydwie kwestie pokazują, że polscy hierarchowie pozbawieni są kontaktu ze społeczeństwem i wyczucia dla społecznych nastrojów – również postaw katoliczek i katolików. Pogłębiającej się alienacji hierarchów towarzyszy także brak odwagi cywilnej, aby zmierzyć się z trudną rzeczywistością. Strategia uników wobec pojawiających się zarzutów prowadzi do utraty resztek autorytetu społecznego. Biskupi nie mogą wystąpić dziś w roli tych, którzy pomagają przywrócić pokój społeczny, co niejednokrotnie czynił Kościół katolicki w historii Rzeczypospolitej – nie są bowiem zdolni wyjść poza perspektywę obrony własnych układów i władzy.

Lista polskich biskupów, na których ciążą podejrzenia bądź zarzuty chronienia sprawców, jest coraz dłuższa. Ostatnio opinią publiczną wstrząsnęły decyzje, jakie zapadły w Watykanie ws. kard. Gulbinowicza, legendarnej postaci Solidarności. Niedługo później na stronach Stolicy Apostolskiej ukazał się raport ws. Theodore’a McCarricka, byłego metropolity Waszyngtonu, wpływowego duchownego, który uznany w 2019 r. przez Kongregację Nauki Wiary za winnego molestowania nieletnich i dorosłych, został wydalony ze stanu kapłańskiego. Raport postawił ważne pytania dotyczące roli kard. Dziwisza w promocji sprawców przestępstw seksualnych na najwyższe szczeble hierarchii kościelnej. Nie liczę na to, że polski Kościół zdobędzie się na powołanie prawdziwie niezależnej komisji, która mogłaby wyjaśnić zarzuty ciążące na kard. Dziwiszu, choć to mogłoby być ostatnią deską ratunku, pozwalającą przynajmniej wyjść z twarzą z tej kompromitującej episkopat sytuacji. Dlatego najlepszym rozwiązaniem byłoby powołanie takiej komisji przez papieża Franciszka oraz wsparcie jej prac przez dziennikarzy prowadzących międzynarodowe śledztwo.

Również protesty, które od końca października trwają w Polsce, w najbliższym czasie pewnie nie doprowadzą do politycznego przełomu, choć PiS podobnie jak polscy hierarchowie, również utracił społeczną wrażliwość i umiejętność czytania ludzkich postaw. Sądzę, że dopiero w dłuższej perspektywie możemy spodziewać się przełomu, który zmieni w Polsce układ sił. Gdy skrajnie prawicowe ruchy tworzą bojówki, które mają bronić kościołów, gdy do podobnej akcji wzywa prezes PiS Jarosław Kaczyński, Rada Stała KEP wspiera te pomysły i dziękuje „duszpasterzom i wszystkim wiernym świeckim, którzy odważnie stają w obronie swoich kościołów”. Tymczasem protesty ws. wyroku Trybunału Konstytucyjnego zaangażowały również katoliczki i katolików. I to zjawisko bez precedensu w historii Polski. Nigdy wcześniej Kościół w naszym kraju nie spotykał się z tak jawną krytyką również ze strony wiernych. Coraz więcej katolików oponuje przeciwko sojuszowi ołtarza z tronem, sprzeciwia się nadużyciom polityków, a zarazem publicznie piętnuje grzechy Kościoła.

Najnowszy numer miesięcznika „Znak” powstawał w cieniu tych wszystkich smutnych wydarzeń. Wbrew trudnej rzeczywistości i przybierającej na sile pandemii koronawirusa podjęliśmy w grudniowych Temacie Miesiąca i Ideach temat szczęścia. Mamy bowiem świadomość, że szczęście nie polega na ucieczce do wewnętrznej twierdzy; umiejętność szczęśliwego i dobrego życia zależy nie tylko od genów, wychowania i moralnych cnót, które budują nasz życiowy kręgosłup, ale i od warunków społecznych. Dlatego niekiedy trzeba wyjść na ulice, by walczyć o sprawy, które są dla nas ważne.

Ilustracja: Jakub Cichecki

Wszystkim Czytelniczkom
i Czytelnikom życzymy nadziei
wśród trosk i niepokoju.

Will Smith i Jaden Smith w filmie W pogoni za szczęściem z 2006 r. To oparta na faktach opowieść o mężczyźnie przechodzącym drogę „od pucybuta do milionera”. Szczęście nie jest tu wynikiem losu, lecz ma być zależne tylko od nas i naszego pozytywnego nastawienia do świata. Eva Illouz i Edgar Cabanas twierdzą, że ta historia dobrze oddaje neoliberalne rozumienie szczęścia
fot. BE&W

Temat Miesiąca

Marzenie
o dobrym życiu

W filozoficznym bestsellerze czasów PRL-u (13 wydań do dziś), czyli książce O szczęściu, Władysław Tatarkiewicz wyróżnia cztery rozumienia szczęścia. Pierwsze, gdy mówimy o pomyślności, farcie, np. na loterii i w kartach. Drugie, gdy chodzi nam o szczególne przeżycie, euforię, stan intensywnej radości. Trzecie, gdy jak starożytni pojmujemy je jako eudajmonię, posiadanie największej miary dóbr dostępnych człowiekowi. I czwarte wreszcie, które oznacza zadowolenie z życia wziętego jako całość. Ten ostatni sens mamy z reguły na myśli, gdy uważamy, że szczęście to cel, do którego warto dążyć.

Jak jednak szczęście osiągnąć? W tym numerze przyglądamy się (z lekką nutą sceptycyzmu) różnym odpowiedziom: od regionalnych filozofii szczęścia pokroju hygge przez praktykę mindfulness po rozpoznania filozofów i psychologów.

Co składa się na nasz dobrostan psychiczny? Czy sweter, świeczki i kot są do szczęścia koniecznie potrzebne? Jak zachować umiar w ocenianiu samego siebie? Czy bycie nieszczęśliwym to dziś wstyd?

Odpowiadają:
Janusz Czapiński, Olga Drenda, Eva Illouz,
Edgar Cabanas i Władysław Stróżewski

Kołowrotek
szczęścia

Gdy zbadano zwycięzców loterii i sparaliżowane ofiary wypadków samochodowych, okazało się, że już po kilku miesiącach od tych wydarzeń ich poziom zadowolenia z życia wracał niemal do poprzedniego stanu. Niezależnie od okoliczności możemy zachować równowagę ducha i przynajmniej umiarkowane poczucie szczęścia

Janusz Czapiński

w rozmowie z Elżbietą Kot

Czym z punktu widzenia psychologii jest szczęście?

Poczucie szczęścia jest jedną z dość powszechnie wykorzystywanych miar szerszego zjawiska, którym jest dobrostan psychiczny. Różnie się go definiuje, ale niemal we wszystkich definicjach owo poczucie szczęścia się pojawia. Oprócz tego na dobrostan składa się też zadowolenie z życia oraz bilans emocjonalny – wszystko jedno, czy dnia, czy tygodnia, a nawet całego życia – z przewagą doznań pozytywnych. Pojęcie szczęścia zdaniem niektórych obejmuje również szereg cech osobowości, np. cnoty, siłę charakteru itd. Definicje dobrostanu psychicznego są bardzo zróżnicowane, ale w sumie sprowadzają się do jednego – do pozytywnej postawy wobec własnego życia.

W psychologii, podobnie jak w filozofii, wyróżnia się hedonistyczne i eudajmonistyczne koncepcje szczęścia.

Szczęście w rozumieniu Arystotelesowskim, eudajmonistycznym, to wykorzystanie w życiu wszystkich lub większości swoich potencjałów, z którymi przychodzimy na świat, natomiast w ujęciu hedonistycznym chodzi o przewagę przyjemności nad przykrościami, kolekcjonowanie tego, co nam sprawia frajdę, radość. Różnica w obu podejściach jest istotna, jednak mają one wspólny punkt dojścia, czyli to, jak patrzymy na swoje życie i jak je oceniamy.

Eudajmoniści gotowi są nawet cierpieć za sprawę, jeśli mają szczytny cel, po to, by móc, uruchamiając swoje potencjały intelektualne, emocjonalne czy zawodowe, osiągnąć to, co sami definiują jako pełne, satysfakcjonujące życie. Hedoniści też do tego dążą, ale inną drogą, nie są gotowi się poświęcać. Oczywiście nie ma stuprocentowych eudajmonistów i hedonistów, hedoniści również mają wykraczające poza kolekcjonowanie przyjemności cele życiowe, tylko tak je wyznaczają, żeby nie wymagały szczególnego poświęcenia. A eudajmoniści też lubią zjeść dobry obiad.

Czy któraś z tych postaw jest skuteczniejsza w osiągnięciu tego, co nazywamy szczęściem? Po lekturze Pańskiej książki Psychologia szczęścia odniosłam wrażenie, że jednak optuje Pan bardziej za podejściem eudajmonistycznym.

Bo ono zakłada większą wrażliwość na to, co wykracza poza nasze indywidualne życie. Ta postawa jest z natury bardziej prospołeczna. Znowu odwołując się do Arystotelesa – chodzi o kultywowanie cnót, zwłaszcza takich jak odwaga, miłość, życzliwość wobec innych. Nie mogę jednak powiedzieć, że kategorycznie wolę eudajmonistów od hedonistów. Te różnice nie pozwalają nam stwierdzić, że jedni są lepsi, a drudzy gorsi.

A na czym polega stworzona przez Pana „cebulowa teoria szczęścia”?

Początki badań nad dobrostanem psychicznym były związanie z pomiarami o charakterze hedonistycznym − mierzono temperaturę emocji, zadowolenie z życia i poczucie szczęścia, o inne stany w zasadzie nie pytano. Dopiero gdy pojawiły się koncepcje szczęścia eudajmonistycznego – pierwszą stworzyła Carol Ryff – zaczęły się pomiary innych od hedonicznego wymiarów jakości życia, ale pozostają one w mniejszości. W dalszym ciągu przeważają bowiem badania jednowymiarowe, na skali przyjemnie–nieprzyjemnie, zadowolony–niezadowolony.

Doszedłem do wniosku, że psycholodzy wpadli w pułapkę, która nie pozwala na znalezienie odpowiedzi na wiele istotnych pytań, dlatego zaproponowałem „teorię cebulową” zakładającą istnienie kilku warstw szczęścia. To, czy uznajemy nasze życie za udane, niezależnie od tego, czy hołdujemy eudajmonizmowi, czy hedonizmowi, jest związane ze spontanicznym i automatycznym dążeniem do równowagi ducha, niezależnie od okoliczności. Ja to nazwałem „atraktorem szczęścia”, ale można mówić po prostu o woli życia. Większość ludzi w wyniku ostrej selekcji naturalnej rodzi się z całkiem silną wolą życia, choć występują tu także różnice jednostkowe. Wola życia jest stuprocentowo uwarunkowanym genetycznie, czyli wrodzonym, elementem dobrostanu. I ona jest pierwszą, najgłębszą z warstw owej cebuli.

Poza tym wszyscy kolekcjonujemy różne doświadczenia życiowe, które docierają do naszej świadomości w postaci bilansu dobrych i złych przypadków. I tym zajmowała się większość badaczy dobrostanu psychicznego. Ja nazwałem ten zbiór, środkową warstwę cebuli, „ogólnym dobrostanem subiektywnym”. O nim mówimy, gdy ktoś nas pyta albo sami zadajemy sobie pytanie, czy jesteśmy zadowoleni z życia i w jakim stopniu.

I wreszcie jest wymiar, który można nazwać potokiem bieżących doświadczeń – może nam się powodzić lub nie: finansowo, w pracy, w małżeństwie, możemy być zadowoleni lub nie z dzieci, z miejsca zamieszkania itd. Po angielsku to się nazywa domain satisfactions – zadowolenie z poszczególnych aspektów życia.

Jakie są zależności między tymi trzema warstwami szczęścia?

Część środkowa, czyli dobrostan subiektywny, jest nieustannie pod naciskiem dwóch pozostałych – wola życia przywraca nas do przyzwoicie pozytywnego poziomu („nie martw się”, „jutro będzie lepiej”), a z kolei potok codziennych doświadczeń od czasu do czasu przesuwa nas w kierunku krańca negatywnego. Na przykład, gdy już naprawdę nie wiedzie nam się w robocie, jesteśmy szykanowani przez przełożonych, nie mamy dobrych relacji z kolegami, może to zacząć rzutować na nasz ogólny stosunek do życia i doprowadzić do konkluzji, że wiedziemy marne życie – chociaż mamy dobrą żonę czy męża, i to nas ratuje, bo nie pozwala nam się całkiem ześliznąć w czarną dziurę nieszczęścia. Ale nawet jeśli na jakiś czas te bieżące doświadczenia powodują obniżenie zadowolenia z życia, wszyscy możemy jednak liczyć na to, że atraktor szczęścia prędzej czy później, a raczej prędzej, pozwoli nam się przystosować do tych warunków, przywróci nam uśmiech na twarzy i pozytywne spojrzenie w przyszłość.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Hygge kontra
słowiański przykuc

Dostępne w wersji pełnej.

Ucieczka do
wewnętrznej
twierdzy?

Dostępne w wersji pełnej.

Światłocień

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Czułe punkty
Francji

Dostępne w wersji pełnej.

Jak dzieci rodziców
na polskość namawiały

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Szpitalne
zapiski
o wolności

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Wrota Tannhäusera

Gniew kobiet

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Springer z trasy

Za duży świat

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Kościół – mój dom

Dzień gniewu

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Zagubiony
wymiar filozofii

Dostępne w wersji pełnej.

Zachwycenia

Dostępne w wersji pełnej.

Przeżywać każdą
chwilę, jak gdyby
była pierwsza
i ostatnia

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: POD NISKIM NIEBEM – O KULTURZE HOLANDII

Prezentujemy tu fascynujący świat XVII-wiecznej Holandii: jej obyczajów, dzieł sztuki i przedmiotów codziennego użytku. O niderlandzkim niebie – „niskim tak, że zda się w kanał wpaść” – śpiewał Jacques Brel.

Pocztówka z Mokum

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Fotoplastikony

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Malarka dusz

Dostępne w wersji pełnej.

Twórcza nostalgia

Dostępne w wersji pełnej.

Raport z Polski

Dostępne w wersji pełnej.

Prosument
w fabryce sieci

Dostępne w wersji pełnej.

Śmierć i pamięć

Dostępne w wersji pełnej.

Cudze
smakują lepiej

Dostępne w wersji pełnej.

Inne planety

Dostępne w wersji pełnej.

Aż chce się więcej

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi. Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Pomijanie

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Jak uśmiech stał
się znakiem

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Śliwa, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 61 99 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego