Dominika Kozłowska

Kobieta, życie, wolność

16 WRZEŚNIA 2021 R. POLICJA OBYCZAJOWA ARESZTOWAŁA w Teheranie 22-letnią Kurdyjkę Żinę Amini, znaną na świecie jako Mahsa. To wydarzenie, konsekwencja zaostrzającego się i coraz bardziej brutalnego reżimu obyczajowego w Iranie, stało się początkiem protestów pod hasłem: „Kobieta – życie – wolność”, które wkrótce ogarnęły kraj. Za sprawą mediów społecznościowych mogliśmy śledzić, jak odważni protestujący obywatele opanowują przestrzeń miejską, wypełniając ją plakatami, hasłami i happeningami. Sztuka, polityka, wolność i prawa człowieka po raz kolejny pokazały, że są różnymi stronami tych samych dążeń obywatelskich w obronie naszych praw podstawowych.

Wydarzenia w Iranie, opisane w marcowym numerze miesięcznika „Znak”, przypomniały mi słowa jednego z najwybitniejszych współczesnych artystów: Chińczyka Ai Weiwei (niedawno nakładem Wydawnictwa Karakter ukazała się znakomita autobiografia artysty). W wielu biogramach tego wybitnego twórcy pojawia się określenie „politician”. I choć słowo to może zaskakiwać, sam artysta w rozmowie z Mariuszem Chudym opublikowanej przed laty w „Tygodniku Powszechnym” przekonywał: „Polityka i sztuka w Chinach nigdy nie były oddzielone od siebie. To moje życie, ja tym oddycham na co dzień, więc musi mieć to wpływ na moją sztukę. I teraz do końca nie wiem, czy to jeszcze jest sztuka czy codzienność. Co jest działaniem politycznym, a co sztuką”.

Obywatelskie śledztwa, jak to uruchomione przez Ai Weiwei w 2008 r., gdy w chińskiej prowincji Syczuan nastąpiło tragiczne trzęsienie ziemi, wskutek którego w wybudowanych z rażącą niedbałością przez władze szkołach zginęły tysiące dzieci, są próbą przeciwstawiania się zbiorowej niepamięci, wzmacnianej przez wszystkie reżimy autorytarne. A przemilczenie i ukrycie krzywd, nienazwanie zła zniekształcają naszą moralność, wzmacniając tendencje konformistyczne.

Głos na temat protestów w Iranie pozostaje w dialogu z innymi materiałami z najnowszego „Znaku”: esejów na temat walki o prawo do edukacji dla kobiet oraz nadużyć seksualnych w Kościele w okresie pontyfikatu Jana Pawła II. W 2008 r. Ai Weiwei ogłosił na blogu: „Będziemy szukać nazwiska każdego zmarłego dziecka i będziemy o nim pamiętać”. Wkrótce po tym opublikował listę 5385 imion i nazwisk zmarłych dzieci (władze szybko zamknęły jego stronę). Jego działanie łączy się ze śledztwami obywatelskimi, które mają na celu ujawnienie tożsamości każdej poszkodowanej, prześladowanej, dyskryminowanej, więzionej i torturowanej osoby. Są to zarazem akty społecznej solidarności, zmieniające nasz wspólny świat.

Nassim Nicholas Taleb, który jest bohaterem Tematu Miesiąca, stawia ważne pytanie: „Za co zapłaciłbyś własną skórą?”. I w odpowiedzi proponuje z pozoru prostą zasadę: ważne decyzje muszą być podejmowane przez ludzi, którzy ponoszą ich konsekwencje. Ta zasada pozostaje oczywiście w całkowitej sprzeczności z praktyką nie tylko autorytarnych reżimów, ale wszystkich nadużywających swojej pozycji. Nam jednak pozwala zrozumieć wagę zaangażowania obywatelskiego i artystycznego tam, gdzie cenę za pychę i przemoc władzy płacą ludzie niewinni. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

redakcja: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Barbara Małecka, Janusz Poniewierski, Henryk Woźniakowski

zespół: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska- -Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner

współpraca: Ewa Bolińska- Gostkowska, Andrzej Brzeziecki, Marta Duch-Dyngosz, Magdalena Falińska, Monika Gałka, Ewelina Kaczmarczyk, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Agnieszka Rzonca, Martyna Słowik, Marcin Wilk, Edyta Zielińska, Marcin Żyła

projekt graficzny pisma: Władysław Buchner, Rafał Buchner

dyrektor artystyczny: Władysław Buchner

fotoedycja: Marcin Kapica

korekta: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ilustracje portretowe: Patrycja Podkościelny

promocja i reklama:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

prenumerata:
tel. (12) 61 99 561
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski

Temat Miesiąca

Demaskator

■ Nassim Taleb
fot. Dan Callister / Rex / East News

Nassim Nicholas Taleb należy do grona najbardziej wpływowych myślicieli na świecie. „The Sunday Times” zaliczył jego książki do najważniejszych po II wojnie światowej, uznanie wobec niego wyraża noblista Daniel Kahneman, a filozof John N. Gray określa mianem „najbardziej proroczego” dziś autora.

Jednocześnie filozofowie nauki nie znajdą u Taleba wielu nowych idei – wyróżnia je raczej odważna demaskacja nadużyć wśród liderów świata finansów i polityki.

Chociaż w Polsce ukazały się wszystkie tomy bestsellerowego cyklu Incerto, nie pojawiła się dotąd całościowa synteza książek Taleba. Proponujemy zwięzły przewodnik po jego filozofii przypadku i ryzyka.

Jak podejmować decyzje w sytuacji niepewności? Czym jest „czarny łabędź”? Jakie pułapki myślenia nam zagrażają? Czy żyjąc w nieprzewidywalnym świecie, możemy być szczęśliwi?

Odpowiadają:
Nassim Nicholas Taleb oraz Marek Maraszek, Krzysztof Nędzyński i Katarzyna Januszkiewicz

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Filozof przypadku

Marek Maraszek

Jego książki zostały przetłumaczone na ponad 30 języków. Koncepcja „czarnego łabędzia” na stałe zagościła w słowniku filozofów i ekonomistów, a nazwisko autora jest odmieniane przez wszystkie przypadki, gdy dochodzi do kryzysu finansowego, wybuchu wojny czy globalnej pandemii. Kim jest Nassim Nicholas Taleb i co ma nam do powiedzenia o niepewności?

Nic nie jest skończone, dopóki nie jest skończone” – odrzekł dziennikarzowi Yogi Berra, gdy wydawało się, że prowadzona przez niego drużyna New York Mets straciła szanse na zdobycie tytułu po przegranej 1:4 z zespołem z Pittsburgha. Legendarny baseballista i menedżer słynął z poczciwych, niekiedy absurdalnie truistycznych bon motów, którym amerykańska prasa nadała miano „Yogi-izmów”. Żaden z nich nie zyskał jednak tak szerokiej popularności jak zadziorne w treści, a nonszalanckie w formie It ain’t over, till it’s over, najprawdopodobniej ze względu na niespodziewany dalszy ciąg tej historii: zupełnie wbrew dotychczasowej złej passie Metsi odzyskali znakomitą formę i skutecznie powrócili do gry o najwyższe cele.

Nassim Nicholas Taleb, amerykański trader i matematyk libańskiego pochodzenia, zapamiętał słowa Yogiego Berry, a co więcej, jako zapalony czytelnik autorów klasycznych skojarzył słynną wypowiedź z inną historią, którą odnalazł na kartach Dziejów Herodota. Bohaterem tej opowieści jest Krezus, bajecznie majętny król lidyjski, dla którego materialny status stanowił źródło chluby. Gdy tylko dowiedział się, że jego strony odwiedza Solon, słynący z mądrości ateński prawodawca, zapragnął pochwalić się swoją rezydencją przed znakomitym gościem. Zaproszenie zostało przyjęte. W czasie wykwintnej kolacji król zapytał Ateńczyka o to, kogo uważa za najszczęśliwszego z ludzi. Solon w odpowiedzi przytoczył historię Tellusa, uczciwego człowieka i dobrego ojca, który zginął w obronie ojczyzny. Król nie wydawał się zadowolony, dlatego też Salon podał inny przykład, tym razem młodzieńca, który uratował własną matkę przed biedą, a sam zmarł, pomagając ubogim. Zirytowany Krezus odsłonił wreszcie prawdziwe intencje rozmowy, zwracając się do mędrca z pytaniem: czy ze względu na bogactwo to nie właśnie on, król Lidii, powinien zostać uznany za najszczęśliwszego z ludzi? Solon odpowiedział, że aby się tego dowiedzieć, władca musi zaczekać do własnej śmierci – nikt nie zna wyroków przyszłości, a wszystkie okoliczności mogą się odwrócić. Minęły lata, w wyniku wojny Krezus stracił tron i został wygnany.

Głęboko pedagogiczny charakter opowieści nie umknął Talebowi, który w trakcie wieloletniej kariery miał okazję poznać wielu krezusów z Wall Street. Był świadkiem błyskotliwych karier, rozpoczynających się spektakularnie tylko po to, by z podobnym impetem się zakończyć. Śledził, jakich spustoszeń na rynku dokonał niespodziewany azjatycki kryzys finansowy w 1997 r. Obserwował losy ekspertów, takich jak Robert C. Merton, który w 1997 r. odebrał Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii, a w latach 1998–2000 doprowadził do upadku współzałożonego przez siebie funduszu Long-Term Capital Management.

Ścieżka kariery Nassima Taleba charakteryzowała się inną dynamiką. Jak przyznaje, nie fascynował go świat błyskawicznych karier i nie chciał zamykać się w ciasnym świecie finansów, dlatego po 20 latach pracy jako giełdowy trader rozpoczął karierę akademicką, by zgłębiać zagadnienia na styku matematyki i filozofii. Zaskakująco długa kariera w przewrotnym i trudnym środowisku amerykańskiej finansjery, wolne chwile spędzane nad klasycznymi lekturami, uzyskana na uniwersytecie teoretyczna podbudowa, a wreszcie doświadczenie zdobyte we współzałożonym w 1998 r. przez Taleba funduszu hedgingowym Empirica znalazły ujście w przedsięwzięciu stanowiącym, jak należy mniemać, największą namiętność i misję Taleba: w karierze pisarskiej.

W 2001 r. opublikował swoją pierwszą książkę, w której podsumował wnioski w przystępnej dla szerokiej publiczności formie eseju, swobodnie łącząc ze sobą refleksję filozoficzną, namysł nad problemami statystycznymi i wspomnienia z kariery tradera. W debiutanckiej publikacji, zatytułowanej Zwiedzeni przez przypadek (oryg. Fooled by Randomness), postawił prowokacyjną tezę: ci, których Wall Street zwykło nazywać ludźmi sukcesu, nie odkryli wcale sekretu trafnego prognozowania przyszłości ani nie rozgryźli uniwersalnie skutecznych zasad rynkowej gry; posiadają jednak ponadprzeciętną skłonność do podejmowania ryzyka i przeceniania swoich umiejętności. Ich postępowanie przypomina grę w rosyjską ruletkę: dzięki łaskawości losu doszli do ogromnych fortun i nie trafili jeszcze na zabójczy nabój. Każda szczęśliwa passa musi jednak kiedyś dobiec końca, dlatego w każdej chwili mogą podzielić los Krezusa.

Debiutancka książka odniosła sukces, a „The New Yorker” napisał o niej, że „jest tym samym dla panujących na Wall Street poglądów, czym 95 tez Marcina Lutra było dla Kościoła”. Prawdziwy triumf przyszedł jednak wraz z publikacją Czarnego łabędzia (2007), eseju o nieprzewidywalnych zdarzeniach, którego najlepszą okolicznością reklamową stał się globalny i zaskakujący kryzys finansowy, jaki wybuchł niedługo po premierze. Taleb, okrzyknięty prorokiem współczesności, trafił do grona najgorętszych nazwisk debaty publicznej i od tej pory mógł w spokoju poświęcić się kontynuacji zainicjowanej filozofii nieprzewidywalności. Ostatecznie swoim rozważaniom nadał kształt pentalogii, a cykl zatytułował Incerto (wł. „to, co niepewne”). Dwie pierwsze książki uzupełnił o publikowane kolejno: Prokrustowe łoże (2010), Antykruchość (2012) i Na własne ryzyko (2018).

Ilustracje: Aleksandra Stanglewicz

Pomimo ogromnej popularności Talebowi udaje się zachować znaczące fragmenty swojej biografii w tajemnicy, zręcznie balansując między dzieleniem się anegdotami z własnego życia, jak chętnie to czyni w książkach, a budowaniem aury niedostępności, wizerunku myśliciela „spoza wszechobecnego szumu informacyjnego”. Ma opinię ekscentryka. Jest wybredny, jeśli chodzi o zgodę na wywiady – udziela ich rzadko i zwykle swoim znajomym. Podkreśla swoje libańskie pochodzenie i zamiłowanie do kultury śródziemnomorskiej, które potrafi przybrać nietypowe formy: Taleb nie jada owoców, których nazwy nie mają odpowiednika w języku greckim lub hebrajskim. Przyjaźni się z wpływowymi politykami, a swego czasu wiele mówiono o jego znajomości z Davidem Cameronem, ówczesnym premierem Wielkiej Brytanii. Podobno życzy sobie większej zapłaty za wygłoszenie prelekcji, jeśli słuchacze noszą krawat. Odczytuje tylko pięć e-maili dziennie, za to chętnie wchodzi w dyskusje na Twitterze. Jest poliglotą i deklaruje, że mówi w dziesięciu językach. Od kilkunastu lat poświęca się wyłącznie działalności pisarskiej, edukacyjnej i doradczej. Należy jednak wątpić, czy tęskni za handlem opcjami, skoro już wiele lat temu Mark Spitznagel, jego były współpracownik, określił go jako „w 5% tradera, w 95% filozofa”. Ambicje Nassima Taleba od dawna sięgały dużo dalej niż świat nowojorskiej giełdy.

Zwiedzeni przez przypadek

Diagnozę, od której rozpoczyna się Incerto, można sformułować następująco: żyjemy w świecie, w którym myli się ze sobą podstawowe kategorie. Szczęśliwy traf inwestora bierzemy za jego umiejętności i mówimy, że ma głowę do interesów. Gdy tylko zaczniemy rozmyślać nad czymś, co wydarzyło się przypadkiem, a było dla nas wyjątkowo przykre, nie spoczniemy, dopóki nie znajdziemy w tym jakiejś konieczności, chociażby pod postacią kosmicznej karmy. Zdezorientowani, nie rozróżniamy sygnałów, czyli rzetelnych informacji o świecie, od medialnego szumu, który stale musi podtrzymywać uwagę widza jaskrawymi paskami, czerwienią i zielenią zmieniających się notowań na giełdzie, a każdy z generowanych newsów ma się wydawać ważniejszy od poprzedniego. Nad przemieszanym porządkiem rzeczy czuwają pewni swego eksperci pod krawatem, którym wtórują medialne gadające głowy („Dziennikarze nie mogą pojąć, że to, co interesujące, niekoniecznie jest ważne; większość nie może nawet pojąć, że sensacja niekoniecznie jest interesująca”).

Nieco przesadnie złowrogi obraz kreślony przez Taleba prezentuje rzeczywistość, w której ludzkość straciła z oczu jeden z podstawowych aspektów rzeczywistości. Nic dziwnego, skoro prawdopodobieństwo – bo o nim mowa – to wyjątkowo trudny koncept do uchwycenia w codziennym życiu. Nasze wybory wydają się przecież dużo bardziej skomplikowane niż probabilistyka, której uczymy się w szkole na lekcjach matematyki. Bez trudu określimy, jakie są szanse na to, że wyrzucona przez nas kostka do gry pokaże liczbę parzystą, jak jednak ocenić prawdopodobieństwo dostatniego życia, jeśli wybierze się studia na kierunku lekarsko-dentystycznym? Z tego powodu Taleb podkreśla, że rozważana przez niego probabilistyka to „gałąź sceptycyzmu stosowanego, a nie dyscyplina techniczna”. Dopiero takie postawienie problemu pozwala spojrzeć na zagadnienie nie jak na kolejną matematyczną łamigłówkę, ale jak na realne życiowe wyzwanie. Z tak ustalonego punktu wyjścia cykl Incerto ma prowadzić czytelników, po pierwsze, do zaakceptowania braku pewności co do naszej wiedzy; po drugie, do rozwijania metod radzenia sobie z ową niepewnością.

Duchowym patronem pierwszej książki, do czego Taleb przyznaje się wprost, jest XVI-wieczny francuski filozof Michel de Montaigne, który reprezentuje kompletny zestaw cech myśliciela wartego naśladowania. Podziw więc wzbudza niepewność własnej mądrości u autora Prób, jego odwaga w skłonności do introspekcji (niełatwo jest wejrzeć w siebie, by odkryć i przyjąć własne ograniczenia), szlachetny sceptycyzm. Po przeciwnej stronie barykady, jako największy rywal, stoi Kartezjusz. Autor Rozprawy o metodzie patronuje jednemu z największych błędów europejskiej cywilizacji, jakim jest dążenie do poszukiwania niezachwianej pewności. Posługując się dwiema figurami nowożytnych filozofów, Taleb przemyca opowieść o dwóch zwalczających się tendencjach. Ścierają się one zarówno w wymiarze indywidualnym, w każdym z nas z osobna, jak i na planie ogólnym, społecznym.

Poszukiwanie pewności, wyprowadzanie dalekich prognoz na przyszłość, modelowanie rzeczywistości według średnich statystycznych, odrzucanie ekstremalnych, niespodziewanych scenariuszy z naszego myślenia – to wszystko autor Czarnego łabędzia traktuje jako brutalny redukcjonizm i upraszczanie złożonych zjawisk dla intelektualnej wygody. W takiej postawie tkwi zaczyn przyszłych porażek. Środowisko Wall Street stanowi najlepsze laboratorium do zaobserwowania tych różnic – to miejsce najbardziej powiązane z chaosem, gwałtownymi zmianami rynku i spektakularnymi skalami porażki i sukcesu. Traderów, którzy szybko kończyli kariery, łączyły wspólne cechy. Gdy przestawało im się powodzić, mieli skłonność do „zmieniania zeznań” w kwestii obieranej strategii, a to ze względu na to, że brakowało im dokładnego planu postępowania w przypadku poniesienia straty. Zamiast konfrontacji musieli uciekać się do mechanizmu wyparcia.

Zdaniem Taleba wielu z nas nie różni się sposobem działania od upokorzonych przez los traderów, choć kary, które na nas spadają, bywają mniej dotkliwe. W swoim pragnieniu przewidywalnego ostatecznie świata postępujemy jak Prokrust, znany z greckiej mitologii rozbójnik, mieszkający przy drodze z Aten do Megary. Zapraszał on utrudzonych podróżnych do swojego domu, częstował obiadem, a następnie oferował nocleg. Zmęczeni goście nie wiedzieli, że znaleźli się w pułapce, bowiem Prokrust pragnął, aby łóżko było idealnie dopasowane do człowieka: zbyt wysokim odcinał więc kończyny, a za niskim rozciągał członki. Podobny sposób postępowania wykazuje ludzkie myślenie, gdy nie chce się skonfrontować z nieprzewidywalnym, a musi w jakiś sposób poradzić sobie z wytworzonym napięciem: poprzez uproszczenia i gotowe narracje brutalnie dopasowuje rzeczywistość do swoich sztywnych ram.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FELIETON

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PUBLICYSTYKA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PRZEBŁYSKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI