Dominika Kozłowska

Słowa mają konsekwencje

JĘZYK KSZTAŁTUJE NASZĄ WYOBRAŹNIĘ, POSTRZEGANIE rzeczywistości i zasady, którymi kierujemy się w życiu. To, jak myślimy, wpływa na nasze postępowanie i społeczne praktyki. Ostatnie lata przyniosły w Polsce nie tylko bezprecedensowe i niepokojące zmiany w obszarze polityki i praworządności. W tym okresie zaszły równie poważne w skutkach przeobrażenia w obszarze języka.

Coraz więcej autorytetów i instytucji zajmujących się zdrowiem psychicznym alarmuje, że kondycja Polek i Polaków stale się pogarsza. Stygmatyzujący i pogłębiający podziały język może być jedną z przyczyn: buduje atmosferę zagrożenia, wzajemnej nieufności, wzmaga poczucie lęku i wywołuje agresję. W ostatnim numerze miesięcznika „Znak” pisaliśmy o homofobii, która niszczy polskie rodziny. Ale przecież wśród propagandowych projektów językowego przewartościowania rzeczywistości poczesne miejsce zajmuje nie tylko nagonka na „ideologię LGBT” i „gender”. Równie destrukcyjna w skutkach okazała się kampania antyuchodźcza, w krótkim okresie czyniąc z Polaków – narodu przez wiele pokoleń doświadczającego losu migranta i uchodźcy – społeczeństwo pełne lęku wobec tych, którzy z powodu wojen, zmian klimatycznych i katastrof humanitarnych szukają w Europie schronienia.

Naszą obawę budzi też fakt, że psucie języka i nonszalanckie niszczenie dobrych praktyk społecznego współżycia dokonują się przy aktywnym udziale ludzi Kościoła. To buduje najgorszy rodzaj zagubienia moralnego polegającego na tym, że to, co złe, przedstawiane jest jako dobre i zyskuje oficjalną aprobatę oraz błogosławieństwo ze strony władzy świeckiej i kościelnej.

Zmiany zachodzące w Polsce wpisują się w szerszy nurt antyliberalnej rewolucji, jaka ma miejsce w Europie i Stanach Zjednoczonych. Świat zachodni, którego ważnym elementem po II wojnie światowej był sojusz transatlantycki, traci w ostatnich latach swą polityczną i etyczną równowagę. Symbolem tego rozchwiania stał się prawicowy populizm, łączący na zasadzie niechlubnych podobieństw Stany Zjednoczone, Europę Środkowo- Wschodnią i Rosję. Rozchwianie to skutkuje wzrostem nacjonalistycznych i ksenofobicznych nastrojów społecznych, prowadząc do pogłębiania negatywnych postaw wobec Europy i Unii Europejskiej.

Przyczyny tych zmian analizują obszernie Iwan Krastew i Stephen Holmes w eseju podsumowującym Temat Miesiąca. Doświadczenie, które kształtowało pierwsze dekady transformacji – naśladowanie i „gonienie” Zachodu, w politycznej retoryce i praktyce ustępuje dziś miejsca „wstawaniu z kolan” i obronie przed relatywizmem. Europejska różnorodność i tolerancja będące owocem kultury opartej na prawach człowieka przedstawiane są jako znamiona upadku zachodniej cywilizacji. Zamiast naśladowania Europy Zachodniej mamy dziś w Polsce do czynienia z naśladowaniem na szeroką skalę języka i politycznej strategii amerykańskiej alt-prawicy.

Dopełnieniem Tematu Miesiąca jest dział Idee, w którym piszemy o kłopotach, jakie dotykają dziś amerykański system szkolnictwa wyższego. Poza poważnymi barierami ekonomicznymi szkolnictwo w USA nęka obecnie nowy problem związany ze skutkami języka nadmiernej poprawności politycznej. Autorzy eseju Rozpieszczony amerykański umysł sugerują, że zamiast usuwać wszelkie przejawy radykalizmu z kampusów, należy nauczyć się z nimi mierzyć – by przygotować się do życia w zróżnicowanym światopoglądowo społeczeństwie.

Świadomość językowa – o czym przekonują zaś Katarzyna Kłosińska i Michał Rusinek – jest pierwszym krokiem, by uniknąć społecznych i politycznych konsekwencji słownych manipulacji. Ten numer „Znaku” stanowi zachętę do językowej uważności.

Ilustracja: Ewelina Lebida

Temat Miesiąca

Przekaz dnia

Prawicowy populizm, który odnosi sukcesy w Polsce, na Węgrzech czy w USA, do perfekcji opanował sztukę „narzucania swojej narracji”. Z jednej strony imponują medialna sprawność i słowotwórcza inwencja prawicy, z drugiej niepokoją konsekwencje tego języka: tworzenie podziałów, wykluczanie niektórych grup społecznych, zwalniające z myślenia etykietowanie rzeczywistości. W tym numerze proponujemy więc, by uważniej przyjrzeć się retorycznym trikom prawicowych polityków, publicystów oraz bliskich im ludzi Kościoła.

Na czym opiera się językowa „dobra zmiana”? Czy w dyskusji nie wystarczy mieć racji, ale trzeba swojego rozmówcę „zaorać”? Dlaczego abp Jędraszewski mówi o „tęczowej zarazie” i „ekologizmie”? Co łączy polską prawicę z amerykańskim alt-rightem oraz Viktorem Orbánem?

Odpowiadają:
Katarzyna Kłosińska, Michał Rusinek, Łukasz Najder, Jakub Halcewicz-Pleskaczewski, Michał
Zabdyr-Jamróz, Iwan Krastew i Stephen Holmes

Nie zarazić się
złym językiem

W polityce możemy kogoś traktować jak partnera – tak byłoby najlepiej. Może on być konkurentem – jak w sporcie. Często jest jednak wrogiem – jak na wojnie. Na wojnie nie chodzi o to, by dojść do porozumienia, ale by zniszczyć tego, kto jest po drugiej stronie. To może być droga od słów do przemocy

Katarzyna Kłosińska i Michał Rusinek

w rozmowie z Michałem Jędrzejkiem

Napisaliście Państwo książkę Dobra zmiana. Jak się rządzi światem za pomocą słów analizującą wyrażenia używane przez polityków PiS-u i sympatyzujących z partią publicystów. Które z nich są najciekawsze, najbardziej pomysłowe z perspektywy językowej?

Michał Rusinek: Wyróżniłbym dwa określenia, które – jak przypuszczam – były efektem pracy specjalistów od PR-u. Po pierwsze, sama „dobra zmiana” stanowiąca pewną językową innowację (mówiło się dotąd raczej o „zmianie na lepsze”). Po drugie, „500 plus”. To wyrażenia, które są bezdyskusyjnym sukcesem, weszły nawet do języka przeciwników PiS-u. Gdy powiem ironicznie o „złej zmianie” albo o „500 minus”, to w gruncie rzeczy potwierdzam siłę istniejącej już frazy.

Katarzyna Kłosińska: Większość z tych słów jest retorycznie pomysłowa. Nie chcę jednak mówić o swoich gustach językowych, ale pokazać raczej, jakie niebezpieczeństwa wiążą się z tymi wyrażeniami.

To które z nich najbardziej niepokoją Państwa jako obywateli?

KK: Na przykład te quasi-naukowe: „pedagogika wstydu” albo „seksualizacja dzieci”.

MR: Powiedziałbym, że są to słowa „naukawe”.

KK: „Pedagogika wstydu” sprawia wrażenie określenia naukowego, skoro mowa o jakiejś „pedagogice”, a tymczasem jest sformułowaniem publicystycznym, które w dość arbitralny sposób przykłada etykiety do pewnego rodzaju działań. Gdy jacyś historycy bądź dziennikarze mówią o ciemnych kartach w polskiej historii, od razu przyczepia się etykietę: o, to jest właśnie „pedagogika wstydu”.

A „seksualizacja dzieci”?

KK: To termin psychologiczny, który oznacza czynienie dzieci obiektem seksualnym. Można go użyć w znaczeniu naukowym, np. gdy małe dziewczynki występują jako modelki tak wystylizowane, że zaczynają postrzegać siebie (albo postrzegane są tak przez innych ludzi) jako obiekt pożądania. „Seksualizacją dzieci” nie jest jednak edukacja seksualna bądź rozmowa o seksualności, a w takim kontekście używali tego sformułowania politycy i publicyści prawicy.

Język quasi-naukowy budzi zaufanie do osoby, która się nim posługuje; sprawia wrażenie, że panuje ona nad rzeczywistością, potrafi wyodrębniać z niej pewne aspekty i nadać im odpowiednie nazwy. Tymczasem terminy te nie mają nic wspólnego z nauką.

W Panu też największy niepokój budzą te „naukawe” słowa?

MR: Mnie one tak bardzo nie rażą. Wydaje mi się, że mają umiarkowany potencjał niszczycielski dla języka dialogu. Jest nawet coś komicznego w tej quasi-naukowości. Widać to w żartobliwych reakcjach na „mabenę”, maszynę bezpieczeństwa narracyjnego, której utworzenie proponował prof. Andrzej Zybertowicz. Jej zadaniem byłoby promowanie przez instytucje państwa i media publiczne spójnej opowieści o sytuacji w Polsce. Choć trzeba przyznać, że sam fakt powstania naszej książki i ogromnej ilości materiału do analizy pokazuje, iż mabena jakoś funkcjonuje.

To, co mnie oburza, to określenia mające charakter dehumanizujący.

Na przykład?

MR: „Element animalny”. Tak Jarosław Kaczyński określił pewną część społeczeństwa. Mówił też o „wilczych oczach” czy „wilczych zębach” Tuska.

W polityce możemy kogoś traktować jak partnera – tak byłoby najlepiej. Może on być konkurentem – jak w sporcie. Często jest jednak wrogiem – jak na wojnie. Na wojnie nie chodzi o to, by dojść do porozumienia, ale by zniszczyć tego, kto jest po drugiej stronie. Jeśli pojawia się jeszcze odczłowieczanie, to jesteśmy zwolnieni z obowiązku prowadzenia tej wojny według jakichkolwiek reguł. To może być droga od słów do przemocy.

W Rwandzie ludobójstwo zaczęło się właśnie od zabiegów językowych mających na celu dehumanizację przeciwników. Tutsi nazywano „karaluchami” i „wężami”. Podobne procesy opisywał słynny filolog Victor Klemperer w przypadku propagandy nazistowskiej.

Dehumanizujące określenia pojawiają się też po drugiej stronie politycznego sporu. Radosław Sikorski mówił o „dorżnięciu watahy”, a Grzegorz Schetyna o „strząsaniu PiS-owskiej szarańczy z drzewa polskiego państwa”.

MR: To prawda. To też były skandaliczne wypowiedzi. Mam jednak wrażenie, że były pojedynczymi inwektywami, raczej nieprzemyślanymi. Natomiast w przypadku obozu „dobrej zmiany” mamy do czynienia z pewnym spójnym, na chłodno tworzonym projektem językowym i wizją świata, którą próbuje się nam narzucić.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Krótka historia
Polsk i Polaków

Dostępne w wersji pełnej.

Arcybiskup
na froncie

Dostępne w wersji pełnej.

Okno Overtona
i inne strategie
alt-prawicy

Dostępne w wersji pełnej.

Naśladowanie i bunt. Co się
dzieje z Europą Wschodnią?

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Chile.
Niedokończona
transformacja

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Dziennik Kairosu

Przyszłość

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Wrota Tannhäusera

Żeńską końcówką

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Czekanie na biografa

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Kłopoty na
kampusie

Dostępne w wersji pełnej.

Rozpieszczony amerykański
umysł

Dostępne w wersji pełnej.

Rozpieszczeni
i wykluczeni

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: POD NISKIM NIEBEM – O KULTURZE HOLANDII

Prezentujemy tu fascynujący świat XVII-wiecznej Holandii: jej obyczajów, dzieł sztuki i przedmiotów codziennego użytku. O niderlandzkim niebie – „niskim tak, że zda się w kanał wpaść” – śpiewał Jacques Brel.

Żelazny
upór pewnej
burmistrzanki

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Opowiadania

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

„A czyj język
najadł
się całym
smakiem”

Dostępne w wersji pełnej.

Oczy tworzą nasz
język

Dostępne w wersji pełnej.

PKP i PKS,
czyli polski kot
Schrödingera

Dostępne w wersji pełnej.

Czyje są Prusy
Wschodnie?

Dostępne w wersji pełnej.

Czego oczy nie
widzą

Dostępne w wersji pełnej.

Ekstatyk na
wojnie

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

JOANNA GUSZTA

Podporządkuj się

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Pola Starczyńska, ks. Grzegorz Strzelczyk, Ewelina Śliwa, Edyta Zielińska, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Irena Gubernat

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: Sylwia Syrek, tel. (12) 29 29 561, e-mail: syrek@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego