Dominika Kozłowska

Czyńcie sobie ziemię kochaną!

WŚRÓD WSPOMNIEŃ Z DZIECIŃSTWA WIELU Z NAS MA zapewne również te związane z wakacyjnymi wyjazdami na wieś oraz fascynującymi spotkaniami z dziką przyrodą. Podobno najtrwalsza jest pamięć zmysłów. Wylatują nam z głowy treści dziecięcych rozmów. Pozostaje jednak smak pieczonych ziemniaków lub lodowatej wody, czerpanej w upalny dzień ze studni czy strumienia, albo słodki aromat poziomek, malin lub borówek zjadanych prosto z krzaka.

W ostatnich latach, kiedy w Polsce na sile przybiera dyskusja na temat walki ze smogiem lub dewastacji środowiska naturalnego poprzez kolejne nieprzemyślane inwestycje, wracam do polskiej literatury: pamiętników, wspomnień, poezji, prozy pełnych opisów wspaniałej przyrody, która przeminęła równie bezpowrotnie jak inne elementy przedwojennego czy tużpowojennego świata. Czytając je, uświadamiam sobie, że świat, w którym żyjemy: przemysłowej uprawy rolnej i masowej produkcji żywności, jest zjawiskiem stosunkowo nowym. Nasi dziadkowie i pradziadkowie żywili się zazwyczaj tym, co sami wyhodowali lub kupili od rolnika, piekarza czy drobnego sklepikarza. Dziś powrót do zakupów lokalnych produktów, wprost od wytwórcy jest znacznie droższym rozwiązaniem niż wybór wysokoprzetworzonych towarów.

Po publikacji encykliki Laudato si’ pojawiły się w Polsce wątpliwości dotyczące niespożywania mięsa: czy dla chrześcijan to opcja, czy etyczny nakaz? Podobne pytania zadawano w kwestii ochrony przyrody i troski o wszelkie stworzenie: czy mamy się troszczyć również o polne kwiaty i zamieszkujące łąki żuki oraz ślimaki? Czy warto przywracać na nasze stoły zapomniane gatunki warzyw lub ziół? Refleksja etyczna, jakiej poddawany jest wpływ człowieka na środowisko naturalne, staje się dziś coraz bardziej poważna i powszechna przede wszystkim za sprawą znacznie bogatszej niż niegdyś wiedzy na temat konsekwencji ludzkich działań mających na celu przekształcanie świata. O ile wcześniej wysiłki niektórych ludzi koncentrowały się na ochronie określonych gatunków zwierząt czy roślin, o tyle dziś coraz wyraźniej widzimy, że ochronie podlegać muszą całe ekosystemy. Okazuje się bowiem, że wiedza o zależnościach panujących w nich i między nimi jest wciąż jeszcze szczątkowa.

Czerwcowy Temat Miesiąca jest kontynuacją wcześniejszych numerów miesięcznika, spośród których warto wspomnieć zwłaszcza Zwierzę, którym jesteś oraz Czy rośliny powinny mieć prawa?. Tym razem w centrum naszych zainteresowań nie są człowiek i jego powiązania ze światem zwierząt ani racje przemawiające na rzecz konieczności ochrony poszczególnych roślin, lecz właśnie złożone ekosystemy. Zmiany w krajobrazie czy diecie można krótko opisać jako zanik bioróżnorodności. Warto jednak pójść głębiej i zastanowić się, dlaczego bioróżnorodność jest dobra. W jaki sposób ją chronić? Dlaczego warto odtwarzać dawne gatunki kwiatów lub zbóż?

Tytuł czerwcowego edytorialu nawiązuje zaś do jednej z kampanii społecznych zorganizowanych przez osoby skupione wokół portalu Święto Stworzenia. To inicjatywa, którą założyli, jak sami o sobie mówią: „ekolodzy wśród chrześcijan – chrześcijanie wśród ekologów”. Szczególnie w Polsce takie działania są cenne. Wciąż bowiem wśród wierzących pokutuje przekonanie, że skoro człowiek jest „koroną stworzenia”, ma prawo bez oglądania się na inne istoty „czynić sobie ziemię poddaną”.

Łąka kwietna na terenie Krakowa
fot. Jakub Włodek/Agencja Gazeta

Temat Miesiąca

Bogactwo
Matki Natury

Szacuje się, że co 20 min z powierzchni Ziemi znika jeden gatunek roślin lub zwierząt, często zanim jeszcze zdążyliśmy go poznać. Wymierają geny, gatunki oraz ekosystemy, a tym samym zanika bioróżnorodność, która odgrywa tak istotną rolę w utrzymaniu równowagi życia na zamieszkiwanej przez nas wszystkich planecie.

Czy da się pogodzić postęp technologiczny z ochroną środowiska? W jakim stopniu nasze decyzje żywieniowe wpływają na zróżnicowanie gatunków? Jak docenić bioróżnorodność w swoim najbliższym otoczeniu?

Odpowiadają:
Dave Goulson, Agata Michalak, Joanna
Tomaszkiewicz i Małgorzata Kowalska

Oddać
stery
naturze

Gdyby przywrócić szczytowe drapieżniki na wyżynach i w dzikich częściach Wielkiej Brytanii, mogłyby pomóc w odtworzeniu rozległych lasów; to świetne rozwiązanie na rzecz spowolnienia zmian klimatycznych

Dave Goulson

w rozmowie
z Adamem Pluszką

Zacznijmy od podstaw. Czym jest bioróżnorodność?

Termin „różnorodność biologiczna” może odnosić się do bogatej, ale niestety zanikającej wielości form życia obecnej w określonym miejscu lub na Ziemi jako całości. Obejmuje również zróżnicowanie genetyczne występujące wśród istot żywych. Do tej pory nazwaliśmy prawie 2 mln gatunków, ale szacuje się, że prawdopodobnie jest ich ponad 10 mln. Wiele z nich zapewne wyginie, zanim uda nam się je skatalogować.

Powinno nas to martwić? Ktoś mógłby przecież powiedzieć: „No i co z tego? Nic o nim nie wiedzieliśmy, więc w zasadzie był martwy. A teraz jest martwy naprawdę. Co za różnica?”.

Istnieją co najmniej dwa argumenty przemawiające za tym, by dbać o różnorodność biologiczną. Jeden podsumowuje cytat z amerykańskiego leśnika, działacza ruchu ochrony dzikiej przyrody Aldo Leopolda: „Pierwszym środkiem ostrożności w inteligentnym majsterkowaniu jest zachowanie każdego kółka zębatego i śrubki”. Gatunki, które znikają, mogą okazać się ważne. Mamy bardzo słabe pojęcie o tym, jak funkcjonują złożone ekosystemy naturalne. Nie wiemy, jakie będą konsekwencje naszych działań, a także utraty poszczególnych gatunków. Nieznany chrząszczyk może być albo ważnym zapylaczem, albo drapieżnikiem, który zjada szkodniki, albo kluczowym roślinożercą, powstrzymującym jakąś roślinę, żeby nie stała się chwastem. Nieznana roślina może zawierać związki chemiczne, których da się używać jako leku. Bezmyślne wyrzucenie tego wszystkiego jest ryzykowne. Oznacza również, że zamykamy pewne możliwości przyszłym pokoleniom.

To uzasadnienie jest dobre, lecz sprawia mi pewien dyskomfort. Dlaczego wszystko miałoby być oceniane pod kątem użyteczności dla nas? Wolę więc drugi argument: mamy moralny obowiązek opiekowania się naszymi współpodróżnikami na Ziemi niezależnie od tego, czy są użyteczni czy nie. Jeśli okaże się, że nasz nieznany chrząszczyk nic nie robi, z pewnością nie neguje to jego prawa do istnienia. Czy nie możemy cenić go po prostu za to, że jest? To, że umiemy wymazywać gatunki i ekosystemy z powierzchni Ziemi, nie oznacza, że mamy do tego prawo.

Robert Alexander Pyron, profesor nadzwyczajny biologii na Uniwersytecie George’a Washingtona, w eseju opublikowanym na łamach „The Washington Post” napisał: „Jedynym powodem, dla którego powinniśmy dbać o różnorodność biologiczną, jesteśmy my sami, a także to, by stworzyć ludziom stabilną przyszłość”.

Cóż, przynajmniej zgadzamy się, że powinniśmy dbać o bioróżnorodność. Niemniej wygląda to na światopogląd spektakularnie antropocentryczny. Jeśli zaakceptuje się fakt, że różnorodność życia na Ziemi powstała w wyniku ewolucji (a można się spodziewać, że profesor biologii tak właśnie zrobi), ludzie są niczym więcej niż jednym z wielu gatunków. Jakie mamy prawo do likwidowania innych? Weźmy prosty przykład, zresztą doskonale znany: goryle. Nie robią niczego pożytecznego. Nie wnoszą cennych usług do ekosystemu. Nie przyczyniają się w żaden sposób do tego, „by stworzyć ludziom stabilną przyszłość”. Ich ochrona wymaga ponadto cennych zasobów, które można by spożytkować na ludzi. Według Pyrona więc goryl może odejść. A przecież to są świadome, inteligentne istoty. Grają, bawią się, okazują radość, potrafią odczuwać ból i stratę. Czy nie zasługują na przestrzeń na naszej planecie?

Albo inny przykład. Pojawia się obca forma życia, bardziej inteligentna od nas, z dużo lepszą technologią. Zgadzając się z punktem widzenia profesora: Ziemia jest dla tej formy tylko zasobem do wykorzystania, a ludzie niezbyt użyteczni, więc logiczne, że powinna nas zniszczyć. Czy gdyby zaczęła się inwazja, Pyron wyjaśniłby swoim dzieciom, że wszystko jest w porządku, ponieważ ich śmierć utoruje drogę stabilnej przyszłości kosmitów?

Pana podejście jest bardzo skromne, jakby Homo sapiens nie był równy innym organizmom na Ziemi, ale – ze względu na swoją inteligencję – stawiał się stopień niżej, oddając pole słabszym i opiekując się nimi. Powszechne jest jednak inne nastawienie, w którym człowiek to korona stworzenia.

Pomysł, że ludzie są koroną stworzenia, ma, jak sądzę, podłoże religijne. Biblia mówi, że Bóg dał nam panowanie „nad rybami morskimi, nad ptactwem powietrznym, nad bydłem, nad ziemią i nad wszystkimi zwierzętami pełzającymi po ziemi”. Nie wierzę w Boga, ale jeśli istnieje, wątpię, czy życzyłby sobie, abyśmy wymazali Jego dzieło. Wyobrażam sobie, że spodziewałby się, że będziemy się nim opiekować. O ile mi wiadomo, ludzie są po prostu gatunkiem małpy o wyjątkowo niszczycielskich skłonnościach.

Niektórzy biolodzy twierdzą, że wymieranie jest naturalną częścią ewolucji. Mylą się?

Oczywiście wymieranie miało miejsce zawsze – średnio każdy gatunek przeżywa ok. miliona lat, chociaż bywa że żyje krócej lub dłużej. Problem polega na tym, że w dzisiejszych czasach wskaźniki wyginięcia stu- lub tysiąckrotnie przekraczają średnią historyczną, a w dodatku przyspieszają – wyłącznie z powodu działalności człowieka. Do tej pory miało miejsce pięć masowych wymierań, podczas jednego z nich meteor zmiótł z powierzchni Ziemi dinozaury. Teraz tworzymy własne, szóste masowe wymieranie. Wiarygodne szacunki mówią, że do końca tego wieku zniknie ponad połowa wszystkich gatunków, być może nawet dwie trzecie. Jeśli jednak przestaniemy niszczyć planetę, wszystko za kilka milionów lat wróci do normy. Po erze dinozaurów nadszedł czas gigantycznych ssaków, z których większość wytępiliśmy. Kto wie, co będzie dalej.

W Łące wysuwa Pan tezę, że wszędzie tam gdzie pojawił się Homo sapiens, megafauna wymarła.

Powszechnie przyjmuje się, że gdy ludzie rozprzestrzeniali się po całym świecie, szybko wybili ogromną liczbę gigantycznych ssaków. Na przykład osiągające wielkość słonia leniwce naziemne Ameryki Środkowej i Południowej, wspaniałe, wolno poruszające się zwierzęta roślinożerne, nagle zniknęły z kontynentu 10 tys. lat temu, czyli wtedy gdy pojawili się tam ludzie. Leniwce na Wyspach Karaibskich przetrwały znacznie dłużej i wymarły 4 tys. lat temu, co dokładnie zbiega się z kolonizacją Karaibów. Mamuty, mastodonty, tygrysy szablozębne, wilki straszne, lwy workowate, wombaty wielkości nosorożca, strzeliste nowozelandzkie moa i wiele innych zostały wybite co do jednego. Te stworzenia nie zdążyły wypracować skutecznej obrony przed hordami ludzkich myśliwych uzbrojonych we włócznie i łuki. Zniknęły również inne gatunki ludzi, od krzepkich neandertalczyków po maleńkich mieszkańców Flores w Indonezji. Można nas porównać do plagi rozprzestrzeniającej się po Ziemi.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Lokalnie, sezonowo,
smacznie

Dostępne w wersji pełnej.

Minogi, chrobotki i borowce
na placu budowy

Dostępne w wersji pełnej.

O czym
szumi łąka

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: ZDRÓJ

Dzień dziesiąty

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Banknoty bez
Mizrachijczyków

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Symetryzm
polsko-żydowski?

Dostępne w wersji pełnej.

Prawica
i Żydzi

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Nieskończoność

Dostępne w wersji pełnej.

Coraz bliżej albo Coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

Kościół – mój dom

Długowieczność starych trucizn

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Pytanie
o terror

Dostępne w wersji pełnej.

Terror i nowoczesność

Dostępne w wersji pełnej.

Hermeneutyka
przemocy

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Dziewięć
dni w ścianie

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Nie ma życia
bez zina

Dostępne w wersji pełnej.

Witaj w pięknych
stronach

Dostępne w wersji pełnej.

Bidoki wszystkich krajów

Dostępne w wersji pełnej.

„Wszystko jest nieskończenie
bardziej złożone”

Dostępne w wersji pełnej.

Nieznany
Stanisław Stomma

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: W ODCINKACH

Piękna katastrofa

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: W KSIĘGARNI

MARCIN WILK

Pod Globusem

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Iwona Boruszkowska, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

OPIEKA ARTYSTYCZNA: Władysław Buchner

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: Monika Gałka, tel. (12) 61 99 530, e-mail: galka@znak.com.pl

PRENUMERATA: Anna Kończyk, tel. (12) 61 99 526,, e-mail: handlowy@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego