Dominika Kozłowska

Kobiety objaśniają mi świat

NIE JEST TO PROSTE ODKRYCIE, ŻE COŚ, CO DLA NAS oczywiste, dla innych takie nie jest. Że tę samą rzeczywistość nie tylko oceniać, ale i postrzegać możemy w sposób całkowicie odmienny. Za tymi samymi słowami, które padają w rozmowie, kryją się inna wiedza, zrozumienie, doświadczenia. Pojawiają się skojarzenia prowadzące do odmiennych postaw i reakcji. Bez tego odkrycia nie wyjdziemy z pułapki wąskiego myślenia określanego jedynie przez perspektywę własnego pochodzenia: rasy, płci, klasy czy wyznania.

W okresie mojego dojrzewania o wielu problemach się nie mówiło. A w konsekwencji nie mogły się one stać jawnymi kwestiami społecznymi i politycznymi. Nie istniały też słowa, za pomocą których można było opisać przyswajane dopiero co doświadczenia. A przez to nie dawały się one wyróżnić jako odrębne zjawiska zasługujące na nazwanie i zrozumienie. To wcale jednak nie znaczy, że same problemy nie istniały. W języku, z jakim spotykałam się na co dzień, nie było jednak terminów pozwalających mówić o przemocy, nadużyciach władzy, nierówności płci i rozróżniać rozmaite zjawiska w ramach bogatego spektrum orientacji psychoseksualnych i kulturowych tożsamości. Nie pamiętam rozmów o orientacji seksualnej, a przecież wiem, że wśród moich kolegów i koleżanek były osoby homoseksualne. Dostępny język kończył się w tym kontekście na wyzwiskach.

Milczenie narzucone i wymuszone stanowi jedną z najczęstszych strategii władzy. To ogromny obszar, w którym mieści się to, co niewypowiadalne, odrzucone, nieusłyszane i zapomniane. Milczenie stanowiące wytchnienie, prywatną medytację jest czymś zupełnie innym niż milczenie wymuszone, będące wynikiem zastraszenia, szantażu albo tak silnej traumy, że skutkuje ona wyparciem. Tak silnej, że bywa przekazywana z pokolenia na pokolenie. O tym rozróżnieniu trzeba pamiętać.

Świat moich osobistych doświadczeń – chociażby przemocy i dyskryminacji, które w tamtych czasach były podwórkową i szkolną codziennością – zaczęłam lepiej rozumieć i nazywać dopiero za sprawą lektur i spotkań. Na początku lat 90. krakowska fundacja eFKa zaczęła już wydawać „Pełnym Głosem”, działała też Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny. Ruch feministyczny powoli się rozwijał. Jednak mimo tych zjawisk kobiety przegrały transformację – nie uczestniczyły na równych prawach w polityce, ucierpiały wskutek reform gospodarczych i społecznych, a wojna światopoglądowa uderzyła najsilniej w ich zdrowie reprodukcyjne i prawo do decydowania o własnym ciele, zdrowiu i życiu.

Polskie ruchy społeczne od dawna mówią już własnym głosem i kształtują oryginalne idee odpowiadające na nasze wyzwania. Zanim to nastąpiło, lektury różnych pokoleń zachodnich feministek: Simone de Beauvoir, Mary Wollstonecraft, Virginii Woolf, Betty Friedan, Judith Butler, Toni Morrison, Ann Snitow, Susan Sontag, Alice Schwarzer czy Rebekki Solnit, pozwoliły mi odkryć jeszcze jeden zły skutek milczenia. Milczenie pozbawia nas jako społeczeństwo szansy wyrażenia solidarności, zaoferowania pomocy. Jeśli osoba dotknięta dyskryminacją lub przemocą seksualną przeżywa swoją traumę w samotności, również my nie mamy możliwości odpowiedzi na krzywdę, udzielenia wsparcia.

Społeczeństwo i cywilizacja trwają za sprawą drobnych cząsteczek cnoty rezydujących w poszczególnych osobach i dających widoczne efekty za sprawą długiego procesu mnożenia każdego takiego ziarenka przez inne. Tak powstaje etyka oparta na nadziei i zaangażowaniu.

Rebecca Solnit, której poświęcamy najnowszy Temat Miesiąca, daje nam język pozwalający opisać wciąż jeszcze niewysłowione obszary ludzkich doświadczeń i za sprawą tej pracy zapoczątkować zmianę dającą wiarę w bardziej otwarty, równy i wolny od przemocy świat.

Rebecca Solnit w 2009 r.
fot. Emmevi / Leemage / AFP / East News

Temat Miesiąca

Inny świat
jest możliwy

Książki Rebekki Solnit to lektury obowiązkowe: rezonujące z przeżywanym czasem i potrzebami czytelników. Nadzieja w mroku należała do najważniejszych tytułów ostatnich lat. Zarówno dodawała otuchy, jak i dostarczała przykładów, że drobne działania mogą zainicjować wielkie zmiany. Termin „panjaśnianie”, nazywający doświadczenia wielu kobiet bezpodstawnie pouczanych przez pewnych siebie mężczyzn, wszedł do codziennego języka. Zew włóczęgi sprawił, że piesze wędrówki zyskały powab intelektualnych przygód, co zazębiło się z ekologiczną modą na mikrowyprawy.

Eseje Solnit nie są pisane „zza biurka”. Wyrastają z doświadczeń i splatają się ze społecznym zaangażowaniem autorki. Jej teksty traktować można jak wyznanie wiary w naszą sprawczość: działając, możemy zmieniać świat.

W jaki sposób Solnit zyskała miano przewodniczki na mroczne czasy? Dlaczego przemoc mężczyzn wobec kobiet tak długo pozostawała „niewidzialna”? Jak wędrowanie pozwala nam doświadczyć, czym jest wolność? Czy potrafimy zmierzyć się z kryzysem klimatycznym, nie tracąc nadziei?

Odpowiadają:
Rebecca Solnit, Michał Choiński, Sylwia
Chutnik, Eliza Kącka i Jakub Kornhauser

Nazywanie
rzeczy
po imieniu

MICHAŁ CHOIŃSKI

Znając prace Rebekki Solnit 15 lat temu, należało się do kręgu wtajemniczonych – bratnich i siostrzanych dusz. Dziś jej książki są tłumaczone na dziesiątki języków i należą do mainstreamu. Autorka stała się zaś jedną z najbardziej rozpoznawalnych twarzy współczesnego feminizmu i doniosłym głosem sprzeciwu wobec nierówności społecznych

SOLNIT JEST AUTORKĄ ponad 20 książek, których rozrzut tematyczny może w pierwszej chwili zaskoczyć. Obok kluczowego dla niej tematu feminizmu pisała też o amerykańskiej urbanistyce, polityce migracyjnej, kryzysie klimatycznym, historii sztuki i o różach w dawnym ogrodzie George’a Orwella. Wszystkie jej publikacje jednak łączą się w spójną całość. Solnit zawsze kieruje swoje rozważania na to, co ważne i aktualne. Jednym z tekstów, które doskonale uchwyciły amerykański zeitgeist i pozwoliły Solnit zyskać szerszą widoczność, był opublikowany na przełomie 2003 i 2004 r. esej Nadzieja w mroku (wyd. polskie: 2019). Stanowił on próbę poszukiwania tytułowej nadziei w obliczu poczucia kryzysu politycznego, gdy administracja prezydenta USA George’a W. Busha podjęła kontrowersyjną decyzję o interwencji wojskowej w Iraku. Co ciekawe, ten wczesny tekst zyskał nowe życie wiele lat później, po wyborze Donalda Trumpa na prezydenta Stanów Zjednoczonych w 2016 r. Rezonował z poczuciem bezradności wobec porażki wyborczej Partii Demokratycznej i wyhamowania zmian związanych z wydanym rok wcześniej wyrokiem Sądu Najwyższego USA zezwalającym na zawieranie małżeństw jednopłciowych. „The Times” nazwał wtedy Solnit „głosem oporu”. Nie był to jednak opór ślepy i pozbawiony elementu konstruktywnego. „Nadzieja jest darem, którego nie musimy się wyzbywać, darem, którego nie należy oddawać” – pisała wówczas Solnit. Słowa te demonstrowały siłę i wyrazistość jej głosu, będącego dla wielu wyrazem myśli całego pokolenia, które odważyło się zakwestionować prerogatywy patriarchatu i podjąć próbę budowy nowej rzeczywistości.

W Polsce książka ta zaistniała w zupełnie innym kontekście: podczas pierwszego lockdownu wywołanego pandemią koronawirusa. Była wówczas jedną z najczęściej polecanych lektur, dostarczając w tym trudnym czasie dawkę światła i otuchy.

Nieodzownym elementem siły głosu Solnit jest umiejętność nazywania rzeczy po imieniu – jaskrawej i klarownej eksplikacji opresyjnych zjawisk, które są nieodzowną częścią zachowań społecznych, tak rozpowszechnionych, że często niedostrzegalnych. Doskonałym przykładem jest tu napisany w 2008 r. tekst Mężczyźni objaśniają mi świat (wyd. polskie: 2017), który uzyskał status kultowego. Solnit opisała tam powszechny, mocno wpisany w relacje społeczne mechanizm odbierania kobietom głosu i sprawczości w rozmowach. Powstały na jego kanwie termin „panjaśnianie”, mansplaining (od tytułu: Men Explain Things to Me) zaczął żyć własnym życiem i niespełna sześć lat później wszedł na stałe jako neologizm do oksfordzkiego słownika języka angielskiego. Opisanie tego fenomenu przez Solnit stało się w tym przypadku katalizatorem realnej zmiany – wszczęcie dyskusji i jego nazwanie wywołały szeroką publiczną refleksję na temat płciowych uwarunkowań języka i władzy.

Jedną z wyjątkowych cech pisarstwa Solnit jest wyprowadzanie opisów zjawisk i problemów społecznych z rzeczywistych rozmów i sytuacji, które przydarzyły jej się w różnych kontekstach. Genezą wspomnianego wyżej eseju Mężczyźni objaśniają mi świat była kuriozalna sytuacja, gdy na przyjęciu w Aspen podszedł do Solnit jego organizator i zaczął z uporem opowiadać jej o wydanej niedawno książce poświęconej fotografii Eadwearda Muybridge’a. Skupiony na perorowaniu, nie zwrócił uwagi, że to właśnie Solnit była autorką rzeczonej książki. Nie był w stanie też przyjąć tego faktu do wiadomości. Innym razem, na spotkaniu z czytelnikami jeden z obecnych mężczyzn zadał jej publicznie pytanie o to, dlaczego nigdy nie zdecydowała się na posiadanie dzieci. Zaskoczona w pierwszej chwili pytaniem Solnit retrospektywnie zrozumiała, ile ukrytych założeń związanych z rolą społeczną kobiety i nieodzownością macierzyństwa kryło się u jego podstaw. Sytuacja ta stała się punktem wyjścia do powstania książki Matka wszystkich pytań (wyd. polskie: 2021), poświęconej bezrefleksyjnemu utożsamianiu kobiecości z macierzyństwem w kulturze i polityce.

U podstaw pisarstwa Solnit leży więc wrażliwość społeczna połączona z umiejętnością i chęcią opowiadania historii, które pisze życie. W wywiadzie z Emmą Watson z 2019 r. przyznaje, że od dzieciństwa chciała zostać właśnie pisarką (choć, jak dodaje, marzyła też krótko o karierze baleriny). W swojej autobiograficznej książce Recollections of My Nonexistence (wyd. polskie w przygotowaniu pt. Wspomnienia z nieistnienia) pisze też: „Bycie pisarką realizuje coś kluczowego w byciu człowiekiem: misję polegającą na odkryciu, które historie należy opowiedzieć i jak je należy opowiedzieć, i kim się jest w stosunku do nich, i które historie się wybiera, a które historie wybierają ciebie”. W tym względzie trudno nie porównywać warsztatu Solnit do twórczości tak ważnych amerykańskich autorek jak zmarła pod koniec grudnia 2021 r. Joan Didion. Metoda pisania łącząca w sobie umiejętność opowiadania historii, krytykę społeczną i wrażliwość jest kluczowa dla sukcesu Solnit jako pisarki.

Zaangażowane pisarstwo Solnit wyrosło z jej udziału na początku lat 80. w protestach na poligonie w Nevadzie skierowanych przeciwko próbom nuklearnym. Ruch na rzecz rozbrojenia miał zasięg globalny. Tu pokojowy protest kobiet przed bazą lotniczą RAF Greenham Common, 1982 r.
fot. PA/East News

U podstaw pisarstwa Solnit leży wrażliwość społeczna połączona z umiejętnością i chęcią opowiadania historii, które pisze życie

Przełom w stylu pisania

REBECCA SOLNIT ZWIĄZANA JEST MOCNO Z REJONEM ZATOKI SAN FRANCISCO. Jej rodzina przeprowadziła się na Zachodnie Wybrzeże z Connecticut, gdy Solnit miała pięć lat. Sama przyznawała kilkukrotnie, że w jej domu rodzinnym obecny był ciągle konflikt, a ojciec często dopuszczał się przemocy. Jak pisze w Recollections of My Nonexistence: „Jestem córką mężczyzny, który uważał, że ma prawo uderzyć kobietę i dziecko, tak samo jak robił to jego ojciec”. Ukończenie studiów dziennikarskich na University of California w Berkeley w 1984 r. zbiegło się z początkiem jej zaangażowania w aktywizm społeczny. Doświadczenie to mocno wpłynęło na kształtowanie się jej przyszłego warsztatu pisarskiego. Jak podkreśla Solnit w wywiadzie dla „The White Review”, „to poligon Nevada nauczył mnie pisać”. Ten powstały na początku lat 50. poligon atomowy był miejscem ponad 2 tys. próbnych eksplozji jądrowych. Na obszarze tym odbyły się setki protestów aktywistów sprzeciwiających się testom broni nuklearnej i polityce wykluczania rdzennej ludności. W jednej z większych pikiet, 5 lutego 1987 r., zostało aresztowanych ponad 400 protestujących, w tym m.in. słynny astronom i popularyzator nauki Carl Sagan.

Rozwikłanie tego, jak bardzo złożona politycznie i społecznie była kwestia kryzysu na poligonie Nevada, wymagało od Solnit „przełomu w stylu pisania”. Wypracowanie takiego nowego warsztatu, łączącego w sobie pierwszoosobową narrację z komentarzem historycznym, analizą kulturową i dziennikarstwem śledczym, pozwoliło Solnit napisać w 1994 r. książkę Savage Dreams (Dzikie sny), gdzie opisała, w jaki sposób program testowania broni jądrowej wpisywał się w systemową opresję wobec rdzennych mieszkańców obszaru Wielkiej Kotliny. Solnit przyznaje, że praca nad tą właśnie książką miała fundamentalny wpływ na uświadomienie sobie przez nią, jakiego rodzaju kwestiom chce poświęcić karierę: „Była to mocno polityczna książka, ale też książka osobista, o tym, kim byłam, gdzie byłam i co mogłam z tym zrobić, co mogłam o tym opowiedzieć. Bardzo dużo się nauczyłam, doświadczając tych wydarzeń osobiście, badając je i opisując”. Podobne zacięcie w opisywaniu rzeczywistości Solnit wykazała później, podejmując tematy związane z przemocą wobec kobiet, nierównościami społecznymi, rasizmem i kryzysem klimatycznym.

Pisarstwo Solnit zawsze było poszukiwaniem „innego sposobu widzenia”, mówiąc słowami Johna Bergera. Nowe spojrzenie na problemy społeczne Solnit tworzy, praktykując „inny sposób opowiadania” i konfrontując się dzięki niemu z zastałymi schematami opresji. Dobrym przykładem takiego właśnie „innego sposobu opowiadania” jest jej reinterpretacja klasycznej baśni o Kopciuszku. W wydanej w 2019 r. Cinderella Liberator (Kopciuszek Wyzwolicielka) Solnit przekształca historię nieszczęśliwej dziewczynki. W jej wersji odnajduje ona szczęście nie poprzez mało realny awans społeczny i transformację w księżniczkę, ale przez stworzenie partnerskiej relacji i otwarcie własnego biznesu, o którym marzyła, tj. piekarni. Reinterpretacja Solnit, krytykowana przez niektórych za daleko idące zmiany związane m.in. z historią rodziców bohaterki baśni, jest doskonałym przykładem jej metody działania związanej z identyfikacją schematu kulturowego – w tym przypadku utrwalanego m.in. w filmach Disneya toposu księżniczki – i jego dekonstrukcji. Ta inna optyka pozwala przekształcić siłę historii i jej przesłanie. Wersja Solnit staje się rzeczywiście opowieścią o wolności i o niezależności, a nie o wpisaniu w role społeczne narzucone przez patriarchat, konwencje społeczne i kulturę popularną.

Milczenie nie jest złotem

WAŻNYM TEMATEM OBECNYM W PISARSTWIE SOLNIT JEST MARGINALIZACJA grup mniejszościowych, czy to osób nieheteronormatywnych, rdzennych mieszkańców Ameryki czy Afroamerykanów. Jej prace dotykają najistotniejszych obszarów debaty publicznej w USA, m.in. rasizmu, ruchu Black Lives Matter, kryzysu klimatycznego lub kwestii powszechnego dostępu do broni. Nieomal zawsze tematy, które podejmuje, wiążą się z systemowym mechanizmem uciszania głosów mniejszości i demonstrują, jak często kontekstem dla marginalizacji jest perspektywa zysku – czy to politycznego, czy finansowego. Dla Solnit milczenie nie jest złotem. Wręcz przeciwnie, jest nieodzownym elementem stanu opresji. Dlatego też budowanie zbiorowej świadomości i opowiadanie historii jest tak ważne dla demontowania mechanizmów systemowej opresji i uprzedzeń.

Optymiści, podobnie jak pesymiści, mogą uwierzyć, że sprawy potoczą się dobrze bądź źle bez względu na podjęte działania. Nadzieja, w przeciwieństwie do optymizmu, nie zachęca do podobnej pasywności, ale wręcz przeciwnie – do mobilizacji i działania

Solnit podkreśla, że podobnie jak w przypadku ucisku mniejszości uciszanie i odbieranie głosu kobietom odgrywa kluczową rolę w utrwalaniu mechanizmów władzy związanych z patriarchatem. W Matce wszystkich pytań stwierdza dobitnie, że „historia milczenia jest kluczem do historii kobiet”. Głos dla niej to nie tylko dźwięk, ale widoczność i możliwość zmiany. W konsekwencji uciszenie – a zwłaszcza uciszanie systemowe – pozbawia poczucia sprawczości i niweczy potencjał zawiązania wspólnoty i wyrażenia sprzeciwu. Uciszenie prowadzi do społecznego znikania. Dlatego też, jak pisze Solnit, „opowieści ratują nam życie. Są naszym życiem”. Ostatnie lata w USA to okres, gdy nieskrępowane opowiadanie historii o krzywdach i rewizja historyczna stają się motorem zmian społecznych.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Życie podczas wojny

Dostępne w wersji pełnej.

Tematy Solnit
i spory o przyszłość

Dostępne w wersji pełnej.

Jak zmierzyć
się z kryzysem
klimatycznym

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Najbiedniejszy
kraj zachodniej
półkuli

Dostępne w wersji pełnej.

DRUGI PLAN

Wielkie procesy – ocieplenie klimatu, problemy służby zdrowia, działalność na rzecz osób zmarginalizowanych – zależą od małych kroków wykonywanych przez konkretnych ludzi. Opisujemy niektórych z nich.

Ćwiczenia
z odśnieżania

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Wielka rezygnacja

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Feminatywy

Krwawiąc

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Springer z trasy

Przecież się nie zabroni

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Sen

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Umysł
podzielony

Dostępne w wersji pełnej.

O Adamie
Zagajewskim:
już nikt nas
nie wyręczy

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Lepszy
gatunek

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Na stykach
kultur

Dostępne w wersji pełnej.

Malarz i Białorusin

Dostępne w wersji pełnej.

Niech żyje fotka!

Dostępne w wersji pełnej.

Życie w oparach słodyczy

Dostępne w wersji pełnej.

Architektura
pornograficzna

Dostępne w wersji pełnej.

Wirtuozi
bez partytur

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi.
Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Wieczna
pętla czasu?

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KADRY – ZNAKI SZCZEGÓLNE

Własny język

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Kaczmarczyk, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Miłosz Puczydłowski, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 61 99 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury