Mateusz Burzyk
redaktor naczelny

Kraj turboskali

W Tysiącu lat radości i trosk Ai Weiwei, jeden z najlepiej znanych chińskich artystów, wspomina, że gdy w 2003 r. zaproponowano mu prowadzenie zajęć na wydziale architektury, wynajął mikrobus i uczył studentów w trasie. „Byłem zdania – pisał – że oglądanie szybko zmieniającej się stolicy Chin to najlepszy z możliwych sposobów poznawania jej”. Kamera zamontowana obok fotela kierowcy zarejestrowała wówczas w Pekinie 150 godz. materiału. W ciągu ponad półwiecza od 1949 r. miasto straciło, jak wyliczał, ¾ zabytkowych budynków, a z ponad 1 tys. uliczek przecinających dzielnice mieszkalne ostać się miało jedynie 400. Tempo przeobrażeń było niezwykłe. Symbolicznie wyraża je zresztą samo życie artysty: podczas gdy jako mały chłopiec mieszkał w latach 60. z ukaranym za rzekomą reakcyjność ojcem w ziemiance, to w 2008 r. projektował już najnowocześniejszy stadion świata na pierwsze w historii igrzyska olimpijskie w Chinach.

Chiny to kraj turboskali – procesy, które gdzie indziej zachodzą w spowolnieniu lub w „zdrowych dawkach”, tu nabierają przyspieszenia i radykalizacji. O ile 100 lat temu Europa i USA stanowiły gospodarcze i technologiczne centrum świata, o tyle Państwo Środka tkwiło w tzw. stuleciu upokorzeń (1839–1949), największej zapaści w swojej liczącej 5 tys. lat historii. Postęp musiał więc dokonywać się geometrycznie. Podczas gdy niemal każde państwo stara się w jakiś sposób kształtować politykę społeczną, Pekin wprowadził zasadę jednego dziecka – rozwiązanie w swej skrajności niespotykane w skali globu. Azję ominęła co prawda śmiercionośna polityka nazizmu, lecz mające na celu zaprowadzenie komunizmu rządy Mao Zedonga doprowadziły w czasie pokoju do śmierci 20, a może nawet 80 mln ludzi. Bez pełnego dostępu do archiwów dane o ofiarach różnią się drastycznie, ale już sama ta rozpiętość wskazuje, że mamy do czynienia ze skalą niewyobrażalną.

Ai Weiwei pisze o pokoleniu swojego ojca poety Ai Qinga: „pięćset pięćdziesiąt tysięcy intelektualistów poddano »reformie przez pracę«. Po dwudziestu latach, kiedy zostali wreszcie »zrehabilitowani«, przy życiu pozostało zaledwie sto tysięcy”. A więc mniej niż 1/5!

Przywołane tu już określenie Państwa Środka odnosi się geograficznie do Równiny Centralnej, a dokładniej: do terenów na północ i południe w środkowym biegu Rzeki Żółtej. Światopoglądowo oddaje ono jednak utrwalone od tysięcy lat przekonanie Chińczyków, że żyją w centrum świata, a ich bogata kultura promieniuje na inne ludy. Możemy się z tym sinocentrycznym obrazem nie zgadzać, lecz bez przyglądania się Chinom trudno współczesny świat zrozumieć, a bez jakiejś formy współpracy z nimi nie sposób rozwiązać większości trawiących go problemów.

***

Kiedy nasze autorki kończyły pisać teksty do listopadowego Tematu Miesiąca, w polską przestrzeń powietrzną wpadły rosyjskie drony. W wielu z nas pojawiły się niepewność i strach. Ukraina mierzyła się z atakiem ponad 500 dronów w trakcie nieprzerwanego 12-godzinnego ataku. Gdy nanosiliśmy korekty, śledziliśmy z przejęciem zatrzymanie przez siły izraelskie uczestników flotylli próbującej po raz kolejny zwrócić uwagę na dramat w Gazie. Świat płonie, niestety, także w innych miejscach. Listopad rozpoczyna się wspomnieniem zmarłych, a 11. dnia miesiąca upamiętniamy zakończenie I wojny światowej. Niech ten czas pozwoli nam docenić wartość ludzkiego życia i pokoju. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (redaktor naczelny), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek-Gabryś, Barbara Małecka;

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Dominika Kozłowska, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, Janusz Poniewierski, kard. Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Henryk Woźniakowski;

WSPÓŁPRACA: Michalina Krysiak, Elżbieta Łapczyńska, Anna Marchewka, Hanna Zonik;

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner;

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica;

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa;

ILUSTRACJE PORTRETOWE: Agata Nowicka;

PROMOCJA I REKLAMA:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl;

PRENUMERATA I SUBSKRYPCJA:
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Zmarli członkowie zespołu: Franciszek Blajda, Halina Bortnowska, Antoni Gołubiew, Maria Morstin-Górska, Leon Halban, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, ks. Jan Kracik, Hanna Malewska, Maria Michałowska, Jerzy Radkowski, Stefania Skwarczyńska, Marek Skwarnicki, Stanisław Stomma, Stefan Swieżawski, ks. Józef Tischner, Jerzy Turowicz, Stefan Wilkanowicz, Elżbieta Wolicka, Jacek Woźniakowski, Jerzy Zawieyski

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska

Temat Miesiąca

Chińska fala

Tekst: SYLWIA CZUBKOWSKA
Ilustracje: DAM KOSIK

To już nie Instytuty Konfucjusza czy pandy wypożyczane do ogrodów zoologicznych. Dziś Chiny zdobywają przyjaciół za pomocą innowacji, wiralowych produktów i sukcesów w popkulturze. Tak wyłania się obraz państwa nowoczesnego, modnego, któremu zazdrości cały Zachód. A prawa człowieka, sytuacja Ujgurów czy wszechobecna cenzura nagle znikają z pola widzenia

Położona w południowo-zachodnich Chinach prowincja Syczuan najbardziej znana jest z ostrych potraw i rezerwatów zagrożonej wyginięciem pandy wielkiej. Od lat była więc ośrodkiem eksportu chińskiej kuchni oraz zwierząt wypożyczanych ogrodom zoologicznym w tych państwach, którym Chiny chciały okazać przyjaźń.

Ale w Chengdu, czyli stolicy Syczuanu, od kilku lat intensywnie trwają prace nad stworzeniem nowych fundamentów przyjaznego wizerunku Chin. Nie chodzi nawet o to, że właśnie Chengdu jest końcową stacją nowego jedwabnego szlaku, kolejowego połączenia z Europą, którego drugim końcem jest Łódź. O wiele skuteczniejszy niż wysyłka towarów do Europy okazał się eksport rozrywki, a ta powstaje w działającym od blisko 30 lat Chengdu Hi-Tech Zone. Oficjalnie to po prostu klaster technologiczny, w którym znajdują się mniejsze i większe firmy zajmujące się grami, e-sportem, filmem, telewizją, muzyką cyfrową i wideo. Tyle że to nie byle jakie biznesy. Łącznie wartość tego klastra przekroczyła już 100 mld juanów (czyli ok. 14 mld dolarów), a być może niedługo będzie jeszcze większa, bo sukces przyciąga sukces.

To właśnie w tej strefie technologicznej działa Chengdu Coco Cartoon, czyli główny zespół odpowiedzialny za animacje, którymi Chiny pokonały Disneya i Pixara. Najpierw w 2019 r. była opowiadająca o jednej z postaci chińskiej mitologii Ne Zha, która przebiła pod kątem sprzedaży biletów wszelkie animacje w Chinach. Jej druga część, z ponad 330 mln widzów i ponad 1,9 mld dolarów przychodów, stała się najchętniej oglądanym i najbardziej dochodowym filmem animowanym w historii kina nie tylko w Chinach, lecz globalnie. Większość kluczowych firm zaangażowanych w stworzenie tych animacji mieści się w promieniu 100 m. Chengdu Coco Cartoon odpowiada za produkcję, MORE VFX specjalizuje się w efektach wizualnych, a Chengdu Qianniao Cultural Communication zajmuje się projektowaniem artystycznym.

Wystarczy kilka minut na piechotę i można dotrzeć do Tencent New Cultural and Creative Headquarters, czyli oddziału globalnego giganta technologii. W 2015 r. to tu wyprodukowano mobilną grę Honor of Kings, która z miejsca stała się ogólnokrajowym hitem, a w ciągu kilku lat osiągnęła też spory międzynarodowy sukces, bo do jesieni 2020 r. miała już 100 mln aktywnych graczy dziennie. Była to tylko przygrywka do prawdziwego globalnego sukcesu Chin na rynku gier, którym okazał się Black Myth: Wukong. Produkcja od premiery w sierpniu 2024 r. zarobiła już ponad 1 mld dolarów i stała się symbolem chińskiej fali w gamedevie. Za Black Myth stoi młode studio deweloperskie Game Science, którego kluczowi pracownicy wcześniej mieli angaż w Tencencie i które mieści się w Shenzhen, czyli największym ośrodku rozwoju technologii w Chinach.

Takich ośrodków – czasem specjalnie zakładanych klastrów, czasem po prostu miejsc koncentrujących przemysł rozrywkowy i technologiczny – jest w Chinach coraz więcej. Formalnie to komercyjne twory, jednak ich działalność jest ściśle powiązana z polityką partii i publicznymi funduszami na działalność i ekspansję.

Nic dziwnego, że takie wsparcie płynie. Chińska Republika Ludowa odkryła, że to dzięki nowoczesnym, mocno opartym na technologiach, często oddolnie powstającym produktom i usługom wizerunek całego państwa staje się lepszy i silniej przyciągający konsumentów oraz inwestorów z Zachodu. To konkretna korzyść, którą warto dotować.

Miękko, miło i delikatnie

Kiedy na początku lat 90. amerykański politolog Joseph S. Nye opracowywał koncepcję soft power, ewidentnie skupiał się na tym, jak uskuteczniają ją Stany Zjednoczone, i to z myślą o nich tłumaczył to zjawisko w ten sposób: „To zdolność osiągania tego, czego się pragnie, poprzez atrakcyjność, a nie przymus czy płatności. Wynika ona z atrakcyjności kultury danego kraju, jego ideałów politycznych i polityki. Kiedy nasze działania są postrzegane jako uprawnione w oczach innych, nasza soft power się wzmacnia”. Dziś jednak widać, że ta teoria coraz lepiej oddaje także działania i budowanie wpływów przez Chiny.

Państwu Środka miękkie działania wcale nie przyszły łatwo, choć wydawać by się mogło, że miało na to gotowy przepis. Po pierwsze, doświadczenia z czasów Mao. Eksport jego myśli do innych państw można przecież uznać za przypadek miękkiej siły. Po drugie, mocną inspiracją są Japonia i Korea Południowa, których globalna pozycja gospodarcza ewidentnie została wzmocniona zalewem tamtejszej popkultury. Sukcesy hallyu, czyli koreańskiej fali, wyśpiewywane w rytmach Gangnam Style, oraz japoński szturm anime, gier wideo i konsol wydawały się idealnym drogowskazem dla Chin. W końcu te mają własne składniki do tego przepisu: fascynującą historię, wielki skok gospodarczy, ogromne zasoby finansowe do zainwestowania w popkulturę i technologie czy wreszcie symbole oraz motywy, które od wieków fascynują resztę świata.

Mimo sprawdzonego przepisu wychodziła z tego nieszczególnie strawna potrawa. Gdy kilka lat temu zbierałam materiały do książki Chińczycy trzymają nas mocno, eksperci od Łotwy, Polski, Bułgarii, po Niemcy, których pytałam o soft power Państwa Środka w ich krajach, odpowiadali zgodnie: „Nie ma czegoś takiego”.

Emilian Kavalski, przez lata badający stosunki Chin z Europą na uniwersytecie w Ningbo i na Uniwersytecie Jagiellońskim, tłumaczył mi wtedy, że Chinom jest ciężko z miękką siłą, bo ta wymaga bycia jakimś wzorcem, by móc budować pozytywne nastroje wokół siebie, podczas gdy dla naszego kawałka świata trendy wciąż wyznacza Zachód, a szczególnie Stany Zjednoczone. Śnimy american dream, a nie chińskie sny. Jedynym wyjątkiem jest biznes technologiczny. Firmy Huawei i Xiaomi ze swoimi próbami budowania miękkiego otoczenia w rodzaju „Xiaomi way” i „Team Huawei”. (Oba terminy odnoszą się do strategii budowania zaangażowania społeczności, lojalności klientów, a nawet tworzenia ambasadorów i zwolenników tych marek). TikTok, który w ledwie kilka lat stał się fenomenem wśród nastolatków i dwudziestolatków. Zakupy i inwestycje, jakich technologiczni giganci dokonują na świecie, przejmując lub wspierając tamtejsze kulturowe czy technologiczne produkty. Pozytywny wizerunek Chin lepiej budują inwestycje niż toporna państwowa propaganda.

Wyłom dokonywany na barkach kolejnych gigantów przemysłu stał się wehikułem ogromnej zmiany. Dziś jesteśmy świadkami jednej z największych wizerunkowych transformacji. Chińska Republika Ludowa w oczach ogromnych rzesz ludzi w ledwie kilka lat zmieniła się z relatywnie izolowanego kraju, będącego tanią fabryką świata, w której masowo i drastycznie łamane są prawa człowieka, w potężnego gracza. Takiego, który nie tylko goni, ale wręcz wyprzedza Zachód, jeśli idzie o rozwój technologii.

Co ciekawe, Chiny wciąż są autorytarną dyktaturą, a władza Xi Jinpinga w ciągu ostatniej dekady niezwykle się umocniła – tak bardzo, że jako pierwszy przywódca od czasów Mao ma de facto dożywotnio zagwarantowaną pozycję. Jednak ekspresowy rozwój Państwa Środka sprawia, że kwestie więźniów politycznych, represji wobec Ujgurów czy odbierania autonomii Hongkongowi giną niczym wiralowy pociąg wjeżdżający w ścianę budynku w Chongqing. Tłumy influencerów zjeżdżających się, by nagrać ten architektoniczny bajer i zbudować sobie zasięgi, nie będą przecież przy okazji dodawać, że ten technologiczny majstersztyk ma miejsce w komunistycznej dyktaturze.

Wysoko, wyżej, prawie najwyżej

Zmiana postrzegania Chin jest tak potężna, że widać to nawet w analizach marketingowych. Global Soft Power Index to coroczny ranking opracowywany przez firmę konsultingową Brand Finance, który mierzy i porównuje miękką siłę. Opiera się on na ankietach przeprowadzonych wśród dziesiątek tysięcy respondentów z różnych krajów, którzy oceniają reputację i wpływ poszczególnych państw. W tym zestawieniu Chiny z roku na rok pną się coraz wyżej. W 2024 r. przeskoczyły Niemcy i Francję i znalazły się na podium. W tym roku pokonały nawet Wielką Brytanię i już tylko Stany Zjednoczone mają globalnie silniejszy wizerunek.

W ogromnej mierze – tak jak wskazywał Kavalski – dzieje się tak na barkach chińskich firm i marek. W 2025 r. Chiny wskoczyły na 5. miejsce w kategorii „produkty i marki uwielbiane na świecie”. Co więcej, w ciągu ostatnich 17 lat liczba chińskich marek w innym uznanym rankingu Brand Finance Global 500 wzrosła z 13 do 68, a ich łączna wartość ponad 23-krotnie – do poziomu 1,4 bln dolarów. Wśród nich godna reprezentacja produktów technologicznych: m.in. społecznościowy TikTok, aplikacja komunikacyjna i płatnościowa WeChat oraz jej właściciel, Tencent, szybko rozwijająca się marka samochodów elektrycznych BYD, telekomunikacyjne giganty, jak Huawei i Xiaomi, czy właściciel wielkich platform e-commerce JD.com.

Rośnie siła także zupełnie nowych produktów, które urzekają konsumentów, bo jednocześnie wydają się egzotyczne i uniwersalnie atrakcyjne. W ostatnich latach tak wybiła się choćby sieć Mixue, czyli chińska marka punktów sprzedaży lodów i bubble tea. Praktycznie z niczego Mixue – z ponad 46 tys. lokali w Chinach i 11 innych krajach Azji i Pacyfiku – stało się nagle największą siecią gastronomiczną na świecie. Choć ciężko w to uwierzyć, ma ich więcej niż McDonald’s (ok. 43 tys. punktów) i Starbucks (40 tys.) – i właśnie weszło do Nowego Jorku.

Jeszcze bardziej zaskakująca jest kariera Labubu – laleczek stworzonych przez artystę Kasinga Lunga z Hongkongu, które produkuje chińska firma Pop Mart. Z typowo wiralowym rozpędem, napędzanym influencerami z TikToka i Instagrama, wokół Labubu zapanował nagle taki szał, że gdy Pop Mart ogłosił wyniki za pierwsze półrocze 2025 r., okazało się, iż zanotował wzrost zysków o niemal 400%. Co ciekawe, największe wzrosty notuje w Stanach i Europie, to rynki zachodnie oraz zachodni influencerzy i celebryci odpowiadają za istny szał wokół małej laleczki.

Spokojnie, bezpiecznie, stabilnie

W opowieści o współczesnych Chinach nie tylko rozwój gospodarczy, technologiczne sukcesy i budzące podziw innowacje mają znaczenie. W ogromnej mierze za wizerunkowym sukcesem stoi osłabiająca się pozycja Stanów Zjednoczonych.

Najnowsza analiza uznanego ośrodka badawczego Pew Research Center, który regularnie przedstawia to, jak mieszkańcy poszczególnych państw odnoszą się do innych krajów, przyniosła spore zaskoczenie. Global Attitudes Survey z 2025 r. obejmujące 25 krajów pokazało, jak bardzo popularność USA zaczyna się kruszyć. Pozytywny stosunek do tego państwa, w porównaniu z rokiem poprzednim, spadł aż w 15 krajach, a aż o ponad 20 punktów procentowych w krajach takich jak Meksyk, Szwecja, Kanada czy Polska.

Równolegle, pierwszy raz od czasów pandemii, w większości krajów objętych badaniem Pew wizerunek Chin poprawił się. Ich rozpoznawalność wzrosła o pięć punktów względem roku poprzedniego i coraz więcej osób globalnie uważa, że to nie USA, lecz Chiny są wiodącą gospodarką świata.

Owszem, Chiny są wciąż postrzegane nieco bardziej negatywnie niż USA. Bardzo skutecznie jednak wykorzystują okazje, które im się nasuwają. Publicznie potwierdziły wsparcie dla organizacji wielostronnych, z których wycofał się prezydent Donald Trump. Szczególnie wyraźnie widać to w kontekście zamkniętego przez rząd Stanów Zjednoczonych programu USAID. Chiny zaczynają wypełniać część powstałej luki, przejmując lub rozszerzając inicjatywy humanitarne. W Kambodży, po wstrzymaniu przez USA finansowania lokalnych programów pomocowych, Pekin wkroczył z nowymi – i niemal identycznymi – projektami oraz funduszami. W Mongolii jeszcze w 2022 r. USAID przeznaczyła 2,1 mln USD na budowanie odporności klimatycznej. Obecnie jednak w jej miejsce weszły Międzynarodowa Federacja Towarzystw Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca (IFRC) oraz Chińska Agencja ds. Współpracy Rozwojowej (CIDCA). Z kolei w Nepalu Chiny zaoferowały uzupełnienie luk w pomocy w obszarach humanitarnych, zdrowotnych i edukacyjnych, a także zapowiedziały zwiększenie inwestycji w ramach Inicjatywy Pasa i Szlaku. W efekcie umacniają swoją pozycję w takich instytucjach jak ONZ, lokując tam coraz więcej swoich urzędników i zwiększając finansowanie agencji zajmujących się telekomunikacją i zdrowiem. Zapraszają liderów państw osłabianych przez Waszyngton do Pekinu, obniżają cła dla krajów rozwijających się, prezentują się jako obrońcy wolnego handlu.

– To tak naprawdę strategia sięgająca starych praktyk komunistycznych: zyskać przyjaciół tam, gdzie wcześniej ich nie było, lub przynajmniej złagodzić krytykę. Ale nie byłoby szans na tak skuteczne uruchomienie takich działań bez agresywnej międzynarodowej postawy Trumpa. Obecna administracja Stanów Zjednoczonych stworzyła bardzo sprzyjające warunki, by ta strategia ponownie mogła zacząć skutkować – tłumaczy Daria Impiombato, ekspertka zajmująca się chińską propagandą i wizerunkiem tego państwa w niemieckim instytucie Mercator Institute for China Studies (MERICS).

Z Impiombato rozmawiałam do odcinka podcastu „Techstorie” o tym, jak Chiny stały się cool dzięki technologiom. Jak podkreśla ekspertka, wszystko zaczęło się, zanim pojawiły się chińskie big techy i ich innowacje.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

RYSUNKI I FELIETONY

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FOTOREPORTAŻ z fabryki porcelany w Jingdezhen

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Świat w dwugłosie

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Przebłyski

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PRZEDMIOTY RÓŻNE, DUŻE I MAŁE

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

CHWILA DLA CIEBIE

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI