Dominika Kozłowska

Ekologia i koniec
brudnego kapitalizmu

ŚREDNIA CENA LITROWEJ BUTELKI COCA-COLI W STANACH Zjednoczonych wynosi 1,50 USD. Litr benzyny kosztuje zaś tam średnio 83 centy. Dlaczego benzyna jest tak tania? Czy koszty związane z likwidacją skutków degradacji środowiska naturalnego oraz emisji do atmosfery gazów cieplarnianych są wliczane w cenę produkcji litra paliwa? A przecież ropa czy węgiel generują bardzo realne obciążenie finansowe dla społeczeństwa. Wystarczy, abyśmy pomyśleli o wszystkich pieniądzach, które miasta i gminy wydają i będą wydawać w przyszłości na walkę ze smogiem, ochronę zdrowia i leczenie chorób związanych z zanieczyszczeniem środowiska i przystosowaniem się do skutków zmian klimatycznych.

Już ten jeden przykład pokazuje, że rewolucja ekologiczna musi przede wszystkim objąć gospodarkę. W ostatnich latach rozwój zielonych technologii przyspieszył. W wielu dziedzinach – począwszy od energetyki, transportu, produkcji żywności i budownictwa (produkcja cementu w skali całego świata odpowiada za ok. 5% antropogenicznej, czyli związanej z działalnością człowieka, emisji CO₂), aż po rzeczy codziennego użytku zawierające najczęściej plastik produkowany przy użyciu paliw kopalnych – istnieją już czyste alternatywy. Ich masowe wdrożenie jest jednak nadal zdecydowanie droższe od stosowania starych technologii.

Zeroemisyjna gospodarka to cel wyznaczony zarówno przez sygnatariuszy globalnego porozumienia klimatycznego zawartego pod auspicjami Organizacji Narodów Zjednoczonych w Paryżu, jak i przez Unię Europejską. Program Europejski Zielony Ład mówi o rozwoju nowoczesnej, zasobooszczędnej i konkurencyjnej zeroemisyjnej gospodarki. Oznacza to budowę nowego modelu ekonomicznego, w którym wzrost nie będzie powiązany z ekstensywnym zużywaniem zasobów, a żadna osoba ani żaden region nie pozostaną w tyle. To ogromna szansa dla państw Starego Kontynentu. Również dla Polski, której gospodarka wciąż oparta jest na węglu. W 2018 r. w polskich elektrowniach węglowych i górnictwie zatrudnionych było ponad 100 tys. osób. To zdecydowanie najwięcej w całej Unii Europejskiej. Drugie w zestawieniu Niemcy zatrudniały łącznie w tych dwóch sektorach nieco ponad 35 tys. pracowników. Węgiel ma również ok. 80% udziału w naszym miksie energetycznym, co obrazuje, jak długą drogę musimy przebyć w najbliższych latach, by w energetyce odejść od najbrudniejszych paliw kopalnych.

Modele klimatyczne prezentowane podczas szczytu klimatycznego ONZ w Katowicach w 2018 r. przewidywały, że wzrost globalnej temperatury o 2ºC zagrozi życiu setek milionów osób. Już dziś według ONZ każdego roku istotnie wzrasta liczba ludzi zmuszonych do opuszczenia dotychczasowego miejsca życia z powodu zmian klimatycznych. A liczba tej kategorii uchodźców będzie wzrastać. Słychać głosy, że obecna pandemia mimo tragedii przyniosła też odrobinę nadziei. Dostarczyła bowiem przykładów na siłę międzynarodowej i państwowej mobilizacji w obliczu globalnego zagrożenia. A przecież skutki katastrofy klimatycznej mogą być dużo bardziej poważne niż następstwa pandemii, z którą zmagamy się obecnie.

Kra lodowa na Morzu Arktycznym. Coraz bardziej kurcząca się pokrywa lodu w Arktyce to jeden z najbardziej dobitnych dowodów globalnego ocieplenia. Kadr z filmu David Attenborough: Życie na naszej planecie
fot. Netflix

Temat Miesiąca

Jutro
nadeszło

Jak pokazał raport opublikowany w „Nature Climate Change”, po porozumieniach paryskich roczna emisja CO₂ do atmosfery zamiast spadać – wzrastała. Tymczasem na osiągnięcie neutralności klimatycznej mamy coraz mniej czasu. Naukowcy z McGill University przekonują, że wzrost średniej globalnej temperatury może przekroczyć punkt krytyczny (1,5ºC) nie – jak dotąd sądzono – w połowie wieku, ale już w latach 2027–2042.

Mimo destrukcyjnych skutków działalności człowieka wciąż obserwujemy zjawiska przywracające nadzieję, budzące podziw i rozkosz bycia z naturą. Nieprzerwanie mamy co i dla kogo ratować. David Attenborough w książce Życie na Ziemi pisze, że: „W naszych rękach leży teraz nie tylko nasza własna przyszłość, ale także przyszłość wszystkich innych istot, z którymi dzielimy tę planetę”. Do podjęcia działania powinno motywować nas nie tylko widmo wiszącej nad nami katastrofy, ale przede wszystkim pragnienie uratowania kruchego piękna naszej planety.

Co robić, by zatrzymać katastrofę? Które rozwiązania są najskuteczniejsze? Jak kształtować swoje relacje z naturą? W jaki sposób rozmawiać z dziećmi o przyszłości?

Odpowiadają:
January Weiner, Marcin Popkiewicz, Karol Trammer,
Magdalena Assanowicz, Marta Dymek, Magdalena
Budziszewska i Urszula Zajączkowska

Co widać
gołym okiem

W jaki sposób przekazać racjonalne argumenty, by działały pozytywnie na emocje? To pytanie fundamentalne dla ocalenia naszej cywilizacji. Podstawą są edukacja i zaufanie nauce, ale nie mniej ważne jest przekonywanie, że nowe nawyki mogą stać się częścią atrakcyjnego stylu życia

January Weiner

w rozmowie z Anną Mateją

Wyobrażam sobie, że biolog i ekolog po wybuchu pandemii miał pełne prawo powiedzieć: „A nie mówiłem?”. Globalny problem z nieuleczalną chorobą to przecież skutek zachłanności człowieka, m.in. zagarniania miejsc dzikiej przyrody.

Mój pesymizm w ocenie przyszłości homo sapiens faktycznie wyprzedził to, z czym świat boryka się co najmniej od wiosny 2020 r. Nie budzi to mojej satysfakcji. Przypomnę jednak kilka faktów, które wciąż są aktualne, więc cokolwiek planujemy jeszcze zrobić na Ziemi, miejmy je na uwadze.

Przede wszystkim na świecie żyje blisko 8 mld ludzi i liczba ta rośnie na tyle dynamicznie, że do 2050 r. powiększy się o kolejne 2 mld. Jak w przypadku każdego gatunku, który swoimi osobnikami zapełnia coraz szczelniej ograniczoną przestrzeń życiową, w pewnym momencie pojawią się problemy z zasobami, m.in. wody pitnej i miejsc na Ziemi, gdzie można byłoby żyć. Ponieważ wzrasta zagęszczenie zaludnienia, a na dodatek umiemy się szybko przemieszczać, intensyfikują się nasze kontakty z innymi gatunkami, także z patogenami, które mogą nam zagrozić, jeśli nasz system odpornościowy nie będzie potrafił ich wyeliminować. To truizm mówić dzisiaj, że pandemie nieznanych chorób mogą nas nękać coraz częściej, ale tak się dzieje w przypadku każdego gatunku, którego liczebność wyraźnie się zwiększyła. Równie prawdopodobne i groźne jest pojawienie się w takiej sytuacji substancji szkodliwej.

Jak dwutlenek węgla, który emitowany przez działalność homo sapiens, podgrzał Ziemię i atmosferę na tyle, że zagroził jego istnieniu?

U drożdży jest podobnie – rosną, produkując niepotrzebny im alkohol. Jeżeli pojawi się go zbyt dużo, nie jest możliwy dalszy rozwój. Homo sapiens znalazł się w sytuacji, jaka nie różni się zasadniczo od tych, które stały się udziałem innych gatunków w biosferze, od kiedy ta istnieje.

Jesteśmy więc uczestnikami greckiej tragedii – to, co Ziemi pisane, spełni się niezależnie od działań podejmowanych przez jej mieszkańców dla wyhamowania zmian klimatycznych, ocalenia zasobów i przedłużenia życia gatunków?

Życie na Ziemi skończy się choćby dlatego, że za miliony lat wypali się Słońce, dzięki któremu możliwe było powstanie ziemskiej biosfery. Pozostawiając jednak na boku perspektywę, która w skali ludzkiego życia jest abstrakcyjna, przypomnę, że nasz gatunek popadał już nie raz w kłopoty, ale potrafił niekorzystny bieg wypadków odwrócić. Homo sapiens różni się przecież od innych mieszkańców Ziemi posiadaniem dwóch ważnych umiejętności: po pierwsze, potrafi gromadzić i przetwarzać informacje poza własnym mózgiem, po drugie – korzysta ze źródeł energii spoza własnego organizmu. One pozwoliły mu pokonać progi rozwojowe, które okazały się za wysokie np. dla szympansów. Reasumując: za pomocą informacji i dobrze zarządzanej energii mamy dużą szansę przedłużyć komfort życia naszego gatunku.

Na ile człowiek korzysta dzisiaj z tych umiejętności, żeby zmienić swoje bycie na Ziemi na mniej inwazyjne wobec jej zasobów?

Tu tkwi problem. Gołym okiem widać, co można byłoby zrobić, żeby powstrzymać globalne ocieplenie, ograniczając zużycie energii, marnotrawienie wody i żywności, produkcję śmieci. Recepty zadziałają pod warunkiem, że mieszkańcy Ziemi zaczną działać racjonalnie. I to wszyscy, czyli 8 mld ludzi musiałoby podjąć działania, których cel nie dotyczy ich jednostkowego interesu, ale wspólnego. Ludzie musieliby przestać myśleć wyłącznie o sobie, a przy podejmowaniu indywidualnych decyzji, np. konsumenckich, brać pod uwagę ich znaczenie dla środowiska. Czyli de facto kierować się interesem ogółu.

Jeżeli powiem, że to trudne...

To jest bardzo trudne, jednak nie ma innego wyjścia, bo to warunek konieczny stabilizacji warunków zewnętrznych, w których żyjemy. Pozostaje do dyskusji, czy na indywidualnie podejmowane decyzje można skutecznie wpływać argumentacją racjonalną, która zakłada, że ludzie starają się poznać świat, korzystając ze sprawdzonych źródeł, i go zrozumieć, czy emocjonalną, odwołującą się do bliskich ludziom wartości.

To oznacza, że skutkom ocieplenia klimatu stawi czoło jedynie taki człowiek, który sprawdza informacje, by nie dać sobą manipulować, potrafi narzucić sobie ograniczenia, zmieniając samolot na pociąg, a jedzenie sprowadzane z końca kontynentu na produkowane lokalnie… Przecież to utopia!

Tyle że nie ma innej drogi – jedynie w ten sposób myślący człowiek może uratować świat. To jest tak naprawdę dyskusja o wartościach: co jest dla nas ważne?, jak chcemy żyć? – i jako naukowiec nie odpowiem na te pytania. Mogę jedynie zapewnić, że metodą, która jest w stanie odwrócić skutki globalnego ocieplenia i inne katastrofy, jakie mogą się przydarzyć naszemu gatunkowi – w lokalnych populacjach albo globalnie – jest oparcie naszych działań na nauce. Zaufać jej, jak urządzeniu GPS, które włączamy, by bezpiecznie i w miarę szybko dotrzeć do celu. Właśnie zaufać albo uwierzyć, a nie – zrozumieć, bo dzisiaj nikt nie zdoła przyswoić całości wiedzy naukowej. Z GPS-u też przecież rozumiemy tyle, ile Aladyn ze swojej lampy (żeby pojąć jego działanie, musielibyśmy wgryźć się w tak skomplikowane zagadnienia jak teoria względności), a mimo to ludzie korzystają z tego urządzenia, bo wiedzą z własnego doświadczenia, że jest skuteczne. Na tej samej zasadzie, rozmawiając o ochronie środowiska naturalnego czy zastanawiając się nad odwróceniem skutków ocieplenia klimatu, ludzie powinni ufać temu, co znajdują w podręcznikach.

January Weiner
fot. Tomasz Żurek/ Reporter

A powinni zaufać, ponieważ…

W naukach przyrodniczych o żadnej teorii, także na temat globalnego ocieplenia, nie można powiedzieć, że jest na 100% prawdziwa. Niemniej każda daje najwyższe prawdopodobieństwo swojej prawdziwości. Żeby to zrozumieć, trzeba umieć porównywać wartości liczbowe, np. szacować, o ile większe jest prawdopodobieństwo poniesienia dotkliwych skutków zarażenia koronawirusem od wystąpienia negatywnych skutków szczepienia na COVID-19. Mówiąc bardziej ogólnie: inaczej niż się wielu wydaje (sam do nich jako licealista należałem!), matematyka nie jest przedmiotem wymyślonym do znęcania się nad uczniami w szkole, ale do tłumaczenia świata w sposób, który każdy potrafi zrozumieć. Mnie dopiero wykład z matematyki na pierwszym roku biologii, prowadzony przez prof. Andrzeja Pelczara, a później wykłady prof. Adama Łomnickiego, który używał matematyki do tłumaczenia zjawisk w ekologii, uświadomiły, że jest ona językiem nauk przyrodniczych. Przypuszczam, że wielu ludzi nie dowiaduje się tego nawet na studiach, więc wiedza zaczerpnięta z dowolnego źródła w internecie wydaje im się równie wiarygodna jak ta, którą znajdują w podręczniku szkolnym swojego dziecka.

Jeżeli nauczymy się myśleć o zjawiskach przyrodniczych w języku matematyki, a można tego uczyć już w przedszkolu, dajemy sobie szansę opanowania umiejętności przewidywania skutków działań. I zapobiegania tym, które są dla nas zgubne.

Recepty zadziałają pod warunkiem, że mieszkańcy Ziemi zaczną działać racjonalnie. I to wszyscy, czyli 8 mld ludzi

Kto już to umie, powinien przejąć się tym, o czym Pan mówił przed momentem, i rozpocząć działania na rzecz ograniczenia przyrostu naturalnego. Jak podaje WWF, produkcja żywności, która rośnie wraz z liczbą ludzi na świecie, w ciągu ostatnich 150 lat doprowadziła do wylesienia 73% terenów na całym świecie i emisji niemal 1/4 gazów cieplarnianych. Ta gałąź gospodarki, przede wszystkim hodowla zwierząt, jest bardziej destrukcyjna dla środowiska niż przemysł tekstylny czy budowlany.

Problemem nie jest aktualna liczba ludności, bo przecież jakoś funkcjonujemy, ale to, że ona nadal rośnie. Gdyby udało nam się zatrzymać na poziomie 8 mld, być może udałoby się zapewnić globalnej społeczności życie w jako takim komforcie. Jeśli jednak liczba ludności na świecie sięgnie sufitu, zaczną się kłopoty, np. związane ze wspomnianym wykarmieniem tych rzesz. Chyba że zaczniemy pracować nad zmniejszeniem zużycia energii.

Fizjologiczny budżet energetyczny dorosłego człowieka ma wartość mniej więcej 200 W, więc człowiek dziennie musi zjeść tyle, żeby był w stanie tę energię pozyskać i zdrowo funkcjonować. Chyba że spędza czas na siłowni, wtedy potrzebuje jedzenia, które pozwoli mu wygenerować moc nawet 2 kW… Wiemy jednak, że są na świecie obszary, gdzie z powodu niedożywienia ludzie muszą zadowalać się minimum energetycznym. Jeszcze większą, wręcz rażącą nierówność, idącą w grube kilowaty, daje się zauważyć w poborze energii z zewnątrz. W Polsce na każdego z nas przypada zużycie strumienia energii o mocy ok. 3,5 kW – ponad 10 razy więcej, niż potrzebuje nasze ciało. Można powiedzieć: dużo. Ale co powiedzieć o przeciętnym mieszkańcu najbogatszych krajów świata, który potrzebuje nawet 10 kW? I jak to porównać z sytuacją w niektórych regionach Indii czy Afryki, gdzie budżet energetyczny przeciętnego mieszkańca niewiele przewyższa ten, który mieli do dyspozycji jego przodkowie, rozpalający pierwsze ogniska?

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Czas na zmiany!

Dostępne w wersji pełnej.

Mówcie prawdę

Dostępne w wersji pełnej.

Pokolenie
zmiany

Dostępne w wersji pełnej.

Wiej!

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Szafranowy
nacjonalizm

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Przyszłość
polskiej pracy

Dostępne w wersji pełnej.

POŻEGNANIE • ALFRED GAWROŃSKI: 1929–2021

Nasz przyjaciel Alf

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Gry terenowe

Proszę siadać

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Springer z trasy

Za Austerlitzem

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Śmierć korespondenta

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Myślenie
obrazami

Dostępne w wersji pełnej.

Energie
psychiczne
Teksty i idee Aby’ego Warburga

Dostępne w wersji pełnej.

Sandro Botticelli

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Atlas
ptaków

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Wywiezione,
przechowane,
zapomniane

Dostępne w wersji pełnej.

Patrząc na pisanie

Dostępne w wersji pełnej.

Wspólna
przestrzeń

Dostępne w wersji pełnej.

Opowiedzieć
o sztuce

Dostępne w wersji pełnej.

Dźwiękopisarstwo

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi. Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Gorszycielka

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Oswajanie
katastrofy

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Śliwa, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 61 99 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego