Dominika Kozłowska

„Zło dobrem zwyciężaj”

BEZPOŚREDNIM IMPULSEM DO PODJĘCIA TEMATU MIESIĄCA, w którym najważniejszym wątkiem jest dobro, było zabójstwo prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza. Wydarzenie, do którego doszło pod koniec stycznia tego roku, postawiło nas wobec pytania o winę. Bo wina sprawcy tego zabójstwa to tylko jeden jego wymiar. Drugim wymiarem jest pytanie o szerszą odpowiedzialność każdego z nas i polskiego społeczeństwa jako takiego. Śmierć Pawła Adamowicza wielu osobom przypomniała o morderstwie prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Gabriela Narutowicza, do którego doszło w 1922 r. Tym, co niepokojąco podobne, jeśli wziąć pod uwagę okoliczności obydwu tych tragicznych wydarzeń, jest odgórne przyzwolenie na przemoc, która wyraża się w języku nienawiści i pogardy wobec politycznych przeciwników, osób o odmiennych poglądach, pochodzeniu, narodowości czy orientacji seksualnej.

Nie można nie postawić pytania, czy straszenie, dzielenie i wykluczanie nie jest świadomą strategią, która ma służyć zdobyciu i utrzymaniu władzy. Nie ma właściwie roku bez kolejnej ideologicznej wojny: ratyfikacji tzw. konwencji antyprzemocowej towarzyszyło straszenie ideologią gender, kampanii wyborczej z 2015 r. straszenie uchodźcami, a obecnej kampanii do Europarlamentu straszenie ideologią LGBT, która rzekomo zagraża polskiej rodzinie. W każdym z tych przypadków mamy do czynienia z odwróceniem wartości: osoby słabsze, wykluczone, doświadczające realnej przemocy oraz ludzie występujący w ich imieniu przedstawiani są jako niebezpieczni, potężni wrogowie. Ci zaś, którzy wywołują ideologiczną wojnę, nierzadko z pozycji władzy, prezentują się jako uciśnieni obrońcy wartości.

tych okolicznościach pytanie o dobro ma znaczenie zasadnicze. Chodzi bowiem nie tylko o to, jak wzmacniać swój własny system odpornościowy, aby nie dopuścić do zainfekowania mową nienawiści, pogardy i wykluczenia, ale także, w jaki sposób przekształcać na lepsze otaczającą nas rzeczywistość. Inspiracją mogą być słowa św. Pawła z Listu do Rzymian: „Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj” (Rz 12, 21). I jeszcze inna maksyma św. Pawła: „Nikomu złem za złe nie odpłacajcie” (Rz 12, 17). Pokój można osiągnąć jedynie wtedy, gdy zło jest przezwyciężane przez dobro. Jeśli na zło odpowiadamy złem, zwiększamy jedynie jego moc.

Kwietniowy Temat Miesiąca ma na celu pokazanie rozmaitych wymiarów dobra: od tego najbardziej osobistego – troski o samego siebie i relacje z najbliższymi, poprzez wspieranie osób w potrzebie, dobrych inicjatyw społecznych i praworządności po dbanie o środowisko. Łatwo postawić zarzut, że banalizujemy dobro, jeśli sprowadzamy je wyłącznie do płacenia podatków, pozdrawiania w windzie nieznajomych, segregowania śmieci czy porzucenia samochodu na rzecz roweru lub tramwaju. Można jednak na to odpowiedzieć, że dobro wyraża się nie tylko w wielkich czynach, ale także w codziennych działaniach. Być może jednym z ważnych deficytów naszej wspólnoty jest wciąż zbyt słaba świadomość pozytywnych reguł, które składają się na obywatelski patriotyzm.

Rycina Jana Collaerta (po Janie van der Straecie), Chrystus w Otchłani, 1585–1586 r.
fot. Rijksmuseum

A kiedy już to, co zniszczalne, przyodzieje
się w niezniszczalność, a to, co śmiertelne,
przyodzieje się w nieśmiertelność, wtedy
sprawdzą się słowa, które zostały napisane:
Zwycięstwo pochłonęło śmierć.

1 Kor 15, 54–55

Napisy przy kościele Bożego Ciała na krakowskim Kazimierzu
fot. Urszula Pieczek

Temat Miesiąca

Róbmy
dobro

Funkcjonujemy w rzeczywistościach równoległych. Z jednej strony zasypują nas coraz to nowe poradniki o tym, jak osiągnąć dobrostan, żyć w zgodzie ze sobą i otoczeniem, zamieniać nałogi na zdrowe nawyki, z drugiej – w przestrzeni publicznej spotykamy się z gestami przemocy, mową nienawiści, wywołującymi strach zachowaniami. Dobro, troska, przyzwoitość coraz częściej kojarzą się z zajmowaniem naiwnej pozycji wobec świata.

Co jest potrzebne dla dobrych relacji z bliskimi? W jaki sposób pomagać ludziom, których nie znamy osobiście? Kiedy nasze prawo i instytucje dobrze funkcjonują? Jakim językiem rozmawiać z przeciwnikami politycznymi? Po co działać na rzecz środowiska? I jak nie zapomnieć w tym wszystkim o sobie?

Odpowiadają:
Bogdan de Barbaro, Natalia de Barbaro,
Janina Ochojska, Michał Bilewicz,
Adam Bodnar, Urszula Zajączkowska
i Bartłomiej Dobroczyński

Sprzężenie
zwrotne

Dostępne w wersji pełnej.

Trudno nie
robić nic

Nie zakończę wojny w Syrii ani nie rozwiążę konfliktów w Somalii, ale konkretnym ludziom mogę ulżyć w cierpieniach. Dzięki naszej pomocy ich życie stanie się trochę lepsze, a w ostatecznym rozrachunku to się jedynie liczy

Janina Ochojska

w rozmowie z Anną Mateją

Janina Ochojska w Sarajewie, 1997 r
fot. Jerzy Gumowski/ Agencja Gazeta

Kiedy zdarzyło się Pani powiedzieć: „Mam dość. To, co robię, nie ma sensu – pomoc jest marnotrawiona, ludzie roszczeniowi, świata nie zmienię”?

Nigdy. Jakkolwiek pięknoduchowsko to zabrzmi. Mimo że byłam świadkiem trudnych sytuacji, które w udzielaniu pomocy nie powinny się były zdarzyć. Na przykład podczas powodzi w 1997 r. na tereny, z których zeszła woda, wysyłano ciężarówki używanych ubrań. Uważano widać, że wszystkie domy zalane były po dach i powodzianie zostali w tym, w czym uciekali przed wielką wodą. Tymczasem większość z nich potrzebowała sprzętu do usuwania skutków powodzi i naprawy domów, a nie cudzych ubrań. Ich zamoknięte sterty widziałam później na poboczach dróg, bo nikt nie wiedział, co z tym zrobić.

Można zapytać wówczas: po co się angażować, skoro ludzie tego nie doceniają?

Zapytałabym nie „po co?”, ale „jak?”. Pomaganie to wiedza i umiejętności, więc jeśli chcemy zrobić coś dobrego dla innych, np. pomagając im w kryzysowych sytuacjach, musimy się tego nauczyć. Myślę o tym za każdym razem, kiedy widzę pomoc nieadekwatną do sytuacji, np. zbiórkę ryżu czy koców dla Nepalczyków – ofiar trzęsienia ziemi, które dotknęło ten kraj w kwietniu 2015 r. Oni tego potrzebowali, ale jaki jest sens zbierania tych rzeczy w Polsce i wysyłania na drugi koniec świata samolotem? Czy ktoś policzył, ile w wyniku takiej operacji kosztuje jeden koc czy worek ryżu? Może racjonalniej było kupić to, co potrzebne, na miejscu?

Kiedy w latach 90. organizowałam w Polskiej Akcji Humanitarnej konwoje do Kazachstanu i ogłaszaliśmy np. zbiórki odzieży, poza ubraniami przynoszono też zapasy mydła od dawna wycofanego z handlu czy herbaty madras, taniej i bardzo powszechnej w latach PRL-u. Podczas przeglądania tych darów niemal połowę kierowaliśmy do utylizacji, bo do niczego się nie nadawały. Zadawaliśmy sobie ten trud, wiedząc, że ludzie, odpowiadając na taki apel, zawsze przynoszą rzeczy, które nie są im potrzebne, ale to my ponosimy odpowiedzialność, czy to, co ostatecznie wyślemy w konwoju tirów, zostanie wykorzystane czy wyrzucone, a cały wysiłek zmarnowany.

Darczyńcy, którzy wygarniali z domu zapasy starej herbaty czy od dawna nienoszone futro, wyobrażali sobie, że skoro to jest pomoc dla ludzi niezamożnych, wszystko się przyda.

Angażując się w pomaganie, należy porzucić swoje wyobrażenia na temat tego, jakiej pomocy ktoś potrzebuje. Bo jeżeli ma ona służyć wychodzeniu z kryzysu, trzeba umieć wejść w sytuację, w jakiej znalazł się ten, komu pomagam. Wiele lat temu „Gazeta Wyborcza” organizowała zbiórkę pieniędzy na domy dziecka. Za zebrane środki planowano kupić węgiel i kurtki na zimę. Napisałam do redakcji, że od takich zakupów jest państwo i nie ma powodu, skoro płacimy podatki, zdejmować z jego instytucji tego obowiązku. A jeżeli chcemy pomagać dzieciom z domów dziecka, powinniśmy zapytać je osobiście, czego by sobie życzyły. Wtedy może się okazać, że ich marzeniem są nie tyle ciepłe kaloryfery, ile łyżworolki albo modne buty, w których chodzą koledzy z klasy. Ludzka ofiarność jest zawsze czymś dobrym i cennym, ale doświadczenie lat wolności powinno nas nauczyć, że państwo ma zobowiązania wobec obywateli. Jeżeli nie będziemy pilnowali wywiązywania się z nich, ono się z tych obszarów wycofa.

Zbiórka 3 mln zł na Europejskie Centrum Solidarności w Gdańsku to było coś dobrego czy przyzwolenie na to, żeby państwo przyznawało dotacje na działalność uznaniowo?

To było coś bardzo dobrego. Minister kultury i dziedzictwa narodowego odmówił przecież wypełnienia promesy, w rocznej dotacji wysokości 7 mln zł, którą sam wcześniej złożył. Centrum otrzymałoby całą kwotę, gdyby jego władze zgodziły się na zasadniczą ingerencję władz ministerstwa w swoją działalność. Pomoc musi być wycelowana – adekwatna do sytuacji. I tutaj tak było. Gdyby ludzie nie okazali zrozumienia, ECS albo ograniczyłoby aktywność, albo zgodziłoby się na jej upolitycznienie zgodne z oczekiwaniami aktualnej ekipy rządzącej.

Przekazując datek, ludzie wysłali rządzącym komunikat: „To, co robicie, jest samowolą, a nam zależy na niezależności tej instytucji”.

Właśnie tak. Na tym opiera się pomoc – na rozpoznaniu potrzeb ludzi i zrozumieniu źródeł ich poczucia zagrożenia. Nie dokonamy tego, o ile wcześniej nie staniemy się świadkami sytuacji, w której się znaleźli. Świadkami współodczuwającymi. Na takiej postawie od 26 lat budujemy Polską Akcję Humanitarną. Dlatego uruchomiliśmy nasze misje w Iraku, Jemenie, Somalii, Sudanie Południowym, Syrii, Ukrainie. A w Bangladeszu pomagamy ludności Rohingya, która uciekła z Birmy przed czystkami etnicznymi . Chcemy być w tych miejscach, gdzie pomagamy, bo to pozwala na bieżąco reagować na zmianę sytuacji. Ocenić np., czy istnieje potrzeba sprowadzania leków, czystej wody lub żywności z Polski, czy można je kupić na miejscu, u nas zbierając jedynie pieniądze.

Osobista obecność pozwala dotrzeć do ludzi, a to jest rzecz fundamentalna w pomaganiu. Bo żeby skutecznie pomagać, trzeba przede wszystkim rozmawiać. Znaleźć na to czas, nie rozpoczynając rozmowy od pytania: „Czego potrzebujecie?”. Raczej usiąść z nimi i wysłuchać ich historii. Z ich opowieści wydobywamy informacje o tym, czego oczekują. Niezależnie od tego, jak konkretne byłyby to potrzeby, równie ważne jest coś innego – samo wysłuchanie. Bo ludzie chcą opowiedzieć o tym, co ich spotkało. Proszą o przekazanie swoich historii przekonani, że świat nie robi nic albo niewiele, żeby im pomóc, bo nie wie, co tutaj dzieje się naprawdę... Z prośbą: „Opowiedzcie o tym, bo ludzie nie wiedzą”, spotkałam się wszędzie.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Więcej niż polityka

Dostępne w wersji pełnej.

Prawo
i praworządność

Dostępne w wersji pełnej.

Umiejętność
łatwego
wybaczania

Dostępne w wersji pełnej.

Najtrudniej
przyjrzeć się sobie

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Lekcje
z Borneo

Dostępne w wersji pełnej.

Skrzynie
i sześciany
pełne słońca

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Coraz bliżej albo Coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Redaktor – artysta

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Zanim zamkną się drzwi

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Przyszłość
Kościoła na
Zachodzie

Dostępne w wersji pełnej.

Opcja Benedykta

Dostępne w wersji pełnej.

Religijność
na Zachodzie w liczbach

Dostępne w wersji pełnej.

Opcja
Franciszka

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Początek

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Z miłości do
białego kruka

Dostępne w wersji pełnej.

Jak szybko
upływa czas…

Dostępne w wersji pełnej.

Brytyjskie
opowieści

Dostępne w wersji pełnej.

Gorzki smak Boga,
słodki smak życia

Dostępne w wersji pełnej.

Zbyt lekka

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

ZNAK O ZNAKACH

EWELINA KARPOWIAK

Jaskółka

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz, Pola Starczyńska, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: Sylwia Syrek, tel. (12) 29 29 561,, e-mail: syrek@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego