Dominika Kozłowska

Solidarność nie jest dobroczynnością

NADZIEI BYŁO W OSTATNICH TYGODNIACH CORAZ WIĘCEJ, bo wydawało się, że powoli wychodzimy z pandemii koronawirusa i odzyskujemy poczucie kontroli nad własnym życiem. Pandemia dotknęła nas wszystkich, każdemu z nas odebrała poczucie pewności jutra.

Wpłynęło na nas również doświadczenie kryzysu uchodźczego na białoruskiej granicy. Ze wzruszeniem i szacunkiem przeciwstawiałam każdą z osób, które zdecydowały się pomagać naszym zagranicznym bliźnim, wielkim liczbom ludzi niechętnych przyjmowaniu do Polski uchodźców. Miałam nadzieję, że otwartość okaże się silniejsza niż podsycane medialnie strach i narodowy egoizm.

W tych trudnych, pełnych sprzeczności czasach wojna nagle stanęła również i u naszych granic. Niepewność, która towarzyszyła pandemii, okazała się niczym w obliczu niepewności, z jaką przyszło nam mierzyć się obecnie. A lęk o zdrowie i życie nasze oraz naszych bliskich zdaje się nieporównywalny z tragicznym położeniem Ukrainek i Ukraińców oraz wolnego i suwerennego ukraińskiego państwa. Wiemy bowiem, że los Ukrainy jest dziś losem Europy. A przyszłość Ukrainy określi przyszłość naszego kontynentu.

Polska, która w latach 2015 i 2021 wykazała się brakiem otwartości i gotowości do pomocy, w ostatnich tygodniach przyjęła największą w powojennych dziejach świata zachodniego liczbę uchodźców. Uczciwie należałoby stwierdzić: nie Polska, lecz Polki i Polacy.

Ktoś powiedział mi w ostatnich dniach: przecież to nadal ten sam kraj i to samo społeczeństwo, które kilka miesięcy temu w zdecydowanej większości pozostawało obojętne na los innych uchodźców. To jest nadal ten sam kraj targany politycznymi konfliktami i kulturowymi wojnami. A jednak chcę wierzyć, że przeżywane doświadczenie solidarności wyzwoli w nas ogromny potencjał nie tylko indywidualnej, ale społecznej i politycznej przemiany.

Jeżeli nasze zaangażowanie okaże się czymś więcej niż chwilową dobroczynnością, która może podbijać bębenek narodowej dumy i samozadowolenia, ma szansę stać się początkiem nowej solidarności pozwalającej przezwyciężać niszczące nas podziały. A także przepracować trudne karty polsko-ukraińskiej historii i sąsiedztwa.

Solidarność nie jest dobroczynnością. Ta ostatnia może śmiało iść w parze z poczuciem wyższości. Solidarność zaś to przełamywanie uprzedzeń, budowanie bardziej egalitarnych i partnerskich relacji, wzmacniających poczucie sprawstwa i zaangażowania u wszystkich osób. Solidarność musi obejmować zobowiązanie do przełamywania zastanych hierarchii i otwarcia na nowe, zmieniające nas doświadczenia płynące ze spotkania z drugim człowiekiem.

Żaden, nawet najgorszy, reżim nie jest wieczny. Dziś trudno nam jeszcze przewidzieć w szczegółach scenariusze wydarzeń, które doprowadzą do upadku władzy Putina. Jednak Ukraina dzięki niezłomnej i odważnej postawie dała nam, światu zachodniemu, czas na działanie, uruchomienie doraźnych sankcji i opracowanie dalekowzrocznych scenariuszy. Ekonomiczna blokada Rosji nie zwalnia nas z pracy na rzecz wzmacniania opozycji i rozpoznawania tych elementów tamtejszej tradycji, które mogą dać podstawy do budowania w przyszłości nowej, nieopartej na tyranii rosyjskiej kultury narodowej.

Skutki wojny będą trwały o wiele dłużej niż operacje militarne. Musimy więc uczyć się dziś działać na bieżąco, a zarazem w otwarty sposób myśleć o przyszłości. Nie tracąc sił i nadziei. Dbając również o własne zasoby: fizyczne i psychiczne. Z tą właśnie myślą pracowaliśmy nad kwietniowym wydaniem miesięcznika „Znak” – zaplanowanym na długo przed rosyjską agresją. Stres, przeciążenie, niepewność krzyżują się dziś z ogromnym zaangażowaniem i pobudzeniem. Dlatego warto wiedzieć, gdzie szukać rzetelnych informacji na temat naszego mózgu i naszej psychiki.

Kolekcja mózgów w Muzeum Neuropatologii w szpitalu Santo Toribio de Mogrovejo w Limie w Peru. W kolekcji znajduje się 290 ludzkich mózgów dotkniętych różnymi schorzeniami
fot. Ernesto Benavides / AFP / East News

Temat Miesiąca

Moda na mózg
jest możliwy

Co roku ukazuje się w Polsce kilkanaście książek z mózgiem w tytule. Obok prac popularnonaukowych dużo jest też rozmaitych „instrukcji obsługi”: jak usprawnić działanie swego mózgu, przeprogramować go, a nawet „włamać” się do niego. Neuronauka detronizuje psychologię jako dyscyplina, która mówi, jak żyć: podpowiada, w jaki sposób zmniejszyć stres, usprawnić pamięć, efektywniej pracować, osiągnąć szczęście…

Niekiedy jednak zamiast rzetelnych wyników badań mamy do czynienia z marketingowym zabiegiem, który przez dodanie przedrostka „neuro” usiłuje nadać walor naukowości banalnym obserwacjom. Dobrze więc nauczyć się, jak prawdziwą neuronaukę odróżniać od rozpowszechnionych neurobzdur.

Czy odwołanie do funkcjonowania mózgu pozwala dziś wygrać każdy spór? Skąd się wzięła neuronauka i jak może nam pomóc w codziennym życiu? Dlaczego Jerzy Vetulani, „pan od mózgu”, nie dostał Nobla?

Odpowiadają:
Anna Bereś, Paweł Boguszewski,
Mateusz Hohol i Katarzyna Kubisiowska

Nasza
współczesna
neuroobsesja

ANNA BEREŚ

Obraz ludzkiego mózgu i przedrostek „neuro” mają dziś zniewalającą niemal siłę. Gdy towarzyszą jakiemuś tekstowi, myśl jego autora od razu traktujemy jako bardziej przekonującą

ZJAWISKO NASZEGO ZAUFANIA DO „WSZYSTKIEGO, CO NEURO”, świetnie ilustrują wyniki dwóch eksperymentów. Diego Fernandez- Duque i współpracownicy w swoich badaniach z 2014 r. przedstawili grupie kilkuset studentów krótkie opisy zjawisk psychologicznych. Każdemu opisowi towarzyszyły – całkowicie zbędne do zrozumienia tekstu – profesjonalne terminy związane odpowiednio z neuronauką (np. „kora przedczołowa”), naukami społecznymi, a w końcu ścisłymi, takimi jak fizyka. Jak się okazało, odegrały one kluczową rolę. To właśnie wyjaśnienia zawierające w sobie zwroty „neuro” były konsekwentnie oceniane jako najbardziej przekonujące, nawet jeśli te „dodatkowe informacje” nie dostarczały tak naprawdę żadnej treści. Autorzy doszli do wniosku, że dla uczestników eksperymentu neuronauka jest najbardziej przekonującym wyjaśnieniem zjawisk psychologicznych, niezależnie od tego, czy tak było w danym przypadku, czy nie.

Jeszcze bardziej dobitny jest przykład kolejnych badań – Davida MacCabe’a i Alana Castela z 2008 r. Wykazały one, że już samo zobaczenie obrazka ludzkiego mózgu potrafi zmienić nasz odbiór wiadomości. Badacze poprosili kilkaset osób o przeczytanie artykułu naukowego – dla połowy z nich był na nim umieszczony obrazek mózgu, a dla połowy nie. Na końcu mieli wypowiedzieć się, czy zgadzają się z wnioskami płynącymi z przeczytanego tekstu. I znów – osoby badane, które czytały artykuł z obrazkiem, uważały, że wnioski płynące z badania są bardziej rzetelne i przekonujące, niż uważały osoby, którym zaprezentowano tylko sam tekst.

Skąd się w zasadzie bierze ta fascynacja mózgiem i wiara w to, że neuronaukowcy potrafią najlepiej objaśnić nasze zachowania?

Kiedyś statystyka, dziś neurożargon

ZANIM ODPOWIEMY NA TO PYTANIE, spróbujmy zarysować szersze tło. Neuronauka, czyli zbiór dziedzin badających mózg oraz zachodzące w nim procesy, ich wpływ na nasz organizm i nasze decyzje, ostatnio ogromnie się rozwinęła. Wzbudza też duże społeczne zainteresowanie – eksperymenty i teorie neuronaukowe opisywane są przez media, a książki neuronaukowców często zajmują wysokie miejsca na listach bestsellerów. Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że badania dotykają problemów takich jak natura naszej świadomości, istnienie wolnej woli czy podstawy moralności. Co więcej, w ostatnich latach neuronauka wchodziła w nowe obszary, tworząc coraz to bardziej zaskakujące dyscypliny – mamy już nie tylko neuropsychologię czy neurokognitywistykę, ale także neuroestetykę, neuroekonomię, neurofilozofię, neuroetykę, neuroteologię, a nawet neurofeminizm.

Jeszcze nie tak dawno temu w debatach, rozmowach czy wręcz ideologicznych kłótniach funkcję, jaką dziś spełnia neurożargon, pełniła statystyka. Powszechne było używanie liczb do podkreślenia naszego przekazu, i tak naprawdę dopóki mówiliśmy to z pewnością siebie, dopóty z reguły mało kto z naszych rozmówców to podważał. Jednak wraz z rozwojem technologii – a co za tym idzie, coraz łatwiejszą formą weryfikacji danych, za dotknięciem smartfona – sprawdzenie zasłyszanych argumentów stało się niezwykle łatwe. Potrzebne było więc coś, co jest trudniej weryfikowalne, mniej konkretne, wciąż mało poznane, kontrowersyjne i – co ważne – pociągające. Odpowiedź nasuwa się sama: „neuro”. Neuronauka, jako stosunkowo młoda dziedzina, na której niewielu znało się dobrze, zaczęła mieszać się z neurobełkotem, głoszonym przez samozwańczych naukowców i specjalistów od wszystkiego.

Nigdy wcześniej w historii mózg nie był przedmiotem tak intensywnej publicznej debaty ani nie angażował w takim stopniu naszej wyobraźni. Oczywiście w dużej mierze ma to związek z możliwościami, jakie daje współczesna neuronauka, w szczególności funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI), czyli metoda obrazowania, która pokazuje te piękne i fascynujące obrazki ludzkiego mózgu, tak często pojawiające się w mediach. Neuroobrazowanie stało się więc poniekąd symbolem współczesnej nauki i choć niewątpliwie jest to metoda rzetelna i fascynująca, ma swoje ograniczenia. Dodatkowo w rękach laików bardzo łatwo o błędne wnioski czy nadinterpretację. Główna zaleta tej metody wiąże się z możliwością „podglądania”, jak aktywność mózgu zmienia się w czasie wykonywania rozmaitych zadań, ponieważ co kilka sekund robione jest nowe zdjęcie.

Jednak obrazy naszego mózgu, które otrzymujemy, nie są tym, czym się wydają. Sama aktywność mózgu mierzona jest pośrednio, a piękne kolorowe zdjęcia nie pokazują jego przetwarzania w czasie rzeczywistym. To, co otrzymujemy w badaniach neuroobrazowania, to reprezentacja obszarów mózgu, które pracują najciężej (co jest mierzone zwiększonym zużyciem tlenu) w danej sytuacji. Obszary mózgu, które są bardziej zaangażowane w wykonywanie konkretnych zadań, mają zapotrzebowanie na większą ilość paliwa – stąd transportowana powinna być do nich większa ilość tlenu niż do obszarów mózgu, które nie uczestniczyły tak intensywnie i bezpośrednio w przetwarzaniu danego bodźca lub rozwiązywaniu danego problemu. Nie da się więc, tak po prostu, zajrzeć do naszego mózgu i zobaczyć, co robi w danej chwili.

Intrygujące tytuły, takie jak „Twój mózg na zakupach”, niezmiennie opatrzone zdjęciami ludzkiego mózgu, na dobre zagościły nie tylko w pracach popularnonaukowych, ale też w szerzej pojętej popkulturze. Jest w nas nieodparta chęć, aby to właśnie dzięki neuronauce znaleźć odpowiedzi wyjaśniające ludzkie zachowania i emocje, takie jak uzależnienie od telefonów komórkowych, preferencje polityczne, decyzje zakupowe, chęć współpracy z innymi bądź, wręcz przeciwnie, zróżnicowany poziom empatii i wiele, wiele innych. Jednak niektóre neuroodpowiedzi prowadzą na manowce.

Mit neuronów lustrzanych jako klucza do człowieczeństwa

WE WSPÓŁCZESNEJ NEURONAUCE NIE BYŁO CHYBA NIGDY GORĘTSZEGO tematu niż neurony lustrzane – wywoływały one szum, ekscytację i kontrowersje. Coś, w czym pokładano ogromne nadzieje, od zrozumienia zjawisk imitacji, empatii, a na autyzmie kończąc, okazało się jedną z teorii najbardziej „na wyrost”.

Neurony lustrzane zostały po raz pierwszy zaobserwowane na początku lat 90. Grupa badaczy z Włoch, która je odkryła, była zainteresowana kontrolą ruchową, czyli odpowiedzią na pytanie, jak to możliwe, że małpy (a w późniejszych badaniach także ludzie) są w stanie wykorzystać wizualne aspekty środowiska, w tym wielkość czy lokalizację obiektów w przestrzeni, w celu nakierowania ruchów na te obiekty. Gdy widzimy na stole filiżankę z kawą, to w jakiś sposób informacja o jej wielkości, kształcie czy położeniu pomaga nam w obraniu celu. Chcąc podnieść filiżankę ze stołu, nie ruszamy przecież naszymi rękami po omacku z nadzieją, że w końcu na nią natrafimy, lecz korzystamy z dodatkowych informacji, które nakierowują nas na właściwy tor. Mózg te wszystkie informacje musi jakoś przetwarzać, by nasze ruchy były celowe, szybkie i efektywne.

Prowadząc eksperymenty z udziałem małp, włoscy uczeni przypadkowo zauważyli, że niektóre neurony wydawały się aktywne nie tylko, gdy małpa sięgała po jakiś przedmiot, lecz również wtedy, gdy wyłącznie obserwowała badacza sięgającego po niego.

I to jest esencja neuronów lustrzanych – są to komórki zaangażowane w wykonywanie ruchów, takich jak podnoszenie filiżanki z kawą, które są aktywowane również podczas obserwacji innej osoby wykonującej taką czynność.

Początkowo uznano jednak, że są to neurony o wielkim znaczeniu – że pozwalają nam na imitację innych ludzi (kluczową choćby w procesie uczenia się, w którym dzieci naśladują rodziców), ale także zrozumienie intencji osób, które wykonują jakiś ruch. Założenie było takie, że komórki nie są odpowiedzialne jedynie za proste działania, np. zginanie łokcia, lecz także te bardziej wyrafinowane, które wykonywane są dla osiągnięcia konkretnego celu.

Gdyby Warhol dożył naszych czasów, sam byłby pewnie zafascynowany mózgiem, a ciało migdałowate przedstawiłby niczym Marylin Monroe

Ta „celowość” stała się źródłem kontrowersji. Klasyczna teoria neuronów lustrzanych zakłada, że rozumiemy daną czynność , ponieważ owe neurony pozwalają nam ją naśladować. Ale przecież tylko my sami wiemy, co mamy na myśli albo jaki mamy cel, wykonując konkretną czynność. Przechodząc przez ulicę, wiem, że idę do sklepu. Ktoś, kto mnie obserwuje, może jednak pomyśleć, że zmierzam do domu. Ta sama czynność może oznaczać coś zupełnie innego w zależności od sytuacji czy osoby. Tak naprawdę czynność sama w sobie niewiele nam mówi o intencji – wszystko zależy od kontekstu, w jakim jest wykonywana.

Wystawa The Brain Project na Nathan Phillips Square w Toronto. Rzeźby mózgów prezentowane na wystawie sprzedano kolekcjonerom i organizacjom z całego świata, a dochód ze sprzedaży zasilił kanadyjski szpital Baycrest Health Sciences i został przeznaczony na badania nad zdrowiem mózgu i procesami starzenia, 25 sierpnia 2016 r.
fot. Roberto Machado Noa / LightRocket / Getty

Jednym z czołowych krytyków klasycznie rozumianej teorii neuronów lustrzanych jest Gregory Hickok, który w swoich pracach naukowych wielokrotnie podważał związek tych komórek z „celowym” działaniem. Jeśli założylibyśmy, zgodnie z tą teorią, że rozumiemy jakąś czynność, ponieważ ma ona odzwierciedlenie w naszym mózgu dzięki naszym własnym doświadczeniom, to ludzie, którzy z różnych względów nie komunikują się za pomocą mowy, nie powinni jej rozumieć. A tak oczywiście nie jest – osoby nieme mogą używać alternatywnych form komunikacji do wyrażenia siebie, lecz nie mieć problemów z rozumieniem tego, co słyszą. Podobnie jest z ludźmi, którzy cierpią na zespół Möbiusa, wskutek czego są pozbawieni mimiki i ekspresji twarzy, jednak nie mają problemów z rozumieniem emocji, które widzą u innych, choć zgodnie z teorią neuronów lustrzanych nie powinno tak być.

Należy podkreślić, że debata dotycząca neuronów lustrzanych nie koncentruje się na ich istnieniu bądź nie, ponieważ ich obecności nikt nie neguje, ale na tym, jaki jest ich mechanizm działania, oraz co i na ile możemy przy ich pomocy wyjaśnić bądź zrozumieć.

Odkrycie neuronów lustrzanych było czymś ekscytującym intelektualnie, wydawało się, że otwierają się nowe możliwości wyjaśniania przeróżnych aspektów ludzkiego umysłu. Z biegiem lat, wskutek ogromnych pokładów nadziei, przeniknęły one do tzw. popscience i stały się jednym z argumentów używanych w codziennych dyskusjach. Powstały nawet specjalne – oczywiście płatne – kursy mające na celu pracę nad systemem własnych neuronów lustrzanych, mające prowadzić do lepszej regulacji emocjonalnej, zwiększonej empatii i krótko mówiąc – bycia lepszym człowiekiem. Tylko że tu jest haczyk. Okazało się, że neurony lustrzane nie są magicznym nośnikiem altruizmu. Są to po prostu neurony, które aktywują się, gdy obserwujemy kogoś, kto wykonuje jakąś czynność, oraz gdy my sami tę czynność wykonujemy. Tylko tyle i aż tyle.

Neuropolityka

GDY MÓZG ŁĄCZY SIĘ Z BIZNESEM, NIE ZAWSZE WSZYSTKO IDZIE ZGODNIE z planem. W oczekiwaniu na wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych w 2008 r. grupa naukowców, we współpracy z firmą neuromarketingową FKF Applied Research (odpowiedzialną m.in. za analizy reklam prezentowanych podczas słynnego Super Bowl, meczu o mistrzostwo w lidze futbolowej w Stanach Zjednoczonych), przeprowadziła badanie przy użyciu fMRI na grupie potencjalnych wyborców, tzw. swing voters, czyli osób bez wyraźnych preferencji politycznych i gotowych oddać swój głos na dowolnego kandydata, który ich czymś przekona, niezależnie od tego, jaką partię polityczną reprezentuje. Ci niezdecydowani wyborcy oglądali zdjęcia i fragmenty przemówień kandydatów na prezydenta podczas badania rezonansem magnetycznym. Dane zebrane podczas pierwszej prezentacji zdjęć i wideo wskazywały, że ani John McCain, ani Barack Obama, uchodzący za silnych kandydatów w prawyborach, w których startowali jeszcze m.in. Hillary Clinton i Rudy Giuliani, nie wywołują żadnych mocnych reakcji: ani pozytywnych, ani negatywnych. Mężczyźni wykazywali pewne zainteresowanie McCainem podczas oglądania zdjęć, ale – dość przewrotnie – znikało ono po obejrzeniu fragmentów filmików z jego przemową. Kobiety natomiast nie wykazywały zaciekawienia podczas całego eksperymentu. A teraz do sedna – choć Obama otrzymał dość wysokie wyniki w kwestionariuszach wypełnianych przed częścią neuroobrazowania, osoby badane generalnie nie wykazywały neuronalnej aktywności związanej ze zwiększonym zaangażowaniem w reakcji na jego zdjęcia czy wypowiedzi. Autorzy twierdzili, że wyniki wskazują, że McCain oraz Obama w ogóle nie potrafią zaangażować niezdecydowanych wyborców i obaj należą do najmniej popularnych kandydatów – choć jak już doskonale wiemy, byli to właśnie ci politycy, którzy ostatecznie uzyskali nominacje prezydenckie.

Na przeprowadzających badanie, które jest, delikatnie mówiąc, dość kontrowersyjne, spadła ogromna fala krytyki. Autor badania Marco Iacoboni z UCLA jest neuronaukowcem z najwyższej półki, więc nie do końca wiadomo, co się stało. Jedno jest jednak pewne – zaraz po poinformowaniu o wynikach w „The New York Times” grupa uznanych naukowców wystosowała list do redakcji gazety, w którym bardzo krytycznie odniosła się do tego, wydawałoby się, niewinnego wróżenia z fusów. Wszystko dlatego, że wykonujący badanie wyciągnęli dość mocne wnioski na temat przekonań wyborców w USA i sposobów ich analizowania. Między innymi zasugerowali że możliwe jest, aby bezpośrednio poznać czyjeś myśli i nastawienie poprzez monitorowanie reakcji mózgowych podczas oglądania zdjęć i filmików z potencjalnymi kandydatami. Jasno trzeba podkreślić, że – przynajmniej obecnie – nie istnieje żadna maszyna, która potrafiłaby to zrobić. Takie problemy interpretacyjne w badaniach neuronaukowych mogą zostać choć częściowo zniwelowane poprzez dokładną i przemyślaną procedurę eksperymentalną, która zostanie poddana ocenie przez recenzentów badania. Niestety, w tym wypadku to badanie ani nie miało dokładnie przedstawionej metodologii, ani nie zostało poddane ocenie zewnętrznej przez innych specjalistów – a jego rezultaty pojawiły się od razu w popularnym dzienniku.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Umysł
usprawniony?

Dostępne w wersji pełnej.

Krótka historia
poznawania
mózgu

Dostępne w wersji pełnej.

Iluminacja

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Bezsens wojny

Dostępne w wersji pełnej.

Dlaczego Putin
ruszył na wojnę?

Dostępne w wersji pełnej.

Imperium 3.0

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Kościół – mój dom?

Cyryl i jego metody

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Feminatywy

Tutaj nie powinno być żadnych słów

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Springer z trasy

Nie potrafię być ciągle „tam”

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Ukrainką stałam
się w Polsce

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Konkret daje
do myślenia

Dostępne w wersji pełnej.

Kronikarka
Ameryki

Dostępne w wersji pełnej.

Joan Didion
i przeciwieństwo
magicznego
myślenia

Dostępne w wersji pełnej.

„MALARKI TYLKO PRZYSZPILAJĄ CIEŃ…”

Antwerpska
portrecistka

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Uśmiechnięty

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Powieść
w obrazkach

Dostępne w wersji pełnej.

Życie to
opowieść bez słów

Dostępne w wersji pełnej.

Jak dobrze ganiać
z dyktafonem

Dostępne w wersji pełnej.

„Jak w jakiejś
cholernej baśni”

Dostępne w wersji pełnej.

Ślady, zdjęcia, plamy

Dostępne w wersji pełnej.

Harari świata
architektury

Dostępne w wersji pełnej.

Kontrkultura
i chrześcijaństwo.
Opowieść
nieoczywista

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi.
Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Polskie fantazje
kolonialne

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

„Odtąd poematem będziesz nazywał pewną namiętność do jednostkowych znamion, sygnaturę, powtarzaną w rozproszeniu, niezmiennie poza kręgiem logosu, nieludzką, ledwo oswajalną, nie do przygarnięcia przez rodzinę podmiotu: zwierzę przenicowane, zwinięte w kłębek, zwrócone ku innemu i ku sobie, w sumie coś skromnego, dyskretnego, bliskiego ziemi” – Jacques Derrida (tłum. M.P. Markowski)

Dostępne w wersji pełnej.

KADRY – ZNAKI SZCZEGÓLNE

Kwaśny smak
kontestacji

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Kaczmarczyk, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Miłosz Puczydłowski, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 61 99 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury