Dominika Kozłowska

Dlaczego odchodzą – i dokąd?

WIELE I WIELU Z NAS MÓWI O TYM, ŻE SKOŃCZYŁ SIĘ czas pisania listów do biskupów, a nawet do samego papieża, że dziś potrzeba innego rodzaju aktywności. Wiele i wielu z nas podejmuje więc działania, które mają zmieniać Kościół od środka: czy to poprzez pozytywne zaangażowanie społeczne, jak czynią osoby skupione wokół inicjatywy Zranieni w Kościele (www. zranieni.info), czy to poprzez milczące, lecz widoczne publicznie protesty, jakie niedawno odbyły się w kilku polskich miastach pod hasłem „Odzyskajmy nasz Kościół”. Nowe inicjatywy stanowią odpowiedź na narastające wcześniej doświadczenie niemożliwej do zniesienia bezsilności wobec działań (lub ich braku) pasterzy Kościoła, coraz silniejszej polaryzacji i upolitycznienia wspólnoty oraz języka nienawiści i wykluczenia, jaki sączy się nie tylko z ust polityków, ale i duchownych. Wiele i wielu z nas obawia się iść na mszę św. w kościele parafialnym, nie chcąc znów słuchać słów pełnych lęku przed światem, a nierzadko również i potępienia rozmaitych zjawisk we współczesnej kulturze. Wreszcie – coraz silniejsze jest przekonanie, że przełożeni kościelni, którzy zachowują się niegodnie, tuszują pedofilię lub jawnie lekceważą problem, powinni złożyć dymisję i zostać pociągnięci do odpowiedzialności.

Można jednak także powiedzieć, że te szlachetne działania i publicznie formułowane postulaty na nic się zdadzą, jeśli wśród najważniejszych osób sprawujących w polskim Kościele władzę nie będzie woli reformy. Co więcej, być może jednym ze źródeł problemów jest właśnie sam sposób sprawowania tej władzy. I dopóki nie ulegnie on zmianie, żadne oddolne działania nie przyniosą sensownych efektów. Nigdy wcześniej w III RP sojusz ołtarza i tronu nie był tak silny jak obecnie. Obydwie strony tego sojuszu mają świadomość, że polsko-katolicka forma kultury jest zdolna do przetrwania tylko za sprawą odgórnego przymusu, narzucenia obywatelom prawicowo-kościelnej ideologii. Jednak czy naprawdę wierzą, że da się to utrzymać dłużej niż kilka lat? Być może prawicowi politycy i liderzy tak naprawdę czekają, aż Kościół utraci resztki społecznego autorytetu, by ogłosić się jedynym gwarantem tożsamości i moralności?

Z pewnością mamy do czynienia z sytuacją szybkich przemian. Nawet jeśli nadal niewiele osób mówi o tym głośno, za kilka, najwyżej kilkanaście, lat Kościół katolicki w Polsce utraci dominującą pozycję. Jaka będzie ta nowa rzeczywistość? Do jakich zasobów, źródeł etycznych i światopoglądowych będą się wówczas odwoływać Polki i Polacy, wierzący i niewierzący, chrześcijanie i wyznawcy innych religii?

Niedawno na łamach miesięcznika „Znak” pisałam, że w polskich warunkach katolicyzm, i to w dodatku katolicyzm rozumiany na sposób narodowy, stał się miarą dla chrześcijaństwa. To niezdrowe przesunięcie. Dopóki właściwy porządek nie zostanie przywrócony, Kościół katolicki będzie się w Polsce pogrążał w coraz większym kryzysie.

Zarysowane powyżej problemy są punktem wyjścia najnowszego Tematu Miesiąca. Koncentrujemy się w nim przede wszystkim na pytaniu o postawy ludzi ochrzczonych: dlaczego Polki i Polacy dziś w Kościele zostają, kiedy z Kościoła odchodzą i jakimi innymi ścieżkami rozwoju duchowego podążają? Zachęcamy do wspólnej refleksji nad tym, dokąd odchodzą ci, którzy w sposób formalny lub nieformalny opuszczają Kościół i co dla tych, którzy uznają się za katolików oznacza pozostanie w nim.

Temat Miesiąca

Drogi
(nie)wiary

Dlaczego wierzę, wątpię, odchodzę” – taki tytuł nosiła ankieta rozpisana przez „Tygodnik Powszechny” i „Znak” ponad pół wieku temu. Cały numer miesięcznika (luty–marzec 1963 r.) poświęcono wówczas świadectwom ludzi opisujących swoją duchową drogę: racjom, które uzasadniają ich bycie w Kościele, i argumentom, które sprawiły, że zdecydowali się na odejście. Zebrane głosy stworzyły prawdziwy duchowy atlas Polski.
Dziś mimo zmian obyczajowych, politycznych i technologicznych wielu z nas mierzy się z tymi samymi wątpliwościami. Pojawiają się też jednak nowe wyzwania i nowe odpowiedzi. Chcemy się więc uważnie przyjrzeć rozmaitym współczesnym ścieżkom duchowych poszukiwań.

Jak znaleźć swoje miejsce w Kościele? Dlaczego z niego odchodzimy? Gdzie szukać duchowej strawy? Czy Polskę czeka szybka sekularyzacja?

Odpowiadają:
Natalia de Barbaro, Szymon Hołownia,
Michał Jędrzejek, Magdalena
Smoczyńska i Charles Taylor

Nikt mnie
z Kościoła
nie wygoni

Moja metoda nie polega na tym, żeby szukać, lecz żeby nie przegapiać. Udało mi się w życiu nie przegapić spotkań z ludźmi, którzy powiedzieli mi o chrześcijaństwie więcej niż wszystkie przeczytane książki

fot. Patryk Ogorzałek / Agencja Gazeta

Szymon Hołownia

w rozmowie z Michałem Jędrzejkiem
i Elżbietą Kot

Dlaczego wciąż jest Pan w Kościele? Pomyśleliśmy sobie, że to pytanie często Pan słyszy, ale od niego właśnie chcemy zacząć.

Jestem w Kościele, bo jest w nim wszystko, czego potrzebuję do własnego duchowego rozwoju i do tego, żeby stawać się lepszym, pełniejszym człowiekiem. Jest w nim Ewangelia, żywy Chrystus w sakramentach, wspólnota: bracia i siostry – bardzo różni, ale bez nich nie da się pomyśleć wiary.

Jest też czasem nietolerancja, głupota, partyjna polityka... Nie mówiąc o gorszych rzeczach.

Oczywiście. Nie oczekuję od wszystkich miejsc w Kościele zawsze tylko i wyłącznie dobra. Na tyle znam jego historię, by wiedzieć, że od dwóch tysięcy lat jest on w nieustannym kryzysie, rozdzierany różnymi ideologiami i próbami zawłaszczania Chrystusa dla partykularnych celów. Niespecjalnie mnie to dziwi ani niespecjalnie mną wstrząsa. Natomiast ja w tym Kościele czuję się jak w domu. Mimo tych wszystkich rzeczy, o których Państwo wspomnieliście, i innych, które bardzo mnie martwią.

Mówi się, że można dziś znaleźć wiele lepszych miejsc niż Kościół, aby robić dobro.

Tylko że Kościół nie służy wyłącznie do robienia dobra. Od tego mam dwie fundacje, które robią wiele świetnych rzeczy. W Kościele doświadczam wspólnoty z Chrystusem i z ludźmi, którzy Go szukają, którzy starają się za Nim iść. W Kościele jest Eucharystia, w moich fundacjach jej nie ma. Rzecz jasna, wiara religijna przeżywana we wspólnocie łączy się z robieniem dobra. Ale nie da się jej zastąpić działalnością dobroczynną.

W ciągu roku bierze Pan udział w dziesiątkach spotkań z tysiącami czytelników, z którymi rozmawia Pan często o kwestiach wiary. O co ci ludzie pytają? Jakie mają kłopoty z Kościołem?

Często mówią, że są zmęczeni tym obrazem Kościoła, który wynika z wypowiedzi niektórych pasterzy i współbraci w wierze, a który wywołuje dysonans w konfrontacji z Ewangelią. Mówią, że coś tu nie gra, że tak być nie powinno. I zadają sobie pytanie, czy mają jakąś możliwość oddziaływania. Pytają mnie np., czy rozwiązaniem jest niedawanie pieniędzy na kościelną tacę.

I co Pan odpowiada?

Że to nie jest mądre rozwiązanie.

Dlaczego?

Bo gdy nie dajesz na tacę, a chodzisz do fajnego kościoła, to krzywdzisz tę wspólnotę i księdza, który tam służy. Jeśli będzie miał problem z utrzymaniem kościoła, to mogą go wymienić na kogoś gorszego.

Gdyby było tak, że na jedną tacę rzucamy pieniądze na naszą parafię i małą wspólnotę, a na drugą na utrzymanie instytucji kościelnej, zwłaszcza kurii, to byłbym pierwszy, który by nic nie dawał na tę drugą. Wiem jednak, że system finansów kościelnych działa inaczej.

Niektórzy krytycy mówią tak: jeśli chodzisz do kościoła, wspierasz go finansowo, to współtworzysz zbrodniczą instytucję, a więc jesteś współodpowiedzialny za pedofilię księży i jej ukrywanie.

To argument, który pada bodajże z ust głównej bohaterki filmu Trzy billboardy za Ebbing, Missouri: jeśli jesteś członkiem Kościoła, to odpowiadasz za gwałcenie dzieci na plebanii. Moim zdaniem to wniosek za daleko idący. Trochę tak jak gdybyśmy mówili: „Jeśli płacisz podatki w Polsce, to jesteś odpowiedzialny za to, co robi PiS”. Oczywiście w przypadku, gdy w grę wchodzą poważne wykroczenia czy przestępstwa, które popełniają ludzie Kościoła, musimy reagować zdecydowanie, podejmować niekiedy działania prawne, wspierać akcje na rzecz zmiany w samej instytucji. Niedawanie na tacę to jednak emocjonalny, trochę rozpaczliwy i ostatecznie mało sensowny sposób na szukanie sprawczości w Kościele.

Co jeszcze mówią Pana czytelnicy?

Widzę, że ci ludzie, którzy przychodzą na spotkania, nie utracili głodu Eklezji, głodu bycia we wspólnocie. Wydają się jednak coraz bardziej pogubieni. Myślę, że znajdzie to odzwierciedlenie w ciągu kilku lat we wskaźnikach socjologicznych. Już teraz badania pokazują, że młodzi są mniej religijni niż osoby starsze i że ta różnica międzypokoleniowa w Polsce należy do największych na świecie. Mamy też rekordowo niską liczbę powołań w seminariach duchownych. Kościół pod spodem, pod nagłówkami gazet, zmienia się tak, że za 10, 15, 25 lat – w perspektywie pokolenia – będzie nie do poznania.

Skąd według Pana bierze się ta zmiana w podejściu Polaków do Kościoła?

Nakładają się dwa czynniki. Po pierwsze, świat przyśpieszył. Wygląda inaczej niż jeszcze 10 lat temu. Ta prędkość, z którą każe się przemieszczać i podejmować decyzje, jest nieporównywalna z niczym, czego doświadczałem za swojego życia. Po drugie, rozwija się laicyzacja, o której my wszyscy zajmujący się Kościołem piszemy od 20 lat, że prędzej czy później do Polski dotrze. Już dawno twierdziłem, że to zjawisko nie przyjdzie z zewnątrz, ale od wewnątrz. Nie będziemy ofiarą żadnych liberalnych ukąszeń i wędrujących z Zachodu „zaraz”, które będą pokotem kłaść pokolenia polskich katolików. Zlaicyzujemy się sami.

Czy jesteśmy u progu takiego załamania katolicyzmu jak te, które miały miejsce w Hiszpanii albo w Irlandii?

Te porównania nie mają sensu. Każdy Kościół jest inną wspólnotą, z inną historią, innymi doświadczeniami.

Co się więc może wydarzyć w Polsce?

Nie jestem wróżką ani prorokiem. Wydaje mi się jednak, że Kościół w Polsce rzeczywiście stoi na krawędzi bardzo ostrego kryzysu bądź właśnie w niego wchodzi. Wiele miejsc zostanie w nim sprawdzonych i oczyszczonych.

W środowisku „Znaku”, „Więzi” czy „Tygodnika Powszechnego” pisało się przez lata o pozytywnych konsekwencjach sekularyzacji – o oczyszczeniu i pogłębieniu wiary. Pan mówi podobnie. A spodziewa się Pan jakichś negatywnych skutków tego procesu?

Szkoda mi utraconych szans, miejsc w Kościele, które przez tyle lat rosły, a teraz stają się puste w mgnieniu oka. Szkoda mi tego, że ludzie uzyskiwali w nich tyle dobra, znajdowali odpowiedzi na swoje pytania, że była w nich przestrzeń do bezpiecznego wypłakiwania łez i karmienia się nadzieją, a teraz zmieniają się one w klub dyskusyjny, polityczną trybunę czy przestrzeń czczych rytuałów pielęgnowanych bez żadnego pogłębienia. To budzi mój żal i smutek.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

W tylnych
ławach

Dostępne w wersji pełnej.

Siedzę
na kupie gruzów

Dostępne w wersji pełnej.

Duchowy atlas
Polski A.D. 2019

Dostępne w wersji pełnej.

Filozof w czasach
sekularyzacji

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Hongkong nie
wierzy łzom

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Kres fatalizmu
geopolityki

Dostępne w wersji pełnej.

System wymaga
aktualizacji

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Nadać życiu
nowy bieg

Dostępne w wersji pełnej.

Szaweł i inni. Nawrócenie
na drogach wiary

Dostępne w wersji pełnej.

Listy o konwersji

Dostępne w wersji pełnej.

Barth i Peterson. Historia
pewnej przyjaźni

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: POD NISKIM NIEBEM – O KULTURZE HOLANDII

Czy umyliście
już okna dla
Jezusa?

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Dziennik Kairosu

Ognisko

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Coraz bliżej albo Coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Śmierć wrogom
ojczyzny

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Linie
tęsknoty

Dostępne w wersji pełnej.

Prywatne jest polityczne

Dostępne w wersji pełnej.

Przewaga obcości

Dostępne w wersji pełnej.

W odpowiedzi
mowie-trawie

Dostępne w wersji pełnej.

Granica przegranych

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

Dostępne w wersji pełnej.

JANUSZ JUREK

STOP

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Pola Starczyńska, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: Pola Starczyńska, tel. (12) 61 99 530, e-mail: starczynska@znak.com.pl

PRENUMERATA: Sylwia Syrek, tel. (12) 29 29 561, e-mail: syrek@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego