Dominika Kozłowska

Puścić wodze fantazji

Zostałam zabrana do cyrku raz w życiu. Piszę „zostałam zabrana”, bo było to w tak wczesnym dzieciństwie, że wyjście pamiętam mgliście i głównie z rodzinnych opowieści na temat zmarnowanych biletów. Po rozpoczęciu pokazu na widok oswojonego lwa, a później słonia, który miał podrzucać akrobatkę, zaczęłam głośno protestować, a wreszcie płakać – na tyle zdecydowanie i donośnie, że babcia, która chciała mi sprawić tym wyjściem przyjemność, musiała mnie wyprowadzić z widowni. Długo jeszcze to wydarzenie oswajałam, płacząc mojemu ukochanemu psu Czarkowi do ucha nad losem cyrkowych zwierząt i snując mgliste wizje ich oswobodzenia (o historii cyrku arcyciekawie piszą w dziale Idee Paweł Majewski i Piotr Oczko).

To były jeszcze czasy, kiedy psów, przynajmniej w moim świecie, nie wyprowadzało się na smyczy, lecz zwyczajnie puszczało, aby poszły sobie pobiegać. W efekcie moi ukochani towarzysze, kupione na placu targowym kundelki: Czarek i Kajtek, do których po jakimś czasie dołączyła zakupiona w tym samym miejscu wilczyca Saba, biegały sobie swobodnie po mieście, załatwiając swoje psie sprawy i wracając do domu po pełną michę. Stąd może brały się moje protesty wobec cyrku: w moim dziecięcym wyobrażeniu zwierzęta mogły towarzyszyć ludziom i być ich najlepszymi przyjaciółmi, ale miały wieść swoje autonomiczne, wolne życie. Dlatego moje najwyraźniejsze wspomnienia z dzieciństwa to rozmowy i chwile spędzone z moimi towarzyszami. Czy to dziecięca wyobraźnia, czy jeszcze słabe rozeznanie w świecie kazały mi wierzyć, że psy mnie rozumieją i mogą być najwierniejszymi powiernikami smutków i trosk?

Gdy byłam już studentką, przeżywałam okropne wyrzuty sumienia, że pozostawiłam Sabę z moją babcią, dla której opieka nad ogromnym psem w typie wilczura była ponad siły (Czarek i Kajtek odeszli wcześniej). Nastały inne czasy: psa trzeba było wyprowadzać na spacer na smyczy, z rynków i targów zniknęły wiejskie szczenięta, sprzedawane miastowym. A ja nie ulegałam już tak łatwo emocjom, które sprawiły, że wymogłam na babci o miękkim sercu uratowanie aż trzech wiejskich szczeniaczków. Dziś mam wrażenie, że wyobraźnia i idąca z nią w parze intuicyjna empatia zmniejszyły swoją rolę w moim życiu wraz z przyrostem wiedzy. Im bardziej oddawałam się pasji edukacji, tym silniej patrzyłam na świat przez pryzmat zapożyczonych od innych teorii i języka. Tak często przebiega trudny okres dorastania, kiedy tracimy spontaniczny język dzieciństwa i zaczynamy coraz wyraźniej posługiwać się językami przyswojonymi za sprawą kultury i edukacji, tracąc na ich rzecz coś własnego, autentycznego. Ważne, aby mimo to wracać do świata swobody i wyobraźni – puszczać wodze fantazji, jak zachęcano mnie w dzieciństwie.

Dziś wiem, jak wiele warstw kryje w sobie słynna metafora koni i woźnicy, która pojawia się u Platona – ukazując wizję duszy ludzkiej jako woźnicy kierującego zaprzęgiem o dwóch koniach symbolizujących racjonalność i namiętności. Jestem świadoma, że czasem trzeba puścić wodze racjonalnej kontroli, dopuścić do głosu emocje. Doceniam też coraz mocniej, jak ważne jest odzyskiwanie wyobraźni, poszukiwanie w sobie kontaktu z tą częścią naszej duszy, która wyraża się w śmiałych marzeniach, wizjach i fantazjach. Bez nich może zabraknąć nam odwagi zmieniania świata, bo nie będziemy umieli przekraczać granic zastanej rzeczywistości, wyobrażać sobie innego porządku rzeczy.

Wzmocnieni lekturą Tematu Miesiąca poświęconego wyobraźni, sięgnijmy koniecznie po artykuł Zawsze przychodzi wiosna o białoruskich więźniach politycznych, w tym skazanym na 10-letnią kolonię karną o zaostrzonym rygorze laureacie Pokojowej Nagrody Nobla Alesiu Bialackim. Kolonia karna, pisze autor Michał Potocki, ma za cel złamać człowieka – przez bicie, głodzenie, przetrzymywanie w nieludzkich warunkach, presję psychiczną, a także tortury. Jak przypominał jednak Aleś Bialacki w swojej mowie noblowskiej – białoruskich opozycjonistów prowadzi siła ich marzenia o demokratycznym i wolnym życiu. Tego marzenia nie zniszczy żadna autorytarna władza. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

redakcja: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Barbara Małecka, Janusz Poniewierski, Martyna Słowik, Henryk Woźniakowski

zespół: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner

współpraca: Ewa Bolińska-Gostkowska, Karolina Broda, Andrzej Brzeziecki, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Ewelina Kaczmarczyk, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Agnieszka Rzonca, Marcin Wilk, Edyta Zielińska, Marcin Żyła

projekt graficzny pisma: Władysław Buchner, Rafał Buchner

dyrektor artystyczny: Władysław Buchner

fotoedycja: Marcin Kapica

korekta: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ilustracje portretowe: Patrycja Podkościelny

promocja i reklama:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

prenumerata:
tel. (12) 61 99 561
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski

Temat Miesiąca

Moc wyobraźni

■ Wyobraźnia daje nam siłę do kreatywnego działania. Na zdjęciu Max Wiedenhoft, znany niemiecki projektant samolotów, stoi na dachu jednego z budynków lotniska Tempelhof, aby rozpocząć test swojego nowo zaprojektowanego roweru rakietowego, Berlin, 24 marca 1932 r. fot. Bettmann / Getty

Wyobraźnia pozwala kreować nieskończoną liczbę światów, które w przyszłości mogą się okazać rzeczywistością. To ona napędza nas do działania, pozwala myśleć twórczo i dążyć do zmiany. Dzięki niej żyjemy z większą fantazją, jesteśmy otwarci na to, co nowe, potrafimy się bawić. Zyskujemy też piękno w postaci sztuki oraz szansę, by odpocząć od trudu codzienności, gdy zatapiamy się w świecie serialu lub powieści.

Bez wyobraźni, jak pisał Stanisław Lem, do dzisiaj siedzielibyśmy w jaskiniach. W obliczu wyzwań, takich jak kryzys klimatyczny, nierówności społeczne, wojny, a także po prostu zmęczenie rutyną, staje się ona potężnym narzędziem do walki z tym, co zastane, które może pomóc w oderwaniu się od apokaliptycznych wizji i stworzeniu lepszego, wypełnionego nadzieją jutra.

Dlaczego warto marzyć? Jak pielęgnować w sobie kreatywność? W jaki sposób postrzegają rzeczywistość osoby z afantazją? Czy solarpunk może nam pomóc stworzyć lepszy świat?

Odpowiadają:
Mariusz Wilczyński, Małgorzata Lebda, Aleksandra Rabinovitch, Krzysztof Marciniak i Paweł Ngei

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Magiczna skrzynia

Mariusz Wilczyński

w rozmowie z Moniką Ochędowską

Gdy idziesz utartym traktem, to możesz być nieuważny. Natomiast jeśli wędrujesz niepewną ścieżką, z której noga ucieka ci co chwilę w bok, gdzieś w błoto lub przepaść, wtedy musisz być cały czas skoncentrowany, uważny i kreatywny. Rozwijasz się

Z Gdzie się zaczyna wyobraźnia?

Rzeczywistością jest dla mnie to, co dla wielu bywa czymś niestworzonym, nierealnym lub dalekim od zdrowego rozsądku. Dlatego trudno mi określić, czym jest wyobraźnia i gdzie się zaczyna, bo często świat realny miesza mi się ze światem moich filmów.

■ Mariusz Wilczyński w swojej pracowni w Podkowie Leśnej podczas pracy nad filmem Zabij to i wyjedź z tego miasta
fot. Anna Liminowicz / Reporter

Z To znaczy?

Rysując film, częściej rozmawiam z ludźmi, których tworzę, niż z tymi realnymi. Wyobraźnia to światy, które się bardzo powoli rozbudowuje i nie zawsze odróżnia od siebie. Nigdy nie zastanawiałem się, czym wyobraźnia jest ani na jakiej zasadzie funkcjonuje – to jak prowadzenie auta: nie wiem, jak działa silnik, ale umiem i lubię jeździć.

Z A film animowany?

Film animowany jest kondensacją czasu. Właściwie każdy film nią jest, a film animowany szczególnie. Gdy rysujesz kilka lub kilkanaście lat, opowieść nawarstwia się i gęstnieje, dojrzewa. Ma szansę być o wiele bardziej nieprzenikniona niż inne filmy.

Z Czyli działa trochę jak pamięć.

Rysując Zabij to i wyjedź z tego miasta, zdałem się wyłącznie na swoją pamięć. Wiedziałem, że rysowanie tego, co wydobędę z pamięci, jest o wiele ciekawsze i prawdziwsze niż podglądanie na zdjęciach, jak w moim dzieciństwie wyglądał tramwaj czy projektor, z którego mama puszczała mi bajki.

Bardzo łatwo mogłem zweryfikować swoje wspomnienia, jednak nie zrobiłem tego. Nigdy nie pojechałem w żadne z miejsc, w których toczy się akcja filmu. Zwłaszcza że tych przestrzeni w sensie dosłownym nigdy nie było. W filmie składałem ważne dla mnie miejsca w całość. Budowałem moje miasto mentalne. To zachwycające, że potem dla wielu ludzi to było także ich miasto.

Z Obraz tego miasta zmienia się w czasie?

Tak, przecież kiedy jesteśmy dzieciakami, wszystko wokół wydaje nam się duże. Potem, gdy doroślejemy, to z kolei we wspomnieniach wszystko robi się malutkie, trochę mierne, jak truskawka wyjęta z kompotu, skapcaniałe. A gdy już jesteśmy bardzo starzy, świat znów rośnie, bo trudno chociażby wejść na krawężnik.

Od kilkunastu lat odwiedzam Łódź regularnie, raz w tygodniu, uczę animacji w szkole filmowej. I to jest specyficzne doświadczenie, porażające – jakby swoją twarz oglądać w lustrze tylko raz w tygodniu. Bardzo dokładnie widać wtedy przemijanie.

Z Myślisz, że pamięć jest główną pożywką wyobraźni?

Niekoniecznie, bo z jednej strony, rysując filmy, poruszam się w pamięci przeszłości, trochę tak, jakbym trzymając w dłoniach starą fotografię, potrafił w nią wejść. Ale to jeszcze nic, bo potem idę w tę przestrzeń, która jest dla patrzącego na zdjęcie niewidoczna, w przestrzeń poza kadrem.

Z drugiej strony jestem pewien, że mogą istnieć formy życia funkcjonujące zupełnie według innych zasad niż te, które znamy. Że może rozwijać się życie, powiedzmy, w temperaturze 5 tys.°C. Często w ten sposób myślę – wszystko jest możliwe, tylko my o tych możliwościach niewiele wiemy. Ale jak już coś narysujesz, staje się to rzeczywiste.

■ Kadr z cyklu Mariusza Wilczyńskiego Księgoklipy

Z Czy nie jest tak, że Twój entuzjazm sprawia, iż ludzie chętnie z Tobą pracują? Nawet aktorzy, którzy na co dzień już nie przyjmują ról – jak Marek Kondrat czy Janusz Gajos?

Z Januszem Gajosem pracuję od kilku tygodni. Jestem zakochany w każdym słowie, które wypowiada w swojej roli. Jest arcymistrzem rozgryzania sensu słów i zdań. Uwiódł mnie do tego stopnia, że w moim nowym filmie rozbudowałem postać przez niego kreowaną do roli głównej. Jednak muszę przyznać, że na początku nie było łatwo go namówić, długo się zastanawiał. Przeważyło to, że podobał mu się Zabij to i wyjedź z tego miasta.

Ten nowy film będzie o świadomym wycofaniu się ze świata, by stać się „pieskiem przydrożnym”. Mam już nagranych także innych mistrzów, m.in. Piotra Fronczewskiego i Andrzeja Seweryna. Wszyscy oni są po prostu genialni.

Z A jak było z Kondratem?

Przy Zabij to i wyjedź z tego miasta było tak, że zwróciłem się do niego po namowie Andrzeja Wajdy. Kondrat zgodził się zagrać głosem Wajdy, więc cóż, można powiedzieć: Wajdzie się nie odmawia. Nagraliśmy wszystko jak trzeba, a potem – ku mojemu zaskoczeniu – on ze trzy razy z własnej inicjatywy wracał, dzwonił do mnie, mówiąc: „Słuchaj, to jeszcze nie to, ja to poprawię”. Odpowiadałem: „Marek, daj spokój, to jest mistrzostwo świata”, a on swoje: „Nie, nie, to trzeba zmienić”.

Przyjeżdżał do studia, cisnął mnie, poprawialiśmy. I zawsze miał rację – zawsze, po każdym kolejnym nagraniu, było lepiej. A jak skończyliśmy, to on tak patrzy na mnie i mówi: „Ty, a daj mi zagrać coś jako ja, a nie tylko jako Wajda”. Mówię: „No, ale przecież, Marek, wszyscy wiedzą, że ty odmawiasz”. „Ale u ciebie chcę zagrać”. No i zagrał ojca, króciutką rolę. A po skończeniu nagrań powiedział, że zagra u mnie zawsze, kiedy będę chciał… Masz rację, czuję się wyróżniony.

Z I jak to sobie tłumaczysz?

Andrzej Chyra powiedział mi: „Wiesz, w teatrze wałkujemy jedną scenę po sto razy, a ty dałeś mi dużą wolność”. Staram się stworzyć przestrzeń, w której artyści nie będą się czuli jak w gorsecie. Jednak gdy już mam takich aktorów jak Krystyna Janda, Anna Dymna, Janusz Gajos, Marek Kondrat, Daniel Olbrychski, Andrzej Seweryn czy Andrzej Chyra – tych największych – musiałbym być bezczelnym impertynentem, żeby ich cisnąć.

■ Kadr z filmu Zabij to i wyjedź z tego miasta
fot. Gutek Film

Z Zostawiasz ludziom przestrzeń, w której się otwierają.

Wydaje mi się, że Zabij… faktycznie taki jest… To będzie banał, ale ten film zamiast dawać widzom odpowiedzi, po prostu stawia pytania. Nigdy nie chciałem robić filmu liniowego, takiego, jaki prowadzi odbiorców za rękę. Zależało mi, by znalazła się w nim przestrzeń, w której można wybierać kierunek wędrówki, błądzić, podążać różnymi drogami, dlatego budowałem go na zasadzie łączenia skojarzeń. Prowadziła mnie wyobraźnia.

Widzowie chyba czują, że robię to serio, na śmierć i życie, że to jest dla mnie naprawdę najważniejsza rzecz. Nie ukrywam, że – jeśli chodzi o mój nowy film – na razie nie mam jeszcze producenta i żadnych pieniędzy.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

RYSUNKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FELIETON

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PUBLICYSTYKA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI