Dominika Kozłowska

Szukać języka, aby wypowiedzieć prawdę

JAKIŚ CZAS TEMU BRAŁAM UDZIAŁ W LETNIEJ SZKOLE w Yad Vashem. Jeden z wykładów wygłosił Yehuda Bauer, wybitny izraelski historyk zajmujący się badaniami nad Holokaustem. Utkwiła mi w pamięci jego polemika z często powtarzaną tezą o niezrozumiałości Zagłady i niewysławialności doświadczenia spotkania z absolutnym złem. Jeśliby ulec temu przekonaniu, oznaczałoby to poddanie rozumu i kapitulację ludzkości wobec zła. A na to nie możemy się zgodzić. Zrozumiałam wtedy sens żmudnych badań naukowych, np. rozpisanego na ponad dekadę projektu rekonstrukcji logistyki Zagłady: organizacji i przebiegu transportów wiozących Żydów z całej niemalże Europy do obozów masowej śmierci. Te badania to prawdziwie drobiazgowe śledztwa. W oparciu o szczątkowe niekiedy fragmenty dokumentów próbuje się zrekonstruować decyzje, za którymi stali konkretni ludzie, oraz losy tych, którzy nie przeżyli.

Myśl o niewysławialności zła powróciła do mnie ze zdwojoną siłą po lekturze znakomitego portretu romskiej artystki Małgorzaty Mirgi-Tas pióra Angeliki Kuźniak. Porajmos, zagłada Romów, jest historią nieopowiedzianą; nieznaną szerszej publiczności i nadal nie w pełni opisaną w badaniach naukowych. Po części ma to związek z cechami samej kultury romskiej, która opiera się w dużej mierze na ustnym lub wizualnym przekazie. Przede wszystkim jednak jest wyrazem naszej obojętności na losy społeczności, która została tak tragicznie doświadczona w czasie II wojny światowej. Szacuje się, że w latach 1939–1945 wymordowano nawet 75% europejskich Romów. Antycyganizm jest matrycą, w której możemy widzieć, jak nieznajomość kultury i brak międzykulturowej komunikacji przekładają się na stereotypy, a te na dyskryminujące i nienawistne zachowania. W obliczu wyzwań i odpowiedzialności związanych ze stałym powiększaniem się liczby uchodźców są to dziś sprawy o zasadniczym znaczeniu.

W tym kontekście myślę o postulatach longtermizmu – wpływowego ruchu filozoficznego, który inspiruje miliarderów wywodzących się z Doliny Krzemowej, a któremu poświęcamy Temat Miesiąca. Rzecznicy tego ruchu kładą nacisk na moralne zobowiązania wobec przyszłości. Podkreślają, że w naszych decyzjach powinniśmy brać pod uwagę nie tylko doraźne skutki ale i te dalekosiężne, widziane w perspektywie setek, a nawet tysięcy lat. To podejście jest z pewnością cenne, choć zarazem problematyczne. Zdaję sobie sprawę, że w obliczu katastrof, które dzieją się na naszych oczach, wiara w naukę i postęp techniczny pozwala nam dziś zachować umiarkowany optymizm. Jednak patrząc w daleką przyszłość, nie można rezygnować z dogłębnego poznawania świata, w którym żyjemy tu i teraz. Wciąż bowiem nie jesteśmy w stanie uzyskać konsensusu w sprawach bardziej przyziemnych. Choćby co do tego, aby w ocenie wartości produkowanych dziś towarów brać pod uwagę doraźne, ale niebezpośrednie skutki, takie jak koszty zanieczyszczenia środowiska, ekstensywnej eksploatacji dóbr, a także wpływ na życie i zdrowie człowieka i innych istot żywych. Choć longtermiści rozszerzają horyzonty naszej wyobraźni etycznej o przyszłe pokolenia, nie wiem, czy oferują nam to, czego potrzebujemy równie pilnie – przekonujący język do sprzeciwu wobec niesprawiedliwości, pogardy i zła. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

redakcja: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

zespół: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner

współpraca: Ewa Bolińska- Gostkowska, Andrzej Brzeziecki, Marta Duch-Dyngosz, Magdalena Falińska, Monika Gałka, Ewelina Kaczmarczyk, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Artur Madaliński, Barbara Małecka, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Martyna Słowik, Marcin Wilk, Edyta Zielińska, Marcin Żyła

projekt graficzny pisma: Władysław Buchner, Rafał Buchner

dyrektor artystyczny: Władysław Buchner

fotoedycja: Marcin Kapica

korekta: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ilustracje portretowe: Patrycja Podkościelny

promocja i reklama:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

prenumerata:
tel. (12) 61 99 561
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski

Temat Miesiąca

Ewangelia Doliny Krzemowej

■ Samochód Tesla Roadster wystrzelony w kosmos podczas testowego startu rakiety Falcon Heave w lutym 2018 r.
fot. SpaceX

Czy filozofia może zmieniać świat? Tak, zwłaszcza w połączeniu z wielkimi pieniędzmi. Ruch filozofów, zwanych longtermistami, szuka sposobów, by skutecznie rozwiązać globalne problemy. Nie tylko dzisiejsze, lecz przede wszystkim te, które nadejdą. Wspiera walkę z malarią, ale i badania nad pandemiami czy sztuczną inteligencją. Do jego sympatyków należą m.in. Elon Musk oraz Dustin Moskovitz, współtwórca Facebooka. Dzięki hojności darczyńców tylko w 2021 r. na takie inicjatywy wydano 600 mln dolarów.

Mimo szlachetnych intencji longtermizm budzi też obawy: czy jego dalekosiężna perspektywa nie przyćmiewa współczesnych wyzwań? I czy nie grozi nam władza garstki technokratów? Warto uważniej przyjrzeć się tej „dobrej nowinie”, która zachęca do przemiany naszego myślenia o świecie i etycznego nawrócenia.

Jakie są największe zagrożenia dla naszej cywilizacji? Czy ludzkość ma przed sobą jeszcze tysiące lat rozwoju? Dlaczego powinniśmy oddawać 10% dochodu na organizacje charytatywne? Kiedy Elon Musk uwierzył, że jest superbohaterem?

Odpowiadają:
Kacper Kowalczyk, Nick Bostrom, Jacek Dukaj i Agata Sikora

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Pojutrze ludzkości

Kacper Kowalczyk

Longtermiści głoszą, że powinniśmy już dziś zatroszczyć się o ludzi, którzy przyjdą na świat za setki, tysiące, a nawet miliony lat. Od dawna żaden ruch filozoficzny nie wzbudził tak dużych kontrowersji

Ludzkość może mieć przed sobą ogromną przyszłość. Człowiek pojawił się na Ziemi co najmniej 200 tys. lat temu. Typowy gatunek ssaka żyje mniej więcej milion lat. Homo sapiens może więc mieć przed sobą jeszcze 800 tys. lat. Jak pisze australijski filozof Toby Ord, w skali jednego ludzkiego życia ludzkość miałaby teraz mniej więcej 16 lat, a zatem byłaby „wystarczająco dorosła, żeby się czymś wykazać albo żeby wpakować się w poważne tarapaty”. Burzliwy XX w. to w tym porównaniu zaledwie trzy dni.

Człowiek nie jest jednak typowym ssakiem. Ma język, narzędzia, zamieszkuje wszystkie kontynenty. Ludzkość mogłaby więc przetrwać kolejny miliard lat, do momentu kiedy rosnące Słońce wyjałowi Ziemię. Dla porównania, pisze Ord, szacuje się, że niektóre typy morskich gąbek są już z nami pół miliarda lat. A jeśli ludzie – albo ich ewolucyjna spuścizna – staną się kiedyś gatunkiem międzygwiezdnym, to mogliby przetrwać kolejne 100 bln lat, do czasu kiedy zgasną ostatnie gwiazdy. Jak pisze kolega Orda szkocki filozof William MacAskill, na każdego człowieka żyjącego dzisiaj może przypadać tysiące, a nawet dziesiątki tysięcy ludzi przyszłych. Istnieje też oczywiście ryzyko, że XXI w. jest naszym ostatnim.

Ta niecodzienna perspektywa stanowi punkt wyjścia longtermizmu (lub, inaczej, długoperspektywizmu), nowego ruchu społeczno-filozoficznego, który głosi, że kluczowym zadaniem naszych czasów jest pozytywny wpływ na przyszłość ludzkości, przy czym chodzi o przyszłość ekstremalnie długofalową: o kolejne tysiące, miliony, może nawet miliardy lat. Do obecnej fali longtermizmu można zaliczyć oprócz wspomnianych MacAskilla i Orda również Nicka Bostroma, dyrektora Future of Humanity Institute, który zatrudnia Orda, i Hilary Greaves, do niedawna szefową Global Priorities Institute, gdzie z kolei pracuje MacAskill. Obie instytucje są częścią Uniwersytetu Oksfordzkiego. Dodajmy od razu, że longtermizm nie jest jedynie poglądem garstki akademików. Ruch staje się coraz głośniejszy: zyskuje finansowe wsparcie w Dolinie Krzemowej, duże materiały poświęciły mu ostatnio „Time”, „The Economist”, „The New York Times” i „New Yorker”, a jednym z jego najbardziej znanych sympatyków stał się niedawno Elon Musk.

Longtermizm i efektywny altruizm

Elementów longtermizmu można doszukiwać się już dawniej, np. w tradycji Irokezów, którzy podtrzymują „zasadę siódmego pokolenia”: zawsze bierz pod uwagę skutki swojej decyzji na siódme pokolenie do przodu. (Chociaż siedem pokoleń to krótki horyzont czasowy dla oksfordzkich longtermistów). Polski czytelnik mógł z kolei zetknąć się z podobnymi tematami w pismach niemieckiego filozofa Hansa Jonasa na temat etyki odpowiedzialności.

Dzisiejszy longtermizm wyrasta w dużej mierze z ruchu efektywnego altruizmu, który „używa faktów i logiki, żeby dowiedzieć się, jak najlepiej pomóc innym i wprowadzać tę wiedzę w życie”. MacAskill i Ord to jego współzałożyciele. Inspiracją dla ruchu pozostaje także Peter Singer, australijski filozof, autor ważnego artykułu Famine, Affluence and Morality (Głód, zamożność i moralność) z 1972 r. o moralnych obowiązkach bogatych w świecie biedy. Istotną częścią efektywnego altruizmu jest charytatywne rzeczoznawstwo: porównywanie skuteczności różnych organizacji charytatywnych. Efektywni altruiści oceniają każdy problem pod względem skali, zaniedbania i trudności: ilu ludzi dotyczy?, jak dużo poświęca mu się teraz środków?, jak ciężko będzie go rozwiązać? Im problem większy, bardziej zaniedbany i łatwiejszy, tym lepszy jako cel dla efektywnych altruistów. Przez lata wielu efektywnych altruistów wspierało zatem pomoc dla ludzi skrajnie ubogich, których pozostają na świecie setki milionów – np. poprzez organizację GiveDirectly, która nasze pieniądze bezpośrednio przeleje na konta ubogich rodzin w Kenii i Ugandzie – czy też walkę z malarią, która rocznie zabija ok. 600 tys. ludzi – m.in. poprzez Against Malaria Foundation, zajmującą się zakupem i dystrybucją owadobójczych siatek na łóżka.

Celem efektywnych altruistów jest pomagać nie tylko efektywnie, ale także jak najwięcej. Wielu zobowiązuje się przeto do przekazywania przynajmniej części swojego dochodu – zazwyczaj jest to 10%, w świadomym nawiązaniu do praktyki dziesięciny – na rzetelnie wybrane cele charytatywne. Inni zwracają się do organizacji 80 000 Hours – tak nazwanej, bo tyle godzin w życiu przeciętny człowiek spędza w pracy – która doradza, jak nasza kariera zawodowa może zmienić świat na lepsze: czy lepiej zostać lekarzem, naukowcem, działaczem NGO, a może dobrze zarabiającym menedżerem, który swój dochód przekaże na „efektywny altruizm”.

Cały ruch doświadczył gwałtownego wzrostu w ciągu ostatniej dekady. Szacuje się, że w 2021 r. 600 mln dolarów zostało przekazanych na cele związane z efektywnym altruizmem. Głównym powodem była popularność ruchu wśród miliarderów, takich jak Dustin Moskovitz, współzałożyciel Facebooka i współtwórca organizacji Open Philantropy, oraz Sam Bankman-Fried, były stażysta w jednej z efektywno-altruistycznych organizacji i handlarz kryptowalut, którego niedawne bankructwo z towarzyszącymi mu zarzutami oszustwa i niegospodarności skłoniło licznych efektywnych altruistów do refleksji na temat zagrożeń polegania na szczodrości bogatych kapitalistów. Ostatnio wielu efektywnych altruistów przeszło na longtermizm, przekazując swoją dziesięcinę na rzecz poprawy ludzkiej przyszłości zamiast na skrajną biedę czy siatki antymalaryczne. Uwagę mediów zwróciła pozytywna ocena, którą wspomniany już Musk wystawił na Twitterze książce MacAskilla What We Owe The Future (Co jesteśmy winni przyszłości), pisząc, że jest ona „bliska jego filozofii”. MacAskill szybko dostrzegł, że to wpływowy, ale i kontrowersyjny sojusznik. Podkreślił więc w odpowiedzi, że choć łączy ich poważne potraktowanie moralnych zobowiązań wobec przyszłości, to dzielą ich też istotne różnice zdań dotyczące oceny skali zagrożeń. Przykładowo MacAskill – inaczej niż Musk – nie sądzi, iż kolonizacja kosmosu powinna być naszym kluczowym celem w najbliższym czasie; albo że spadek dzietności stanowi istotne zagrożenie dla naszej cywilizacji. Kłopotliwa etykieta „filozofa Muska” jednak zaczęła być przyklejana MacAskillowi. Jakie są zatem w rzeczywistości wady i zalety longtermizmu?

■ 35-letni filozof z Oksfordu William MacAskill to lider ruchu efektywnych altruistów i longtermistów. Mówi, że inspirują go trzy osoby: Mozi, starożytny myśliciel chiński wzywający do bezstronnej troski o wszystkich ludzi, Benjamin Lay, kwakier i abolicjonista z XVIII w. oraz Irena Sendlerowa ratująca Żydów w czasie II wojny światowej
fot. Matt Crockett

Troska o przyszłe pokolenia

Longtermiści traktują poważnie pogląd, że sama w sobie odległość w czasie powinna mieć równie małe znaczenie jak odległość w przestrzeni. Brytyjski filozof Derek Parfit wspólnie z amerykańskim ekonomistą Tylerem Cowenem, pytają, co byśmy powiedzieli, gdyby okazało się, że wkrótce musimy umrzeć na raka, bo 2000 lat temu Kleopatra zażyczyła sobie dokładkę deseru. Byłoby to skandaliczne, uważa Parfit, przy czym podobnie skandaliczne jest nasze lekceważenie ludzi, którzy za 2000 lat będą tak samo realni jak my teraz.

Nie jest to jednak pogląd powszechny. Przykładowo: ekonomiczne analizy zmiany klimatycznej na ogół pomniejszają przyszłe korzyści o stały procent rocznie. Przy typowym założeniu 3-procentowa korzyść z ocalenia jednego życia dzisiaj jest traktowana jako równoważna korzyści z ocalenia mniej więcej 20 ludzi za 100 lat. Taka procedura ma sens w przypadku rozważania korzyści pieniężnych, które da się zainwestować i za 100 lat odebrać z odsetkami, ale nie jeśli chodzi o ludzkie życie. Istnieje też oczywiście ryzyko, że żadnej ludzkiej przyszłości nie będzie. Nie jest to jednak dobry powód, żeby ryzyko zignorować, zamiast je wyeliminować. Lepszy powód jest taki, że z masami przyszłych ludzi nie łączą nas żadne specjalne więzy. Ludzie żyjący dziś to w końcu nasze rodziny, znajomi, rodacy. Jednak to, że osoba nam znajoma jest dla nas bliższa, nie znaczy chyba, że przyszły nieznajomy nie liczy się wcale. A takich nieznajomych może być całkiem sporo.

Przekonanie o moralnym znaczeniu przyszłych ludzi i o ich potencjalnie astronomicznej liczbie prowadzi longtermistów do wniosku, że bardzo ważne jest, jaki mamy na nich wpływ. Tym bardziej że długofalowa przyszłość stanowi obecnie kwestią zaniedbaną. Przyszli ludzie nie głosują w naszych wyborach ani nie posiadają udziałów w naszych firmach, zaś większość naszych instytucji posługuje się bardzo krótkoterminową perspektywą.

Egzystencjalne ryzyko

Czy jednak w ogóle da się znacząco wpłynąć na długofalową przyszłość? Wyginięcie ptaka dodo stanowi przykład długotrwałych, może nawet nieodwracalnych, skutków ludzkich działań. Podobnie byłoby z wyginięciem naszego gatunku. Dla longtermistów ważnym problemem jest więc ryzyko egzystencjalne, czyli – w definicji Bostroma – „ryzyko przedwczesnego wyginięcia inteligentnego życia na Ziemi lub drastycznego i trwałego zniszczenia jego potencjału na dalszy pozytywny rozwój”. Zdaniem Orda ryzyko egzystencjalnej katastrofy w ciągu następnych 100 lat wynosi jeden do sześciu, czyli tyle co w rosyjskiej ruletce. Bostrom ocenia je na jeden do pięciu, a bardziej optymistyczny MacAskill na jeden do stu.

Nie chodzi tutaj o zaobserwowaną częstotliwość egzystencjalnych katastrof, bo wyginąć możemy tylko raz, ale o miarę pewności, jaką uzasadnia nasza baza dowodowa. Chodzi zatem o taki rodzaj prawdopodobieństwa, z którym ma do czynienia sędzia, kiedy musi ocenić ryzyko, że oskarżony jest jednak niewinny.

Jednym czynnikiem ryzyka egzystencjalnego jest zmiana klimatu. Dwutlenek węgla uwolniony przez rewolucję przemysłową ma krążyć w atmosferze przez tysiące lat i już powoduje poważne problemy. Orda martwi ponadto możliwość niekontrolowanego efektu cieplarnianego, który mógłby zmienić Ziemię w drugą Wenus. Niepewność ma tutaj efekt niesymetryczny: możemy wykluczyć, że zmiana klimatu będzie bardzo dobra, lecz nie że będzie bardzo zła. MacAskilla z kolei martwi, że węgiel i ropa wydają się niezbędne do rozwoju zaawansowanej cywilizacji. Spalenie naszego zapasu nie tylko może doprowadzić do katastrofy, ale pozbawi też ludzkość drugiej szansy, jeśli udałoby jej się przetrwać.

Innym czynnikiem ryzyka egzystencjalnego są pandemie, szczególnie ludzkiego autorstwa. Jak podaje Ord, w 2003 r. sekwencjonowanie ludzkiego DNA wymagało międzynarodowej współpracy i setek milionów dolarów; w 2022 r. jest ogólnie dostępne i kosztuje dolarów kilkaset. Podobnie jest z modyfikacją i syntezą DNA. W takim tempie niedługo tanio i łatwo będzie można stworzyć wirusa łączącego śmiertelność eboli z zaraźliwością odry. Zagrożeniem okazuje się tutaj zarówno zła wola, jak i błąd ludzki. Jak przypomina Ord, mimo że ospa prawdziwa została wytępiona w przyrodzie w 1977 r., to ostatnia ofiara zmarła w 1978 r., po tym jak wirus wydostał się z nieszczelnego laboratorium w brytyjskim Birmingham.

Longtermiści przestrzegają więc, że wkrótce możemy znaleźć się w sytuacji, w której broń masowego rażenia jest też masowo dostępna, inaczej niż to było w wypadku broni nuklearnej, która dalej zresztą stanowi istotny czynnik ryzyka egzystencjalnego. Według Orda w XX w. ludzkość wiele razy stanęła na krawędzi egzystencjalnej katastrofy, np. w czasie kryzysu kubańskiego, kiedy to John F. Kennedy oceniał ryzyko nuklearnej konfrontacji z ZSRR na co najmniej jeden do trzech. Na świecie wciąż jest ok. 14 tys. głowic nuklearnych, wiele gotowych do startu w ciągu kilku minut. Longtermiści podkreślają jednak, że dramatyczna redukcja nuklearnych arsenałów w latach 90. – w 1986 r. było na świecie blisko 70 tys. głowic – pokazuje, że postęp jest możliwy, zarówno w tej kwestii, jak w przypadku innych globalnych problemów, takich jak pandemie, wojny i zmiana klimatu.

Etyczne aspekty końca świata

Groźba wojny nuklearnej była punktem wyjścia dla protolongtermistów, takich jak astronom Carl Sagan, pisarz Jonathan Schell, filozof Derek Parfit, Bertrand Russell i Albert Einstein. Ci dwaj ostatni w 1955 r. podpisali list otwarty, dający ludzkości wybór między wojną a przetrwaniem gatunku. Na tym tle rozwinął się – może nieco dziwaczny na pierwszy rzut oka – nurt rozważań nad etycznymi aspektami końca świata. Parfit twierdził np., że wbrew pozorom wojna nuklearna, w której zginęłoby 100% ludzkości, byłaby dużo gorsza niż wojna nuklearna, w której zginęłoby 99% ludzkości. W pierwszym wypadku zginęliby nie tylko ludzie, ale też ludzkość. Byłaby to nie tylko utrata potencjalnych szczęśliwych ludzi w przyszłości, ale także koniec postępu w nauce, sztuce i walce o sprawiedliwszy świat.

Są też inne powody, żeby przejmować się przedwczesnym końcem ludzkości. Nowozelandzka filozofka Annette Baier dołącza do długiej konserwatywnej tradycji, kiedy pisze, że jesteśmy tylko niedawnymi przybyszami do międzypokoleniowej wspólnoty i nie możemy pozwolić, aby się rozpadła. W długofalowej perspektywie obecne pokolenie jest nie tylko znikomym ułamkiem przyszłości, ale też niewielkim ułamkiem przeszłości. Szacuje się, że na świecie żyje dziś niecałe 7% wszystkich ludzi, którzy kiedykolwiek się urodzili.

Z kolei amerykański filozof Samuel Scheffler sugeruje, że przetrwanie ludzkości leży w interesie obecnego pokolenia. Powołuje się na dystopijną powieść Ludzkie dzieci angielskiej autorki P.D. James – zaadaptowanej później na hollywoodzki hit w reżyserii Alfonsa Cuarona – w której ludzkość stopniowo wymiera w wyniku epidemii bezpłodności. Depresja i desperacja bohaterów powieści pokazują, zdaniem Schefflera, że kluczowe dla naszego dobrostanu są projekty – w zakresie nauki, sztuki i medycyny – których owoce mogą zebrać dopiero przyszłe pokolenia.

Wreszcie, jak pisze brytyjski astronom Martin Rees, „nasz los może mieć wręcz kosmiczne znaczenie”, bo „szanse powstania i rozwoju złożonego życia wydają się tak nikłe, że Ziemia może okazać się jedyną siedzibą świadomej inteligencji w naszej Galaktyce”. Rees odpowiada w ten sposób na paradoks postawiony przez Enrica Fermiego, jednego z ojców broni atomowej, oparty na kontraście między rozmiarem i wiekiem wszechświata a brakiem wiarygodnych śladów pozaziemskiej inteligencji.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PUBLICYSTYKA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FELIETON

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI