Dominika Kozłowska

Czy można nie widzieć zła?

W okresie gdy przygotowywaliśmy do druku najnowsze wydanie miesięcznika „Znak”, nie słabła dyskusja na temat postawy Karola Wojtyły jako krakowskiego metropolity w stosunku do księży, którzy dopuszczali się przemocy seksualnej wobec nieletnich. Rzecz nabrała znaczącego kontekstu, kiedy media podchwyciły rozpowszechniane (najprawdopodobniej nie bez udziału chińskich służb) nagranie ze spotkania Dalajlamy z młodymi podopiecznymi indyjskiej fundacji charytatywnej. Jeden z obecnych na spotkaniu chłopców zapytał Dalajlamę, czy może go przytulić. Ten zaprosił chłopca na scenę, a następnie pocałował dziecko w usta i poprosił, by possało mu język. Stąd już tylko krok do wniosku, że nawet tak ceniąca pokój i szacunek religia jak buddyzm nie jest wolna od nadużyć seksualnych i przemocy. A nadmierne przecenianie autorytetu może prowadzić do aprobaty nagannych zachowań ze strony duchowych przewodników. Co dziwne, sytuacja nie tylko nie wzbudziła w uczestnikach wydarzenia oburzenia, ale wręcz została odebrana jako zabawna.

Daleka jestem od porównywania gwałtów lub molestowania dokonywanych w ukryciu i otoczonych przymusem milczenia od oburzającego nas gestu wykonanego publicznie. Skłonna jestem do pewnego stopnia uznać wyjaśnienia osób zaznajomionych z realiami azjatyckiej kultury, które podkreślają, że te zachowania nie miały kontekstu seksualnego. Chłopiec zapytał, czy może się przytulić, a został wciągnięty w – jak twierdzą eksperci – „zabawę”, której niekoniecznie się spodziewał. Mimo tych wyjaśnień pozostają we mnie pytania. Czy nie istnieje pewna miara wrażliwości i empatii, która jest niezależna od kontekstu historycznego i kulturowego? Czy naczelną zasadą każdej religii nie jest unikanie zła? Czy nie powinniśmy wymagać od przywódców religijnych, aby nie zasłaniali się żadnymi kulturowymi uwarunkowaniami? Te wątpliwości pojawiają się też przy dyskusji o działaniach i zaniechaniach polskiego papieża. Czy Karol Wojtyła zrobił wszystko, co mógł w tamtych sytuacjach, aby uniknąć zła? Zostaję niestety z odpowiedzią negatywną.

Te pytania prowadzą mnie do eseju Robina Dunbara, który publikujemy w dziale Idee. „Większość charyzmatycznych jednostek (…) – pisze brytyjski antropolog i psycholog ewolucyjny, wykładowca Uniwersytetu Oksfordzkiego – dzieli ze sobą dwie powiązane cechy: są przekonane, że posiadają jakąś szczególną zdolność lub powołanie (…) i dysponują pewnym stopniem pewności siebie”. To zestawienie z pozoru niewinnych cech w religijnym kontekście, który sprzyja sakralizowaniu zachowań liderów, sprawia, jak argumentuje Dunbar, że na gruncie religii z większą łatwością wytwarza się kulturowy kontekst do wykorzystywania seksualnego. Jest to spostrzeżenie, które należy poważnie brać pod uwagę w dyskusjach na temat tego, jak organizować wspólnoty religijne i sprawować w nich władzę, aby przeciwdziałać możliwym nadużyciom. To zagadnienie stało się punktem wyjścia niemieckiej drogi synodalnej, której uczestnicy nie bez przeszkód i poważnych ograniczeń próbują wypracować zdrowsze dla Kościoła i jego członków rozwiązania. A u nas jak się rzeczy mają? Niedawno dowiedzieliśmy się o decyzji Marcina Mogielskiego, znanego ze swojego zaangażowania w ujawnianie przestępstw seksualnych popełnianych przez księży. Swoje chrześcijańskie powołanie będzie on realizował już nie w zakonie dominikanów i w Kościele Rzymskokatolickim, lecz w Kościele Ewangelicko-Augsburskim. „Nawet taki wojownik nie dał rady w zmaganiach z kościelnym systemem w wersji rzymskokatolickiej” – celnie podsumował tę sprawę Zbigniew Nosowski. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

redakcja: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Barbara Małecka, Janusz Poniewierski, Martyna Słowik, Henryk Woźniakowski

zespół: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska- -Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner

współpraca: Ewa Bolińska-Gostkowska, Andrzej Brzeziecki, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Ewelina Kaczmarczyk, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Agnieszka Rzonca, Marcin Wilk, Edyta Zielińska, Marcin Żył

projekt graficzny pisma: Władysław Buchner, Rafał Buchner

dyrektor artystyczny: Władysław Buchner

fotoedycja: Marcin Kapica

korekta: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ilustracje portretowe: Patrycja Podkościelny

promocja i reklama:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

prenumerata:
tel. (12) 61 99 561
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski

Temat Miesiąca

Polska wyśniona

■ Kompleks Ko-Bogen w Düsseldorfie porośnięty zielenią. Na fasadzie posadzono 30 tys. sadzonek, tworzących 8-kilometrowy, łatwy w utrzymaniu, żywopłot grabowy. Obniża on temperaturę, poprawia jakość powietrza i tworzy ciekawy efekt „zielonej wyspy”. Według twórców odpowiada on korzyściom ekologicznym, które generuje 80 w pełni dojrzałych drzew liściastych
fot. Sternenfrollein / Alamy / BE&W

W internecie łatwo spotkać się z narzekaniem na polską przestrzeń: nieład architektoniczny, mnogość reklam, betonozę i patodeweloperkę. Nieco na przekór tym diagnozom chcielibyśmy skoncentrować się na udanych projektach. Przyglądamy się więc dziedzictwu polskiej architektury XX w., licznym modernistycznym i socrealistycznym budowlom, które zyskują dziś coraz większe uznanie. A także wraz z architektami młodego pokolenia zaglądamy w przyszłość, szukając inspirujących pomysłów i zastanawiając się, jakie mogą być polskie miasta: pełne zieleni, miejskich stawów i mokradeł. W dobie zmian klimatycznych powinny się stać przestrzeniami bioróżnorodności i energetycznej efektywności.

Gdzie szukać ładnej Polski? Które XX-wieczne projekty budzą dziś zachwyt? Jaka będzie architektura przyszłości?

Odpowiadają:
Filip Springer, Anna Cymer, Olga Drenda oraz Małgorzata Kuciewicz i Simone De Iacobis

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Czekam na nową architekturę

Filip Springer

w rozmowie z Damianem Nowickim

Dotychczas święte pytanie architektury brzmiało: jak projektować domy, biurowce i przestrzenie wspólne? Dzisiaj, w obliczu zmian klimatu i wyczerpywania zasobów, powinno brzmieć: czy cokolwiek możemy jeszcze budować?

Z Dziesięć lat temu wyszła Twoja głośna książka Wanna z kolumnadą opisująca polski chaos architektoniczny. Jak oceniasz zmiany, które zaszły w tym czasie w naszej rodzimej przestrzeni?

Trudno niestety powiedzieć, że zaszły jakieś istotne zmiany na lepsze. Wannę… zacząłem od przedstawienia rzeczy fundamentalnych, jakimi są problemy z urbanistyką, a skończyłem na tych najbardziej błahych, a więc reklamach na płocie.

Najistotniejsze wyzwanie, czyli nieład w planowaniu przestrzennym, nie tylko pozostał, ale jest jeszcze większy. Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że prawo budowlane i ustawa o planowaniu przestrzennym nie zostały zmienione w znaczącym stopniu, a do tego dorzucimy jeszcze nowe pomysły władz typu „lex deweloper” albo „uwolnienie” z planowania przestrzennego domów do wielkości 70 m², to zobaczymy, że mamy raczej regres niż progres. Podobnie z uchwałami ustawy krajobrazowej podejmowanymi przez samorządy, o których pisałem we wznowieniu Wanny… i w czym pokładałem największe nadzieje. Z perspektywy czasu widać, że nie ma masowej chęci samorządów, aby je wprowadzać.

■ Filip Springer
fot. Maciek Jaźwiecki / Agencja Wyborcza.pl

Z Uchwały krajobrazowe przyjęło na razie tylko 3% gmin w Polsce, przy czym w wielu z nich są one zaskarżane i blokowane. Ale w Krakowie, gdy zakończył się okres przejściowy uchwały, zmiana była spektakularna. Internauci przesyłali sobie zdjęcia miasta „przed” i „po”, przestrzeń została w dużym stopniu wyczyszczona z reklam.

Są takie promyki nadziei. To, co rzeczywiście zmieniło się na plus, to fakt, że znikają najbardziej badziewne reklamy. Od tych wywieszanych przez małe jednoosobowe przedsiębiorstwa aż po wielkoformatowe siatki. Udaje się to albo przez uchwały krajobrazowe, albo przez tworzenie parków kulturowych w obrębie miast. Widzę też, że przestrzeń, która już ma wysokie parametry estetyczne, jeszcze bardziej niż przed napisaniem Wanny…, stawia nacisk na harmonię. Dobrym przykładem jest choćby warszawskie Powiśle, na które codziennie patrzę z mojego balkonu. Niezależnie, czy się otwiera fryzjer, warzywniak czy kosmetyczka, ich szyldy są estetyczne i pozbawione kiczowatej nachalności. Myślę, że w każdym mieście są takie dzielnice, w których mieszkająca tam klasa średnia oczekuje już czegoś więcej, a funkcjonujące usługi się dostosowują. Niestety, są to zazwyczaj drogie osiedla, co jest niepokojące, ponieważ wydaje się, że na dobrą przestrzeń stać jedynie bogatszych. A ci, którzy pieniędzy nie mają, będą nadal żyli w wizualnym syfie.

Z Niedawno jechałem słynną zakopianką i chociaż droga jest wciąż zaszyldowana, to w porównaniu z poprzednią dekadą widać zmianę na lepsze. Może podhalańscy przedsiębiorcy obawiają się, że uchwały krajobrazowe w końcu zupełnie uniemożliwią stawianie reklam? Zgłaszany kilka lat temu w Małopolsce projekt Montevideo (hiszp. Widzę góry) zakładał usunięcie wszystkich billboardów znajdujących się do 200 m od jezdni.

Podhale jest regionem autonomicznym w podejściu do estetyki i osobiście się nie odważyłem, aby tam w ostatnim czasie jechać i cokolwiek robić. Gdy ludzie pytali mnie na spotkaniach autorskich Wanny…, który region jest najładniejszy, który zaś najbrzydszy, zawsze odpowiadałem, że wszędzie jest tak samo, a na Podhalu najgorzej.

Żarty żartami, wiemy, że Podhale mogłoby być piękne, lecz bezpośrednią drogę z Krakowa do Zakopanego, czyli w najpopularniejsze góry w Polsce, łatwo było zepsuć. Gminy wciąż nie przyjęły odpowiednich uchwał krajobrazowych, cieszę się jednak, jeśli widać tam jakąś poprawę.

Z Mam wrażenie, że w ciągu tej minionej dekady w przestrzeni miejskiej pojawiły się dwa prądy. Z jednej strony coraz częściej dyskutuje się o walce z szyldozą, pastelozą czy w ogóle chaosem estetycznym. Z drugiej strony pod płaszczykiem rewitalizacji każdy miejski rynek zamienia się w betonową patelnię, a do tego jeszcze kwitnie patodeweloperka, budowanie nowych bloków blisko siebie, często ze skrajnie małymi lokalami i bez terenów zielonych.

Patodeweloperka to wdzięczny temat, przy czym trzeba uczciwie przyznać, że jeżeli spojrzymy, co deweloperzy projektowali 10–15 lat temu i jak podchodzili do zieleni, przestrzeni wspólnych między blokami czy miejsc i stojaków na rowery, a potem porównamy do tego, co projektują dzisiaj, to jest lepiej, niż było. Nawet w tańszych realizacjach deweloperzy widzą, że nie są w stanie wcisnąć ludziom najgorszego kitu, a klienci sami dopytują się o szczegóły, jak choćby o to, czy plac zabaw będzie prawdziwy, czy okaże się, że jest to jeden smętny konik otoczony siatką. Choć daleko do ideału, jesteśmy w lepszym miejscu niż kilkanaście lat temu.

Z Chyba najbardziej ekscentrycznym punktem Wanny… jest historia Wacława Goźlińskiego oraz jego małego imperium w Michałowicach pod Warszawą. Abstrahując od patosu i megalomanii, jego łuk triumfalny oraz pałac na wodzie przynajmniej są legalne, czego z perspektywy czasu nie można powiedzieć o wszystkich dużych inwestycjach.

Goźliński miał starą, popegeerowską działkę, którą zamienił w duży, prosperujący biznes. Zasadniczo jednak nie zrobił krajobrazowi wielkiej krzywdy. Ani tych budynków nie widać z daleka, ani nie zostało zniszczone przez to żadne dobro wspólne. Nie można tego powiedzieć choćby o olbrzymim hotelu Gołębiewski w Karpaczu. Tam ucierpiała cała panorama, obiekt zupełnie odstaje od charakteru miejscowości. I do tego dochodzi bezczelność, z jaką Tadeusz Gołębiewski wybudował swój hotel, lekceważąc lokalny plan zagospodarowania przestrzennego.

W kontekście takich przedsięwzięć na Goźlińskiego patrzę życzliwiej. Tak naprawdę spotkanie z nim było dla mnie ogromną lekcją, ponieważ od zera i legalnie zbudował coś, dzięki czemu jego rodzina będzie sobie dobrze żyła, i wielkiej krzywdy przy tym krajobrazowi nie zrobił.

Z A co sądzisz o zamku w Stobnicy? Czy samowolne wybudowanie pełnowymiarowego zamku na skraju Puszczy Noteckiej jest znakiem dzisiejszych czasów, tak jak, powiedzmy, dekadę temu byli Gołębiewski i Goźliński?

Zamek w Stobnicy to trochę inna historia, ponieważ ona nie dotyczy wyłącznie estetyki czy architektury, lecz faktu, że zniszczono przyrodę, a konkretnie: tereny objęte programem Natura 2000. Dla mnie jest to przykład tego, co grupa architektoniczna „Centrala” nazwała zwrotem estetycznym, czyli bardzo szybką i radykalną zmianą dyskusji o architekturze w stronę kwestii ekologicznych.

Przyznam, że estetyka w architekturze mnie już w zasadzie nie interesuje. Dlatego np. nie zamierzam wznawiać książki Księga zachwytów opisującej przykłady udanych estetycznie polskich projektów. Najważniejsze wydaje mi się dziś to, jak architektura przyczynia się do niszczenia planety i pogłębiania kryzysu klimatycznego. W tym sensie Stobnica jest symptomem czegoś nowego; bardziej rozmawiano o tym, że jej budowa wymagała zasypania jeziora oraz ingerencji w lasy i ekosystem, a nie o tym, w jakim stopniu jest to estetyczny koszmar.

Z Mimo to chciałbym zapytać Cię o przykłady dobrej, oryginalnej polskiej architektury powojennej, które Twoim zdaniem przetrwały próbę czasu.

Pierwsze, co mi przychodzi do głowy, to niezaistniałe os. Białołęka Dworska zaprojektowane w ramach programu PR-5, czyli „Programu Rządowego 5” z lat 70., w ramach którego miało powstać pięć prototypowych osiedli, jako poligony doświadczalne dla mieszkań epoki Gierka. Zanim wybudowaliśmy te szare bloczydła, które stoją w prawie każdym dużym polskim mieście, mieliśmy sprawdzić, jak je zbudować możliwie najlepiej architektonicznie i urbanistycznie. Halina Skibniewska, uważana przez niektórych za najwybitniejszą powojenną architektkę, razem z interdyscyplinarnym zespołem ekspertów zaprojektowała takie wzorcowe osiedle, które niestety nie doczekało się realizacji ze względów budżetowych, logistycznych i politycznych. Moim zdaniem było to jedno ze szczytowych osiągnięć urbanistyki tamtych czasów, które zostało skreślone po 1989.

Z Śledząc ogólny kierunek debaty publicznej na temat estetyki czy architektury, mam wrażenie, że powszechne przestylizowanie, co na Zachodzie nazywa się overdesign, doprowadziło do gloryfikacji kiczu. Takie obiekty jak nieistniejący już wrocławski Solpol albo Hotel Sobieski w Warszawie doczekały się renesansu zainteresowania i w myśl zasady „tak zły, że aż dobry” ludzie zaczęli się w nich doszukiwać nowych wartości.

W tej kwestii fundamentalnie się z Tobą nie zgadzam. Nie nazwałbym Solpolu ani Sobieskiego kiczowatymi, chociaż w ogóle mi się nie podobają. Problem polega na tym, że ciągle dyskutujemy o architekturze w kategoriach estetyki, na dodatek bez uzgodnionych parametrów czy kilku ogólnych zasad, które mają nam służyć w funkcjonowaniu w przestrzeni. Owszem, nie ma jednego matematycznego wzoru, wedle którego moglibyśmy określić dany budynek jako „estetyczny”, aczkolwiek jesteśmy w stanie uchwycić pewne wytyczne dobrego projektowania. Składa się na nie np. kwestia proporcji, skali i adekwatności budynku do pełnionej funkcji. Powinniśmy nauczyć się, że szalet miejski nie może być wielkości ratusza, a ratusz szaletu miejskiego i że nadmiar komunikatów, jak kolory czy dźwięki, powoduje nasze rozproszenie i przebodźcowanie.

Kolejną rzeczą jest uklasowienie dyskusji o estetyce w przestrzeni. Dzisiejsza sekcja komentarzy w mediach społecznościowych i prasie bardzo szybko oskarża o wykluczanie i klasowość. Bardzo mnie to boli, ponieważ takie podejście właściwie wyklucza możliwość uznania, że są jakieś kanony, zgodnie z którymi możemy projektować przestrzeń. Łatwo można spotkać się z oskarżeniem o stygmatyzację, o naśmiewanie się z tego, co podoba się „zwykłym ludziom”. Że pastelowe kolumny są pseudointelektualne, a ci, którzy w nich gustują, są pseudointelektualistami, najlepiej jeszcze z nizin społecznych.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

RYSUNKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PUBLICYSTYKA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FELIETON

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI