Dominika Kozłowska

Osiem lekcji na 800. numer
„Znaku” i nasza nadzieja

NIC DWA RAZY SIĘ NIE ZDARZA, Z WYJĄTKIEM BŁĘDÓW, które popełniamy po wielokroć, wciąż takie same. Już Arystoteles ostrzegał przed zagrożeniami dla pokoju wynikającymi z nierówności, a Platon uważał, że demagodzy wykorzystują wolność słowa, by stać się tyranami.

Gdy nasi poprzednicy w 1946 r. pracowali nad pierwszym numerem miesięcznika „Znak”, mieli pewność, że tworzą pismo, które będzie wyrazem zaangażowania – społecznego i intelektualnego. Po wojnie stało się jasne, że bierna postawa wobec rzeczywistości, brak odwagi i woli jej świadomego kształtowania prowadzą do najcięższych skutków – przyzwolenia i mimowolnego uczestnictwa w złu, które narasta – pozornie poza orbitą naszego sprawstwa.

Czy dziś jest inaczej?

Nie mamy bezpośredniego wpływu na tragiczny los uchodźców umierających na naszej granicy. Każda i każdy z nas ma nikły wpływ na zmiany klimatyczne. I to nie my szerzymy język nienawiści i pogardy, który szerokim strumieniem zalewa nasze życie publiczne. Nie my wprost przykładamy rękę do dewastacji demokratycznej kultury i praworządności. Jednak trwając jedynie w pozycji obserwatora, nie pozostajemy bez winy.

Lekcje, które zebraliśmy z naszych 800 numerów miesięcznika, odnosimy do obecnej sytuacji. Przez pryzmat tych lekcji patrzymy na wyzwania stające dziś przed nami.

1.

Ważne są przyzwoitość i styl, w jakim żyjemy.

2.

Kochaj wolność i dbaj o nią.

3.

Religia to zjawisko społeczne. Od nas zależy, czy będzie dobra.

4.

Wierz w siostrzeństwo i braterstwo, w solidarności siła.

5.

Żyj intensywnie, otaczaj się ludźmi, których cenisz.

6.

Nie zapominaj o tym, co piękne.

7.

Ćwicz się w metafizycznym zdumieniu.

8.

Rozwijaj swoje pasje, nie trać humoru i nadziei.

Do tych lekcji chciałabym dołożyć jeszcze jedną, może najważniejszą naukę, którą możemy wyciągnąć z kart „Znaku”: nadzieja to przekonanie, że to, co robimy – uczciwie i z troską o innych – ma znaczenie i zmienia świat na lepsze. Nawet jeśli dziś jeszcze nie wiemy, na kogo i na co może wpłynąć.

Ilustracja: Ewelina Karpowiak

Osiem lekcji na 800. numer

Ważne są przyzwoitość i styl, w jakim żyjemy • Kochaj
wolność i dbaj o nią • Religia to zjawisko społeczne. Od
nas zależy, czy będzie dobra • Wierz w siostrzeństwo
i braterstwo, w solidarności siła • Żyj intensywnie,
otaczaj się ludźmi, których cenisz • Nie zapominaj o tym,
co piękne • Ćwicz się w metafizycznym zdumieniu •
Rozwijaj swoje pasje, nie trać humoru i nadziei

Na przestrzeni blisko 80 lat miesięcznik „Znak" niewątpliwie ewoluował. Niezmienne pozostały jednak jego imponderabilia: przywiązanie do wolności i solidarności, poszukiwanie głębszej warstwy rzeczywistości, zamiłowanie do piękna i pasji życia.
A także upodobanie do najwyższej klasy autorek i autorów: zapraszamy do lektury zarówno tych dzisiejszych, jak i tych z przeszłości, wyrażających prawdy zadziwiająco ponadczasowe. Wierzymy, że zebrane tu hasła i teksty mogą stanowić dla Czytelniczek i Czytelniczek inspirację do dobrego, mądrego życia – i radości z niego.

Ważne są przyzwoitość i styl, w jakim żyjemy

Z głębi
ciemnego
lasu

FILIP SPRINGER

Ja mam za dużo, oddaję więc część tego, co mam, tobie – dzięki temu ty masz więcej, a ja mam mniej. Uczymy tego dzieci już w przedszkolach. Teraz musimy to po prostu zrobić

WMAJU 1916 R., KILKA MIESIĘCY PO TYM, JAK ZAGRZMIAŁY PIERWSZE armaty pod Verdun, niemiecki ornitolog Paul Robien siada przy biurku w portowym mieście Stettin, by napisać list do cesarza Wilhelma II. Robien, przerażony ogromnymi stratami, o jakich czyta w codziennych doniesieniach prasowych z frontu, wzywa kaisera do ustąpienia. „Tylko w ten sposób – tłumaczy – ocalone mogą zostać miliony ludzkich istnień”. Jedynie tak można zakończyć rzeź.

Gest Robiena nie ma żadnego sensu. List od jakiegoś zdziwaczałego przyrodnika z prowincjonalnego miasta nie spowoduje przecież abdykacji cesarza w samym środku wojny. Jedyny efekt, jaki może przynieść, to zainteresowanie odpowiednich służb nadawcą. Szybko zostaje ustalone, że autor listu to weteran marynarki wojennej, uczestnik kontyngentu wysłanego dziesięć lat wcześniej do Namibii w celu stłumienia powstania Hererów. Skuteczność, z jaką niemiecka armia zaprowadziła porządek w zbuntowanej kolonii, zostanie z czasem nazwana przez historyków pierwszym ludobójstwem XX w. Z dokumentów Robiena, które w tamtym czasie są pewnie wnikliwie studiowane przez policję, wynika, że ma on już za sobą pobyt w zakładzie psychiatrycznym na skutek załamania nerwowego, jakie przeżył po powrocie z Afryki (kolejny pobyt przed nim, nawrót choroby przyjdzie już za rok, ale tego w dokumentach, siłą rzeczy, być nie może). Obecnie wiedzie względnie spokojne życie męża i ojca oraz pracownika muzeum przyrodniczego, gdzie od 1913 r. zajmuje się opracowywaniem zbiorów ornitologicznych.

Nie jest więc Robien kimś, na kogo cesarz Niemiec musiałby zwracać jakąkolwiek uwagę.

Nie jest też kimś, kto by sobie z tego nie zdawał sprawy.

Ale pisze swój list. Uważa bowiem, że tak właśnie należy postąpić.

Droga zgubiona

PIERWSZA TERCYNA BOSKIEJ KOMEDII DANTEGO W WYDANYM POD KONIEC 2021 r. nowym przekładzie Jarosława Mikołajewskiego brzmi tak:

„W połowie wędrówki naszego życia

znalazłem się w ciemnej dziczy

bo prosta droga była zgubiona”.

Różni się znacząco ten początek Komedii od tego, do którego przyzwyczaiło nas wcześniejsze tłumaczenie autorstwa Edwarda Porębowicza:

„W życia wędrówce, na połowie czasu

Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi

W głębi ciemnego znalazłem się lasu…”.

Jarosław Mikołajewski tłumaczy się z tej zmiany we wstępie do swojej wersji przekładu. „Dante nie mówi (…), że – parafrazując – ja znalazłem się w głębi lasu dlatego, że ja straciłem szlak. Jego rozpoznanie jest takie, że ja się zgubiłem, bo prosty szlak został stracony przez tych, którzy mają obowiązek go pilnować: papieża i cesarza. Ergo: człowiek będzie cierpiał katusze piekielne osobiście, choć wina nie jest tylko jego: współodpowiedzialna za jego zgubienie jest także niemoralna władza… Obsesja zaimków bardzo dociąża taki rozkład odpowiedzialności”.

Gdyby zaś trzeba było przedłożyć jakąś normę, jedyną i stanowiącą miarę naszych intencji, to byłoby nią wytrącenie z odrętwienia etycznego, z jego stadnej mechaniki, uświadomienie sobie faktu – rozstrzygającego, ciążącego, niepokojącego – że to, co etyczne, istnieje

Andrei Pleșu, Minimalizm etyczny
(tłum. A Zawadzki)

O tym wszystkim mówił też Mikołajewski w czasie premiery książki w warszawskiej siedzibie PEN Clubu. Podkreślał przy tym aktualność fragmentu rozpoczynającego poemat, ponieważ znów znaleźliśmy się w miejscu, w którym niemoralna władza dopuściła do tego, byśmy zgubili drogę.

„Czasami gdy brakuje słów, cisza jest najgłośniejszym wołaniem” – powiedział Mikołajewski i poprosił, żebyśmy rozpoczęli to spotkanie od chwili milczenia poświęconej uchodźcom umierającym na polsko-białoruskiej granicy.

Ten moment ciszy niczego nie zmienił w ich losie.

Wszyscy zdawaliśmy sobie z tego sprawę.

Rozsiedliśmy się potem wygodnie w fotelach, rozpoczęło się spotkanie, mądrzy ludzie mówili o mądrych sprawach. Za oknem szarzał listopadowy mokry zmierzch.

Nie mogłem się jednak oprzeć wrażeniu, że oto zmaterializowała się w tej krótkiej chwili myśl Andreia Pleșu przytoczona w motcie do niniejszego tekstu. Że prosta prośba Mikołajewskiego na rozpoczęcie dyskusji o jednym z najważniejszych tekstów kultury europejskiej wytrąciła nas z odrętwienia, że stojąc i milcząc, a później słuchając rozmowy, trochę lepiej poczuliśmy to, co Pleșu nazywa „rozstrzygającym, ciążącym i niepokojącym” – że to, co etyczne, istnieje.

Ilustracja do pierwszych wersów Boskiej komedii Dantego Alighieri autorstwa Gustava Doré. Słowa: „W głębi ciemnego znalazłem się lasu” nasuwają dziś skojarzenia
z losem uchodźców wędrujących przez pogranicze polsko-białoruskie fot. Getty

Kolejna zła wiadomość

OTO WIĘC STAJEMY W CIEMNEJ DZICZY, bo prosta droga została zgubiona. Nie wiemy, co robić. Spoglądamy na wschód z trwogą i bezradnością. U naszych progów znaleźli się ludzie inni od nas. Chcą wejść. Większość nie wejdzie, uda się to nielicznym. Wielu z nich umrze. Utopią się w Bugu, być może ktoś ich zastrzeli, pobije na śmierć albo po prostu stracą siły – z odwodnienia, braku jedzenia, zimna. Wśród nich będą dzieci. One też umrą. Widok tych ludzi ściska nasze serca i rujnuje psychikę strażników granicznych oraz kobiet i mężczyzn, którzy zdecydowali się nieść pomoc na granicy. Otwiera też portfele – do organizacji płynie strumień pieniędzy i darów. Jednocześnie samochody ratowników pracujących woluntarystycznie w strefie przygranicznej są niszczone przez nieznanych sprawców. Natomiast internet pełen jest dobrych rad: żeby uchodźcy poszli na przejście graniczne albo do polskiego konsulatu, że przecież nie możemy wszystkich przyjąć, że to rozgrywka Putina i Łukaszenki, więc polską racją stanu jest nie dać się w nią wciągać. Rośnie mur, wzbiera za nim fala cierpienia. Już nie wiadomo, co bardziej obezwładnia: los tych nieszczęśników wędrujących przez bagna i lasy czy z taką łatwością odsłonięte pokłady społecznej bezduszności i niechęci do jakichkolwiek ludzkich zachowań. Bezduszności, dodajmy, artykułowanej w sposób bezwstydny. Być może na naszych oczach znajdują potwierdzenie słowa Zygmunta Baumana, że „nienawiść do autonomicznych, żywiołowych odruchów moralnych jest w przypadku wspólnot postulowanych o wiele ostrzejsza, bardziej czujna i wojownicza niż w przypadku solidnie okopanego organizmu państwowego, czującego się bezpiecznie i pewnego swej mocy” (Etyka ponowoczesna, tłum. J. Bauman, J. Tokarska-Bakir).

W tym samym czasie odbywa się bezowocny i dramatycznie kompromitujący dla międzynarodowej wspólnoty szczyt klimatyczny w Glasgow, którego podsumowanie przewodniczący obradom Alok Sharma wygłasza łamiącym się głosem. Bo właściwie nie udało się ustalić nic, co dawałoby nadzieję na przyszłość.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Kochaj wolność i dbaj o nią

Polskie
marzenie, polskie
rozczarowanie

Dostępne w wersji pełnej.

Religia to zjawisko społeczne. Od nas zależy, czy będzie dobra

Kopanie
duchowej studni

Dostępne w wersji pełnej.

Wierz w siostrzeństwo i braterstwo, w solidarności siła

Miłość wymaga
emancypacji

Dostępne w wersji pełnej.

Żyj intensywnie, otaczaj się ludźmi, których cenisz

Własny pokój
i dobre relacje

Dostępne w wersji pełnej.

Nie zapominaj o tym, co piękne

Życie sztuką
i ze sztuką

Dostępne w wersji pełnej.

Ćwicz się w metafizycznym zdumieniu

Racjonalność
i zdziwienie

Dostępne w wersji pełnej.

Rozwijaj swoje pasje, nie trać humoru i nadziei

Dobrze żyć
w cieniu

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Zbyt szybko
kanonizowaliśmy
Jana Pawła II

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Feminatywy

Szatkowanie doby

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

W co się
bawią?

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Z wizytą
u czytelników

Dostępne w wersji pełnej.

Czytelniczki i Czytelnicy

Potrzebny krytycyzm
wobec Kościoła

Dostępne w wersji pełnej.

Czytelniczki i Czytelnicy

Czytanie
miesięcznika
to lekcja
wrażliwości

Dostępne w wersji pełnej.

Czytelniczki i Czytelnicy

Pismo nie
tylko o religii

Dostępne w wersji pełnej.

Czytelniczki i Czytelnicy

Intelektualna
uczciwość

Dostępne w wersji pełnej.

Czytelniczki i Czytelnicy

Dziennikarstwo
typu slow

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi.
Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Jaszczury
to też ludzie

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Znaki czasu

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Kaczmarczyk, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Miłosz Puczydłowski, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 61 99 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego