Michał Jędrzejek
redaktor Tematu Miesiąca

Lista życzeń

Arthur C. Brooks, badacz szczęścia z Uniwersytetu Harvarda, opisywał niegdyś, że na swoje 40. urodziny przygotował tzw. listę życzeń. Chciał pisać książki i artykuły do czołowych amerykańskich gazet, podróżować po świecie z wykładami, zdobyć tytuł profesora i stanąć na czele think tanku (jak widać, były to marzenia typowego akademika, nie umieścił na niej skoku na bungee). Po niecałej dekadzie zajrzał do listy i okazało się, że wszystkie te życzenia zrealizował. Nie uczyniło go to jednak szczęśliwszym. Zaobserwował, że poczucie satysfakcji z dokonanych osiągnięć trwało krótko: dzień, najwyżej miesiąc.

Brooks zauważył, że najwyraźniej mylnie diagnozował to, co daje mu trwałe zadowolenie. Nie były to kolejne projekty, które mógł odhaczyć na swojej liście i które przynosiły mu społeczne uznanie. Tym, bez czego rzeczywiście nie wyobrażał sobie codzienności, są jego rodzina, relacje z przyjaciółmi, życie duchowe, a także sensowna i satysfakcjonująca praca. Na kolejne urodziny przygotował więc dwie listy: pierwsza była listą życzeń w starym stylu, gdzie wypisywał głównie cele związane z zawodowym awansem, na drugiej zaś znalazły się wartości związane z innymi źródłami szczęścia. Jeśli cele zawodowe mogły pozostawać w sprzeczności np. z jego czasem dla rodziny, starał się wykreślić te pierwsze.

Ta „odwrócona lista życzeń” dobrze wyraża myśl, która przewija się w wielu tradycjach duchowych – drogą do szczęścia jest nie tylko zdobywanie tego, czego się pragnie, ale też trafne określenie, czy to, czego chcemy, jest warte naszych marzeń. Najbardziej radykalnie odróżnienie to przeprowadzili stoicy: uważali, że pragnąć należy tylko tego, co zależy wyłącznie od nas (moralne dobro), a reszta, która jest od nas w dużej mierze niezależna (pieniądze, sława, społeczne uznanie), powinna być nam obojętna. Stoicyzm prowadzi oczywiście do niezbyt intuicyjnych konkluzji (stoik ma być szczęśliwy nawet, jeśli doświadcza śmierci najbliższych), lecz zachęca do pomyślenia, czego naprawdę potrzebujemy.

Najbardziej oczywiste przykłady takiej „pracy nad potrzebami” przychodzą do głowy w związku z posiadaniem przedmiotów. Kapitalizm jest w końcu mistrzem w kreowaniu wciąż nowych zachcianek (czy Wy też myśleliście już o tym, że właściwie trudno gotować bez air fryera?). Uważne przyglądanie się swoim pragnieniom konsumpcyjnym może wykazać, że część z nich jest pozorna, że łatwo obędziemy się bez ich urzeczywistnienia. Ale formuła „chcieć mniej” może sprawdzać się też gdzie indziej: mniej szumu informacyjnego, mniej bodźców, a nawet mniej – kłujących i nierealizowalnych – ambicji może sprawić, że będziemy nieco spokojniejsi i szczęśliwsi.

Zastanawiamy się nad tym, co wystarcza do dobrego życia w grudniowym „Znaku”, tuż przed okołoświąteczną zawieruchą i wszechobecnym nadmiarem. Aga Kozak przygląda się idei minimalizmu, który wyrósł z przekonania, że „mniej znaczy więcej”, lecz osiadł gdzieś na mieliźnie lifestyle’u klasy średniej ceniącej puste wnętrza. Marc Schulz w rozmowie z Karolem Kleczką podsumowuje blisko 90 lat badań harwardzkich uczonych nad tym, co przynosi nam szczęście w życiu. A Andrzej Muszyński w pięknym eseju autentycznej prostoty szuka w doświadczeniu pustyni.

Na święta Bożego Narodzenia życzymy Wam, aby spełniały się życzenia z tej „odwróconej listy życzeń”, o której pisał Arthur C. Brooks: abyście cieszyli się nie tylko kolejnymi stopniami w zawodowej karierze, ale i tym, co daje długotrwałą satysfakcję: relacjami z bliskimi, rozwijaniem pasji poznawczych i kontemplacyjnym patrzeniem na świat. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (redaktor naczelny), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek-Gabryś, Barbara Małecka; Hanna Zonik;

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Dominika Kozłowska, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, Janusz Poniewierski, kard. Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Henryk Woźniakowski;

WSPÓŁPRACA: Michalina Krysiak, Elżbieta Łapczyńska, Anna Marchewka;

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner;

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica;

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa;

ILUSTRACJE PORTRETOWE: Agata Nowicka;

PROMOCJA I REKLAMA:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl;

PRENUMERATA I SUBSKRYPCJA:
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska

Temat Miesiąca

Czy minimalizm umarł?

Tekst: AGATA KOZAK
Ilustracje: MARY ZALESKA

Przed dekadą bestsellerami były książki o minimalizmie i zero waste. Choć postulaty ograniczenia konsumpcji, czasu przed ekranem i ilości produkowanych śmieci nie straciły na aktualności, to my jakby straciliśmy wiarę, że coś da się z tym zrobić

Kiedy myślałam o tym, dlaczego moda na minimalizm i ograniczanie się zdaje się dziś słabnąć, a my znów rozbestwiamy się w nieskrępowanej konsumpcji, jako pierwsza przyszła mi do głowy The Tale Meredith Monk. Jedna z interpretacji tego utworu nowojorskiej artystki (od lat 60. tworzącej interdyscyplinarne dzieła, które łączą w sobie muzykę, taniec, teatr, film i performance) mówi, że to rozmowa starej kobiety ze śmiercią. Monk, wcielając się w staruszkę, wylicza Kostusze, dlaczego ta nie może jej zabrać ze sobą: „I still have my hands. / I still have my mind. / I still have my money. / I still have my telephone... / hello, hellooo, hellooooo? / I still have my memory. / I still have my gold ring... / beautiful, I love it, I love it!” To, co zwraca moją uwagę, to użycie słówka have, czyli „posiadać”, jako argumentu za pozostawieniem narratorki przy życiu. I choć wylicza byty zarówno niematerialne, jak i materialne, to wszystkie one – rzeczy posiadane – mają w jakiś sposób chronić nas przed smutnym końcem, trzymać przy materialności i istnieniu.

Może w tym utworze mieści się jakaś uniwersalna zasada, którą aż boję się zapisać, bo jest tak ultraprosta? Że wchodząc w posiadanie, otaczając się przedmiotami i osobami, kupując i jedząc – czujemy, że żyjemy i po prostu unikamy memento mori? To w końcu w celach mnisich – ideałach minimalizmu, które pewnie pokochałaby Marie Kondo (choć wątpię, by dawały jej one osławiony spark of joy) albo modni japońscy architekci wnętrz, z Masato Igarashim z IGArchitects na czele – powtarza się tę maksymę. Idąc dalej: czy to nie widmo śmierci – tak samo jak wojny, głodu, pandemii, niedołężności czy starości – doprowadza do karnawału, rozpasania, czasu zawieszenia praw i nasycania się życiem, tańcem, transem, muzyką, seksem i jedzeniem? A na pewno kupowania wszystkiego, co nasze starzenie się i rozpadanie lub nieuniknioną niedoskonałość miałoby ukryć. Rozpoznaję – choć widzę ten mechanizm i szczerze go nie lubię – że ja sama postępuje właśnie tak: za każdym razem gdy poziom estrogenu spada, za oknem plucha, a ja czuję się brzydka lub dopada mnie poczucie schyłku – zaczynam krążyć w odmętach Vinted, usprawiedliwiając się tym, że kupuję z drugiej ręki, więc „ratuję planetę”. Zakupami strojów, w których będzie przecież mi lepiej, raźniej, piękniej i szczęśliwiej, kompensuję okropności świata i moje własne poczucie niewystarczania w jego obliczu.

Moje przygody z rzeczami

Sama jestem klasycznym paradoksem – choć właściwie z nich ostatnio składa się nasza kultura i świat. Otóż jestem nadmiarem, będąc jednocześnie ograniczoną. Jestem kochającą kolor, wzory i faktury królową stylu camp: z mieszkania do mieszkania przewożę kiczowate bibeloty, do których jestem przywiązana, np. tęczową papugę z końca XIX w. czy sycylijską głowę Maura. W moim kredensie znajdziecie kryształy i zastawę po dziadkach i jest tego, tak jak ubrań w szafach i kosmetyków w łazience, dużo. A jednocześnie nie umiem kupić sobie mieszkania, bo w mojej głowie ciągle nie wiem, gdzie chcę mieszkać. Pracuję między dwoma (czasem trzema) miastami i kocham podróżować, więc ciągle przemieszczam się z walizkami i torbami. Kiedy obrastam w rzeczy, na oko obliczam: czy ta ilość przedmiotów zmieści się do jednego forda transita, tak żeby można było się przemieścić, po czym robię wystawkę, wysyłam rzeczy do fundacji lub upycham je u rodziców w pawlaczach.

W domu moich rodziców, zwłaszcza wokół kolekcji książek, toczy się wieczny spór: ojciec z genem zbieracza i instynktem łowcy od zawsze znosi do domu książki i gazety, przy czym w dużej mierze uprawia tsundoku – to japońskie słowo oznacza „stos rzeczy do czytania” i opisuje zjawisko kupowania książek, a następnie układania ich w stertach przy łóżku czy na meblach. Co ciekawe – nie ma oceniającego, negatywnego zabarwienia. Owo gromadzenie jest raczej dla Japończyków, tylko pozornie kochających minimalizm – jak Hirayama, bohater filmu Perfect Days Wima Wendersa – zrozumiałym źródłem radości. Tyle że nie dla mojej matki, bo ta – w przeciwieństwie do ojca – wszystko czyta, ale też trzyma pieczę (często odgrażając się, że z tym tsundoku zwariuje, i wywożąc do bibliotek nadmiary foliałów, np. mapy żeglarskie, które pojawiają się u nas z niezrozumiałych powodów, bo nikt z rodziny nigdy nie postawił nogi na łodzi) nad nieskrępowanym gromadzeniem ojcowym i domem, w którym książki zalegają nawet w piwnicy. To zresztą tam mieści się pokaźna część mojego księgozbioru, jego jądro, którego nie chciało mi się wnosić po schodach kolejnego wynajętego w Londynie, Nowym Jorku, Warszawie, Krakowie mieszkania. Żeby nie było, w każdym z nich pojawiła się jako kolejna warstwa „dostawka” – bo książki meblują mi i życie, i głowę. Po prostu łaknę świata jako obfitości myśli, przygód i życia. Życie powieściowych bohaterów trzyma mnie przy moim.

W innych dziedzinach życia potrafię się już ograniczyć – z wiekiem stałam się wyznawczynią filozofii no waste, której nauczyli mnie kucharze, ze świetnym filozofem kuchni Aleksandrem Baronem na czele (po upieczeniu kaczki kości wygotowuje się na rosół, a tłuszcz zlewa do słoiczków, nać z rzodkiewki przerabia na pesto). Naprawiam – choć to aktualnie kompletnie nieopłacalne – sprzęty, kupuję większość rzeczy w drugim obiegu, nigdy nic nie nabyłam na platformie Temu. Nie mam poduszek z Homli osobnych na Halloween i Boże Narodzenie. Jako osoba urodzona w deficycie lat 80. przeżywam szok za każdym razem, kiedy wchodzę do supermarketu („Boże, tu jest wszystko!” czyli – dla mojej neuroatypowej tożsamości – za dużo wszystkiego). Mieszkam w Krakowie, więc jeżdżę komunikacją miejską i pociągami, głosuję za partiami, które wedle mnie proponują zrównoważony rozwój. Książki jednak moje zrównoważenie kompletnie rujnują.

Pojemniki jak zęby od ortodonty

Pewnie dlatego czuję elitarystyczne powinowactwo duchowe z Beccą Rothfeld – amerykańską krytyczką literacką, eseistką i felietonistką, autorką zbioru Wszystko zbyt małe. Eseje ku chwale nadmiaru. W drugim rozdziale swojego tomiku krytyczka rozprawia się z Marie Kondo – guru minimalizmu, autorką kultowej Magii sprzątania. Rothfeld – nie bez zjadliwości – opisuje zmagania Japonki z odchudzaniem biblioteczki: Kondo najpierw odrzuciła część tytułów, potem doszła do tego, że książki to papier, a liczy się przecież informacja zawarta na ich stronach, jeszcze potem zdała sobie sprawę, że tak naprawdę ważne w książkach są przecież fragmenty – pojedyncze zdania, które ją inspirują. Które to postanowiła przepisać do zeszycika – a same książki wyrzucić. Aż w końcu w ramach poszukiwań idealnego sposobu porządkowania i declutter, odgracania, wydarła wszystkie strony, które dawały jej wspomnianą już „iskrę radości”, czyli japońskie tokimeku – i umieściła je w segregatorze w plastikowych koszulkach.

Rothfeld rozprawia się też z innymi autorami podręczników o sprzątaniu i minimalizmie, których przez lata namnożyło się tyle, że mają nawet osobną półkę w księgarniach i bibliotekach. „Dom, jaki nieodmiennie stawiają na piedestał wszystkie podręczniki porządkowania, to zawsze to samo wnętrze, wręcz hotelowe w charakterze, nieskalane choćby śladem indywidualnej osobowości. Jest zatem wylizany stylistycznie i wierny geometrii, cały w palecie stonowanych beżów i szarości. Sprzęty są w tych wnętrzach geometryczne, pozbawione ozdób, a każdy mebel to właściwie tylko surowy szkielet samego siebie. Spiżarka okazuje się szachownicą doskonale pasujących do siebie pojemników, stojących w szyku precyzyjnym jak szeregi zębów prosto od ortodonty. Na kuchennych blatach nie znajdziemy tu choćby okruszka, nikt też nie wywalił fury drobiazgów na stolik przy kanapie, a po podłodze w sypialni nie walają się brudne skarpetki. Udało się więc zatrzeć ślad, że ktoś tu właściwie mieszka – a na pewno jakikolwiek ślad ludzkiego ciała, z którego, jak wiadomo, nieustannie coś paskudnie wycieka albo od niego odpada. Mistrzowski ład niesie nam wizję domu, w którym nikt się nie gzi w pościeli, nikt nie sra w łazienkach, słowem: ideał domu oczyszczonego z żywych mieszkańców” (tłum. P. Siemion) – pisze Rothfeld.

Amerykańska autorka śledzi też początki minimalistycznej mody. „Możemy ulec złudzeniu, iż mania uładzania świata wyskoczyła nagle znikąd w okolicach roku 2007. (...) Faktycznie jednak mania sprzątactwa miała wiele poprzedniczek, choć w Ameryce znienacka się stała wszechobecna dopiero w dobie załamania gospodarczego w pierwszej dekadzie tego wieku” – pisze Rothfeld. Eseistka przywołuje postać Duane’a Elgina – mówcy, propagatora idei i orędownika tego, co sam nazwał „dobrowolną prostotą”. Elgin dużo pisał (w niewydanych w Polsce książkach, m.in. bestsellerze Voluntary Simplicity) i mówił o wspólnocie, która „może tchnąć nowe życie w naszą cywilizację”. Inaczej niż kontynuatorzy jego myśli z lat 2000., którzy z minimalizmu uczynili przede wszystkim indywidualistyczny lifestyle. Po Marie Kondo i jej wspomnianej już Magii sprzątania z 2014 r. pojawili się liczni naśladowcy, wydawane również w Polsce książki, takie jak: Esencjalista. Mniej, ale lepiej, Pożegnanie z nadmiarem czy Wielkie porządki w domu, umyśle i duszy, podkasty i filmy na YouTubie. Google Trends podpowiada, że pojęcie minimalizmu przeżyło szczyt swojej globalnej popularności w 2017 r. Dziś zyskuje ono średnio trzy razy mniej wyszukiwań niż wtedy. Podobnie zresztą przebiegła nieco późniejsza kariera terminu zero waste (oczywiście dla porządku warto dodać, że nie są to tożsame trendy: minimalizm skupia się na posiadaniu mniejszej liczby rzeczy, a zero waste na tym, żeby ich mniej wyrzucać – a często rytuałem przejścia dla minimalisty, jak w przypadku Marie Kondo, jest właśnie opróżnienie szafy).

O tym, co stało się ze światem, który przez ostatnie dekady porządkowaliśmy, świadczy przemiana samej Kondo – aktualnie świetnie prosperującej businesswoman, która nagle, po urodzeniu dzieci, odkryła, że prawdziwym życiem rządzi jednak bałagan, i mówi, że „odpuściła” porządek, nie odpuszczając jednak pomnażania majątku. Część influencerek również dostrzegła, że radykalne samoograniczenie uniemożliwia zarabianie – np. sprzedaż produktów – i spuściły z ascetycznego tonu. O tym, że świat znów chce więcej, świadczą również modowe i wnętrzarskie trendy, które mój przyjaciel, specjalista od trendów i user experience Wojtek Skulski określa, korzystając z nazwy oscarowego filmu, mianem „wszystko, wszędzie, naraz”. Według niego zmniejsza się oddziaływanie minimalizmu w wersji rygorystycznej, ascetycznej i kartonowo-betonowej. Spadek nie byłby problemem, gdyby prowadził do jakiegoś środka. Problemem jest jednak to, że nastąpił backlash. Ograniczanie się, uważność i bycie slow zastępuje wszechobecne już błyskawiczne podbijanie spadającej dopaminy sponsorowane przez nowe zasady i narzędzia rozhulanego rynku. Ma być jeszcze bardziej sezonowo, jeszcze bardziej na wyciągnięcie ręki, na jedno kliknięcie i jeśli trzeba, to na kredyt. Media społecznościowe, które zamieniły się w witryny reklamowo-sprzedażowe, proponują po 600 marek tego samego produktu, a napędzane przez chińskie platformy sprzedażowe fast fashion jest faster than ever.

Przywilej klasowy

O minimalizm i jego przeciwieństwa postanowiłam zapytać Zofię Małkowicz – socjolożkę, z doktoratem z UAM w Poznaniu, która prowadzi także badania służące projektowaniu innowacji poza akademią, współautorkę książki Błędnik. Utrzymując równowagę. Ale zanim przeszłyśmy do kwestii równowagi, Zofia zarysowała mi swoje doświadczenie przy grancie Archiwum Badań nad Życiem Codziennym, w którym wraz z innymi osobami zbierała i archiwizowała badania dotyczące codzienności w Polsce w ostatnim wieku.

– Można tam było znaleźć całe bogactwo różnorodnej wiedzy dotyczącej tego, jakimi przedmiotami się otaczamy, co spożywamy, w jakich kontekstach – mówi badaczka. Czego ją to nauczyło? Rzeczy i przedmioty rzadko mają w naszym życiu tylko jedną funkcję – zazwyczaj spełniają kilka potrzeb jednocześnie. Jakie to potrzeby? Funkcjonalne, społeczne, symboliczne i emocjonalne. – To dlatego trudno nam się ograniczać, bo przedmioty nie są tylko narzędziami, są też nośnikami wspomnień, emocji i relacji – podkreśla Małkowicz. – Zazwyczaj więc nie jesteśmy w stanie posiadać tylko jednej rzeczy, która zaspokaja jakąś podstawową potrzebę. Rzadko kto więc ma tylko jeden kubek do kawy albo dwie pary spodni – tłumaczy badaczka.

A przecież posiadanie dwóch–czterech par spodni zalecali kiedyś minimaliści. Małkowicz wyjaśnia – popierając w tym Rothfeld – że minimalizm, taki, jaki wyskakuje w Trendach Google czy na blurbach książek, pojawił się jako kontrtrend wobec nadprodukcji. Badaczka od razu jednak dodaje:

– Żyjemy w dobie rozwiniętego kapitalizmu, który bazuje na nazywaniu i kreowaniu naszych potrzeb. A im więcej mamy potrzeb, tym więcej pojawia się przedmiotów, zdarzeń, usług, które mają je zaspokoić. I po większą ilość z nich sięgamy. Nie widać sposobu na zatrzymanie tej rozpędzonej maszyny nadprodukcji.

Są jeszcze inne wymiary, które mogą powodować, że minimalizm traci na znaczeniu, np. stojąca za nim ściema. Socjolożka wprost mówi, że minimalizm stał się też jednym z gatunków powierzchniowego „washingu” – sposobem na przerzucenie odpowiedzialności za nadmiar produkcji na jednostkę, i tym samym stanął koło pink czy green-washingów, czyli budowania wizerunku marek na rzekomym wspieraniu społeczności LGBT albo ochrony środowiska. Pamiętacie, kiedy naszą obsesją stały się plastikowe słomki i jednorazowe torby? I kiedy uświadomiono nam, że jakkolwiek byśmy pakowali nasze ziemniaki w torby płócienne czy papierowe, i tak nie uratujemy świata, bo potrzebne są rozwiązania systemowe? Minimalizm bardzo podobnie sugeruje, że to my mamy rozwiązać problem nadprodukcji, rozwiązując przy okazji problem z chaosem w głowie.

Małkowicz boleśnie obnaża też inny „cień” minimalizmu: w tej wersji, którą sugerują przewodniki, to przywilej. Trend dostępny wybranym, bardzo klasowy, bo osoby ubogie nie mogą sobie na niego pozwolić – dotyczy wąskiej grupy społecznej, dla której jest estetyką i formą aspiracji. Paradoksalnie minimalizm stał się formą symbolicznego kapitału – aspiracyjnym sposobem pokazywania swojej pozycji klasowej. Razem z nim przyszła też narracja zawstydzania: że przecież nie potrzebujemy tak dużo, że to proste, że wystarczy utrzymać porządek i wszystko będzie dobrze. To zawstydzanie jest subtelne, ale skuteczne – wykorzystuje emocje i działa jak narzędzie utrzymywania różnic klasowych.

Wróćmy do książki, o której wspomniałam i którą – wraz z Markiem Krajewskim, socjologiem kultury – Małkowicz współredagowała: książki o równowadze.

– Lubimy myśleć o tym, że równowaga to jest jakiś umiar, stan optimum, który potrzebujemy utrzymywać i do którego potrzebujemy dążyć, więc różne strategie redukcji i minimalizowania stanowią narzędzie, pomoc w odzyskiwaniu poczucia kontroli nad tym, co się dzieje w życiu społecznym, ale też w naszych indywidualnych życiach. Dzięki temu mamy wrażenie, że jesteśmy w miarę bezpieczni – uważa socjolożka. – Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że jeśli mamy nadmiar, nadprodukcję, to musimy wyłącznie uprawiać minimalizm i redukcję. Jednak badania nad tematami równowagi z perspektywy biologicznej, ale też socjologicznej i psychologicznej pokazują, że wcale tak nie jest. Że równowaga nie jest stanem, ale bardzo dynamicznym procesem. Falującym.

I jako przykłady takich procesów wylicza robienie zapasów na zmianę z sezonowymi porządkami, walkę postu z karnawałem czy fale różnych backlashów, z którymi mamy do czynienia.

– Musimy je po prostu postrzegać jako strategie działania społeczeństw na czasy – symbolicznych nawet – wojen czy pokoju. Taki jest już nasz los rozpięty pomiędzy redukcją a nadmiarem. I to nie jest tylko specyfika kapitalistyczna ani ludzka: wszystkie żyjące organizmy próbują utrzymać równowagę, „przechylając się” raz w jedną, raz w drugą stronę – mówi Małkowicz.

Jest zatem szansa, że minimalizm – nie tyle jako trend, ile jako reakcja – nie zniknął. Że równowaga jest możliwa. Że jesteśmy tak samo zdolni do redukcji jak do nadmiarowego gromadzenia. Że to tylko taki moment!

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

RYSUNKI I FELIETONY

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FOTOREPORTAŻ Muzeum Miniatur

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Świat w dwugłosie

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Publicystyka

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

DRUGI PLAN

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PRZEBŁYSKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

CHWILA DLA CIEBIE

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI