Dominika Kozłowska

„Daję życie nieśmiertelności”

Jakby Temat Miesiąca próbował nas sprawdzać, czy słowa są w stanie dotknąć tajemnicy śmierci, pomóc zrozumieć doświadczenie, które jest granicą wszelkich doświadczeń. Pracom nad tekstami towarzyszyły bolesne rozstania. Najpierw śmierć Ireneusza Kani, wybitnego tłumacza, swoją mądrością, erudycją, doświadczeniem wzbogacającego również i nas, redakcję i tworzone przez nas pismo. Kilka dni później – krakowskiego kompozytora Stanisława Radwana, o którym tak przenikliwie w pożegnaniu napisała Joanna Olczak-Ronikier „Jego wrażliwość, słuch, intuicja gwarantowały harmonię: słowo, obraz, dźwięk, ruch układały się w spójną całość”.

Wobec najbliższych, których życie rozrywa śmierć kochanych, i wobec ich niezgłębionego bólu słowo pisane odsłania swoją bezradność. Znaczenie ma obecność, pomoc i próba dzielenia się świadectwem i wdzięcznością. Ale zarazem właśnie to słowo kiedyś wraca, bo przecież to właśnie słowa-obietnice są w każdej religii źródłem nadziei. Także filozofia przynosi takie pocieszenie, płynące z poszerzenia horyzontu codzienności, spojrzenia w głąb pytań o sens ludzkiego życia.

Pytania o śmierć stawiają nas w obliczu doświadczenia, które za Johnem Keatsem nazywamy „negative capability”, „zdolnością negatywną”. Jest to umiejętność trwania pośród niepewności, tajemnic i powątpiewań, bez poddawania się gorączkowym poszukiwaniom faktów i przyczyn. To pozwala inaczej spojrzeć na nasze relacje ze zmarłymi, bo przecież zmarli wchodzą z nami w relacje: nie jest to jedynie jednostronne zobowiązanie pamięci czy konieczność podjęcia określonych działań (np. modlitwy, troski o pozostawione rzeczy). Mamy często poczucie że zmarli nam towarzyszą i nas odwiedzają (nie tylko w snach), napominają, przestrzegają, uczą, zabraniają, niekiedy niepokoją, proszą o pomoc. Obecność zmarłych w naszym życiu przybiera różne stopnie intensywności, nie sprowadza się jednak wyłącznie do subiektywnej pracy pamięci, mającej zastąpić „zaświaty” jako miejsce życia zmarłych. Jak pisała antropolożka Vinciane Despret, idea, jakoby śmierć była tożsama z nicością, jest stosunkowo świeżą i mniejszościową koncepcją, jeśliby wziąć pod uwagę całość ludzkiej kultury duchowej.

Wspomniani Ireneusz Kania i Stanisław Radwan byli na różne sposoby obecni w Znaku przez kilka dekad. Można było dzięki nim dotknąć tego, co tkwi w samym jądrze kultury – spraw najwyższej wagi, metafizyki i duchowych przeżyć. Spotkanie ze sztuką to spotkanie z drugim człowiekiem, poprzez którego możemy przekroczyć granice własnego świata. Twórcy dają więc życie nieśmiertelności, jak przeczytałam kiedyś w pewnej powieści.

Śmierć wkracza w nasze życia także i w obliczu wyrywającego z bezpiecznego świata „widoku cudzego cierpienia”, by posłużyć się sformułowaniem Susan Sontag. Wojna otacza nas coraz ściślej, obrazy telewizyjne np. z wojny w Ukrainie, a ostatnio z Izraela i Strefy Gazy ukazują tragiczny los ludności cywilnej. Nie widać perspektyw na sprawiedliwe i trwałe zakończenie konfliktów, mimo bolesnej świadomości, jak wiele cierpienia przynosi każdy kolejny dzień przemocy i zbrodni. To trudne doświadczenie po części widzów, po części niebezpośrednich świadków rodzi w nas zobowiązania do pomocy i działania na wszelkie dostępne sposoby na rzecz sprawiedliwego pokoju.

„Odejść w pokoju” to jedno z najpiękniejszych życzeń, gdy myślimy o własnej śmierci. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

redakcja: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Barbara Małecka, Janusz Poniewierski, Henryk Woźniakowski

zespół: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska- -Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner

Zmarli członkowie zespołu: Franciszek Blajda, Antoni Gołubiew, Maria Morstin-Górska, Leon Halban, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, ks. Jan Kracik, Hanna Malewska, Maria Michałowska, Jerzy Radkowski, Stefania Skwarczyńska, Marek Skwarnicki, Stanisław Stomma, Stefan Swieżawski, ks. Józef Tischner, Jerzy Turowicz, Stefan Wilkanowicz, Elżbieta Wolicka, Jacek Woźniakowski, Jerzy Zawieyski

współpraca: Ewa Bolińska- Gostkowska, Karolina Broda, Andrzej Brzeziecki, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Agnieszka Rzonca, Martyna Słowik, Marcin Wilk, Marcin Żyła

projekt graficzny pisma: Władysław Buchner, Rafał Buchner

dyrektor artystyczny: Władysław Buchner

fotoedycja: Marcin Kapica

korekta: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ilustracje portretowe: Patrycja Podkościelny

promocja i reklama:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

prenumerata:
tel. (12) 61 99 561
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski

Temat Miesiąca

Oswajanie skończoności

fot. Mikkelwilliam / E+ / Getty

Przez wieki żyliśmy w kulturze, w której tematy przemijania i śmierci były postrzegane przez pryzmat chrześcijańskiej wyobraźni religijnej. Wizja życia po śmierci miała niemal powszechną siłę oddziaływania. Religia dostarczała też zbiorowych rytuałów, które pomagały radzić sobie z utratą bliskich i przeżywaniem żałoby.

Postępująca sekularyzacja mocno podważyła te wyobrażenia. Nie wypracowała jednak jak dotąd wyrazistej i społecznie zakorzenionej alternatywy. Indywidualnie szukamy dziś sensu życia i sami musimy wypracowywać mechanizmy obronne, by zmierzyć się z jego końcem.

Chcemy wraz z autorkami i autorami poszukać innej drogi. Takiej, która nie tylko pozwoli przerwać tabuizację śmierci, lecz także będzie budować wrażliwość wobec przemijania. Może wręcz otwierać na perspektywę słodko-gorzkiego wzruszenia wynikającego z doświadczenia kruchości wszystkiego, co istnieje.

Co jest piękne w przemijaniu? Czy można pogodzić się ze starzeniem? Jak radzić sobie z utratą bliskich i przeżywaniem żałoby?

Odpowiadają:
Joanna Bator, Anja Franczak, Olga Gitkiewicz, Tomasz Raczek, Agata Bielik-Robson i Tomasz Stawiszyński

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Czas, spójrz co ze mną zrobił

Olga Gitkiewicz

Kiedy to się wydarza? Kiedy stajemy się osobą starszą? Czy jest jakaś cezura? Czy jest nią określona liczba zmarszczek i siwych włosów czy może raczej konkretna myśl?

Dobrze pamiętam ten namysł przy rozprostowywaniu dłoni. Ile masz lat, pytali mnie bliscy, kiedy tych lat miałam na tyle niewiele, że wystarczyło policzyć – z trudem – palce jednej ręki.

Ile masz lat, pytali sklepikarze, kiedy próbowałam kupić alkohol, ile ty masz lat, pytali kolejni narzeczeni, z którymi nie potrafiłam dojść do porozumienia.

Potem przestali pytać, więc sama, w ramach dziwnego buntu, zaczęłam umieszczać swój rok urodzenia w biogramach.

Nie znaczy to wcale, że oswoiłam kalendarz – przeciwnie, czas zawsze sprawiał mi problemy.

Od wczesnej podstawówki wracałam ze szkoły godzinami, odkrywając nowe ścieżki i kolejne fascynacje, nieświadoma upływu minut i tego, że w domu czeka zielona z niepokoju matka. I kolejnego dnia tak samo. I znowu.

Wybrałam zawód, który tym problemom sprzyja. Mój zegar biologiczny już dawno się rozregulował, często nie wiem, który jest dzień, jaka to data, budzę się o czwartej albo o siódmej, chodzę spać przed północą albo nad ranem, zamieniam środę z niedzielą, to wieczny mini jet lag. Szacuję czas potrzebny na napisanie tekstu i zawsze trafiam kulą w płot. W przypadku tego tekstu też, dokładnie tak samo, zaginam palce, prostuję – ile mi zajmie praca nad nim, dwa tygodnie, trzy? Jednak pięć?

Nigdy nie mam czasu, nigdy nie mam go wystarczająco. Niedostatek czasu, zwłaszcza czasu wolnego, jest immanentną cechą kapitalizmu. To koszmarna deprywacja, bo przecież przestrzeń i czas to podstawa naszego sytuowania się w świecie i doświadczenia codzienności. Jestem tu i jestem teraz, i wciąż muszę się gdzieś i kiedyś sytuować. „Gdzie?” i „kiedy?” to chyba częściej zadawane pytania niż „kto?”.

Żadną miarą

Czas zresztą od dawna nie służy do tego, żeby po prostu płynął. Służy raczej do tego, żeby go sprawdzać i mierzyć. Kiedyś odróżniano pory dnia, ludzie pracowali, gdy było jasno, i szli spać, gdy byli zmęczeni. Jedli, gdy byli głodni. Potem wbili patyk w ziemię i podzielili dzień na krótsze sekcje. Jeszcze później obliczyli godziny, i to jednak było za mało. Minuty, sekundy, nanosekundy, czas mierzono i nadawano mu standaryzowane odcinki, aż stał się kompletnie niesubiektywny. W krajach globalnej Północy to zegar mówi nam, że musimy zjeść – najlepiej co trzy godziny. To zegar każe wstawać i kłaść się spać. To zegar odmierza czas pracy i czas wolny.

I teraz też. I teraz.

Ludzkość ma taką obsesję na punkcie kontrolowania czasu, że wciąż musi przy nim grzebać, manipulować nim. Jeszcze w międzywojniu i w latach po II wojnie światowej tylko raz na kilka lat zdarzało się, że trzeba było przestawić zegarki. Natomiast od lat 70. XX w. wprowadzono na stałe zasadę przestawiania zegarków o godzinę, by usankcjonować istnienie czasu letniego i czasu zimowego. Oficjalnie powodem była potrzeba lepszego wykorzystania światła dziennego, ale badania nie wskazały, że ten cel został osiągnięty. Nie można też lekceważyć faktu, że były to lata, kiedy fordyzm przechodził w postfordyzm, od standaryzowanej produkcji taśmowej i pracy wyznaczanej rytmem fabrycznych zmian do rozwoju pracy usługowej, nieograniczonej czasowo i niepewnej. I chociaż Unia Europejska próbowała skończyć z przymusowym przestawianiem zegarów, pandemia pokrzyżowała te plany i na razie wciąż manipulujemy czasem.

Można oczywiście próbować od tego uciekać.

„Pomyślę o tym jutro” to najwspanialsze zdanie w historii literatury, ale wydaje mi się, że tak je polubiłam, bo wynalazłam je na własny użytek lata przed tym, nim poznałam Scarlett O’Harę. Już jako dziecko słyszałam, że odkładam obowiązki na wieczne nigdy, że odsuwam, że nie stawiam czoła, stosuję uniki, wypieram. Tymczasem scarlettoharyzm wydawał mi się zawsze najbardziej optymistycznym podejściem do wyzwań codzienności. Wiązał się z założeniem, że jakieś jutro będzie. I że przyniesie rozwiązania.

Wypracowałam zresztą różne inne sposoby uciekania od czasu. Chodziłam na wagary, całymi półroczami nie przestawiałam zegarka, czas można przecież próbować mierzyć magdalenką. Choć tak naprawdę były to próby rozpaczliwe, ostatecznie chodziło o dosyć uniwersalną niezgodę na upływ czasu.

W gruncie rzeczy wielu z nas chodzi o to, żeby go zyskać jeszcze trochę. Na cokolwiek, na wszystko, na nic.

Don’t die

Bryan Johnson mieszka w Venice w Kalifornii i chce co najmniej zatrzymać czas. A w zasadzie go cofnąć. W tym celu powołał do życia specjalny projekt o nazwie Blueprint, zainwestował kilka milionów dolarów i zatrudnił sztab specjalistów, którzy pracują nad algorytmem cofającym czas. Nie chodzi jednak o czas ludzkości ani czas dla wyniszczonej planety, ale czas jednej osoby na ziemi. Bryan Johnson, który, co nie jest bez znaczenia, dysponuje milionami, nie chce się zestarzeć, a nawet zdecydował się nie umrzeć. Zjedzenie ciastka jest dla niego aktem przemocy na ciele, forsowaniem go do starości. Nosi T-shirty z motywacyjnym hasłem „Don’t die”, w zależności od źródła przyjmuje od 100 do ponad 120 tabletek dziennie, intensywnie ćwiczy, przestrzega ścisłej diety wegańskiej, zasypia codziennie o tej samej porze i wstaje kilka minut przed piątą. Stale monitoruje stan swojego organizmu, a ze szczególną czułością rejestruje nocne erekcje, których jakość ma świadczyć o żywotności komórek. Nie jestem pewna, czy to oznacza, że ta część ludzkości, która nie może odczuwać wzwodu, jest definitywnie skazana na obumieranie. Dzięki tym wszystkim zabiegom Bryan Johnson ma ponoć ciało 30-latka i wiele narządów młodszych o kilka, kilkanaście lat niż w rzeczywistości. A chciałby mieć wieczne lat 18, już zawsze i wszędzie.

■ Bryan Johnson, 46-letni milioner, który chce zatrzymać przemijanie, testuje hełm Kernel Flow. Hełm, skonstruowany przez jedną z jego firm, rejestruje czynność mózgu w czasie rzeczywistym fot. Kernel / Cybin / Ferrari / East News

To osobliwe pragnienie. Jestem w tym samym wieku co Johnson i nie wydaje mi się, żeby osoba 18-letnia była najbardziej perfekcyjną formą rozwoju. Choć moja pamięć robi z czasem, co chce, wygina go, rozciąga, zwija w kłębek, przesuwa, pamiętam siebie dobrze z tamtych lat. Byłam bezczelna, przewrażliwiona na własnym punkcie, pozornie nonszalancka, przerażona, wiecznie ważyłam za mało albo za dużo. Jednocześnie kiedy miałam 18, 20, dwadzieścia kilka lat, pamiętałam całą swoją przeszłość, wszystkie przeczytane książki, wszystkich bliższych i dalszych znajomych. Miałam umysł jak brzytwa. Cytaty, daty, nazwiska, sypałam informacjami obudzona w środku nocy. Tego mi teraz brakuje, bo często łapię się na tym, że o mnóstwie rzeczy zapominam, mylą mi się słowa i robię w internecie testy na wczesne objawy demencji.

Tymczasem chodzi o optymalizację. Z każdym rokiem moja pamięć musi pomieścić o wiele więcej lat i więcej wspomnień. Część z nich, te nieistotne, wymazuje. Muszę zapamiętać kolejny PIN i jeszcze jedno hasło, miejsce i godzinę spotkania, listę zakupów, więc zastępuję nimi jedno wspomnienie z wakacji, jeden powidok sylwestra, kilka nieistotnych powieści i dat.

Już nigdy

Często mi się zdaje, kiedy to analizuję, że jestem taka sama jak wtedy, kiedy miałam lat 20. Że tyle samo mam w głowie, widzę różne sprawy tak samo, tak samo reaguję. Ale szybko się orientuję, że to bzdura. Nie jestem już tamtą dziewczyną, nawet nie chcę nią być.

Widzę, jak się zużywam, jak się nie regeneruję. Jedna zarwana noc, kilka godzin na niewygodnym fotelu, trzy kieliszki wina, kolacja zjedzona zbyt późno. I zaraz w głowie mam echa monologu Libby Epstein z serialu Rozterki Fleishmana: „I co zamierzałaś zrobić z tym, że czas i tak będzie płynął? Co zmierzałaś zrobić z faktem, że nie wygrasz tej walki? To właśnie jest problem: już nigdy nie będziesz znowu młoda. Nigdy nie będziesz już młodsza”.

Kiedy to się wydarza? Kiedy stajemy się osobą starszą? Czy jest jakaś cezura? Czy jest nią określona liczba zmarszczek i siwych włosów czy może raczej konkretna myśl? Czy w ogóle mam prawo to pytanie zadawać, w takiej formie, właśnie teraz?

Jestem w przedziwnym wieku. Sto lat temu byłabym uznawana za osobę wchodzącą w smugę cienia. Mogłabym też już zwyczajnie nie żyć. Ale w XXI w. granice młodości i starości się przesuwają. CBOS co kilka lat pyta Polki i Polaków o ich opinie związane z wiekiem. W 2012 r. ankietowani dosyć precyzyjnie oszacowali, że młodość trwa do 37. roku życia. Od tego momentu rozpoczyna się wiek dojrzały, który trwa do ukończenia 63 lat. A po przekroczeniu tego wieku, zdaniem większości badanych osób, zaczyna się starość.

A więc nie będę już młoda. Za to może będę kiedyś stara. W „może” nie chodzi wcale o wiarę w mantrę, że ma się tyle lat, na ile się czuje, ale o to, że przeszłość jest pewna, a przyszłość – tylko potencjalna. Słownictwo dotyczące czasu jest zresztą dosyć sugestywne. Czas leczy albo goi rany. Nagli. Zabija się go. A także zwalcza. „Zwalcz oznaki upływającego czasu”, zachęca mnie algorytm mediów społecznościowych, podsuwając tematyczne artykuły. Oznakami są oczywiście zmarszczki. Można też starzeć się „dobrze” lub „ładnie”. W domyślnym rewersie można więc również starzeć się źle – i jest to określenie, które o wiele częściej słyszą kobiety niż mężczyźni. Tom Cruise, który w tym roku skończył 61 lat, wciąż gra role aktywnych, sprawnych i atrakcyjnych mężczyzn. Starsza od niego o pięć lat Kelly McGillis, która partnerowała mu w filmie Top Gun w roku 1986, nie została zaangażowana do drugiej części. Reżyser tłumaczył tę decyzję chęcią wprowadzenia nowych postaci i nowych wątków, lecz w głównej roli żeńskiej obsadził wprawdzie dojrzałą, ale szczupłą i bardzo atrakcyjną Jennifer Connelly. Sama McGillis też chyba w tę argumentację nie uwierzyła, bo proszona o komentarz, powiedziała: „Jestem stara, jestem brzydka, wyglądam na swój wiek”. Pominę środkową część tego zdania złożonego, która sugeruje, że starość łączy się z brzydotą. Ale patrzę na te dwa: „Jestem stara”, „wyglądam na swój wiek”. Kto by pomyślał, że zwykłe zdanie twierdzące może tak bardzo nie przystawać do Zeitgeistu, ducha epoki. W epoce, w której żyjemy, starzenie się jest złe, trzeba mu więc zaradzić. Emocjonalnie – powtarzając, że wiek to liczba, że nieważne, ile masz lat, ważne, na ile się czujesz (czasem na dwa, czasem na 100, i co z tego). Wszystko to służy temu, żeby tak naprawdę cementować ageizm: podkopać czas, przynajmniej trochę go przechytrzyć, pozornie akceptować przemijanie, jednak robić wszystko, żeby je opóźnić, wyprzeć. Teraz jest to szczególnie łatwe również na poziomie fizyczności. Rozwój medycyny estetycznej, dietetyki, mody, rehabilitacji, ten Zeitgeist sprzyja zakrywaniu wieku. Każdą wersję przemijania można trochę poprawić, usprawnić, coś wygładzić, coś ująć, eksploatujemy więc ciała, żeby móc eksploatować czas. Zwykłe, zgodne z biologią i fizyką starzenie się jest nieużyteczne, nieinstrumentalne i wymyka się logice rynku. Rynek więc dostrzegł ludzi dojrzałych. Mało kogo stać na wdrożenie projektu Blueprint, ale można łykać suplementy, zwłaszcza że w Polsce są dostępne bez recepty i ich stosowania nie trzeba nawet konsultować ze specjalistą. W zwykłych drogeriach można kupić tabletki na objawy menopauzy, na związaną z wiekiem suchość pochwy, na nietrzymanie moczu i wreszcie – a może przede wszystkim – na erekcję. Reklamy obiecują kilka lub kilkanaście godzin „pełnej gotowości”, jak gdyby ktokolwiek rzeczywiście chciał uprawiać seks przez pięć godzin.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

RYSUNKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

NIERZECZYWISTE MIASTO

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PUBLICYSTYKA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FELIETON

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI