Dominika Kozłowska

Obywatelskie nadzieje

W OSTATNIM ROKU ZMARŁY TRZY ZNANE POSTACIE zachodniego świata intelektualnego: Ágnes Heller, Roger Scruton i Jean Delumeau. Chyba najbardziej inspirującą dla mnie postawę prezentowała Ágnes Heller. Była nie tylko wrażliwym świadkiem historii i politycznych turbulencji minionego wieku, wybitną intelektualistką, ale przede wszystkim – jak mówią o niej współpracownicy – dobrym człowiekiem i zaangażowaną obywatelką. Do ostatnich dni swojego długiego 90-letniego życia walczyła o poszanowanie praw człowieka i praworządności. Intelektualna droga pochodzącej z Węgier Heller do pewnego stopnia podobna jest do tej obranej przez bliskiego nam Leszka Kołakowskiego czy Zygmunta Baumana. Wszyscy oni, wywodząc się z Europy Środkowo-Wschodniej, przeszli przez okres fascynacji marksizmem, by w dojrzałym życiu dojść do pełnej afirmacji demokracji.

Na łamach Idei opisujemy również zmarłego w minionym roku, budzącego sprzeczne oceny brytyjskiego konserwatystę Rogera Scrutona oraz klasycznego uczonego, wybitnego historyka chrześcijaństwa Jeana Delumeau. Delumeau prezentował postawę otwartego chrześcijaństwa, wolnego od lęku przed światem; był gościem Dni Tischnerowskich, pojawiał się na łamach miesięcznika „Znak”. Z pewnością całą trójkę łączą myślowy rozmach i szerokość horyzontów, zaangażowanie i krytycyzm, będące bezcennym wkładem w kształtowanie zachodniej kultury intelektualnej i sprzyjającego demokracji ducha wolności.

Narodziny demokratycznego porządku społeczno-politycznego są nierozerwalnie związane z rozwojem zachodniej myśli i filozofii. Budowanie polis musi iść w parze z rozwijaniem wewnętrznego, duchowego świata i świadomej postawy etycznej każdej osoby.

Dlatego jednym z największych wyzwań dla demokracji, osłabiającym fundamenty tego porządku, są osoby obojętne wobec życia publicznego. Miarą dojrzałego człowieczeństwa jest – jak podkreślał już Arystoteles – nie tylko skuteczna troska o własny jednostkowy byt, lecz zaangażowanie i wysiłek na rzecz świadomego kształtowania losu całej naszej politycznej wspólnoty.

Największa różnica między demokracją a innymi formami władzy wyraża się właśnie w tej symbolicznej zmianie miejsc: wraz z narodzinami polis życie polityczne przeniosło się z królewskich komnat na agorę – przestrzeń publiczną, którą kształtują wolni i równi sobie obywatele. Obywatel to nie poddany – władzy lub kapryśnemu losowi – lecz zaangażowany i działający na rzecz wspólnego dobra człowiek. Obywatel – dodajmy również – to ktoś, kto w życiu kieruje się nadzieją.

Z ogromną nadzieją patrzymy na społeczne przebudzenie, którego wyrazem stała się wysoka frekwencja w czasie wyborów prezydenckich. Jednocześnie mamy świadomość, jak duże spustoszenie moralne wywołała poprzedzająca je kampania wyborcza, jak głębokie rany zostały zadane np. tym obywatelkom i obywatelom Polski, którzy reprezentują mniejszościowe tożsamości: osobom LGBT+ czy ludziom żydowskiego pochodzenia.

Lektura wybitnych intelektualistów XX w. może stać się pomocą w budowaniu przestrzeni do zaangażowania i działania w tych okolicznościach społecznych i politycznych, w których przyszło nam żyć. Za Rebeccą Solnit, której esej drukowaliśmy w poprzednim numerze, trzeba powtórzyć, że nadzieja nie ma nic wspólnego z optymizmem. Można patrzeć na otaczającą nas rzeczywistość z dużą dozą pesymizmu, a jednak zachować nadzieję dającą siłę do działania w świecie, w którym rzeczy nie zawsze przybierają pomyślny obrót.

Fontanna na pl. Litewskim w Lublinie, lato 2019 r.
fot. Jakub Orzechowski / Agencja Gazeta

Temat Miesiąca

Miasto do
odkrycia

Tegoroczna wiosna była wyjątkowa. Epidemia sprawiła, że stojący przed nami otworem wielki świat skurczył się, a luksusem okazał się spacer po zakupy. Ograniczenia te można jednak potraktować jako impuls do odkrycia bogactwa własnej okolicy. Miasta nie muszą być przecież wyłącznie miejscem pracy, z którego uciekamy przy każdej nadarzającej się okazji. Ich place, ulice i budynki kryją w sobie skarby przeszłości, naznaczonej wspólnym losem ludzi i zwierząt.

Nauczmy się razem sztuki odkrywania naszych miejscowości. Zwłaszcza że w obliczu postępującej katastrofy klimatycznej lokalna turystyka stanie się prawdopodobnie koniecznością. Poszukajmy też sposobów, by uczynić z nich przyjazną dla wszystkich przestrzeń.

W jaki sposób dbać o miasta i rozwijać je? Gdzie szukać przyrody i śladów „dzikości”? Czy można zaspokoić potrzebę podróżowania w okolicach własnej miejscowości?

Odpowiadają:
Jakub Kornhauser, Jan Rylke i Arkadiusz Szaraniec

Gdzie nogi
poniosą

JAKUB KORNHAUSER

Bycie traperem w realiach miasta czy dzielnicy nie wymaga szczególnie zaawansowanych sił ani środków. Zamiast pendolinem podjedźmy parę przystanków lokalnym szynobusem, zamiast trzymać się chodników, zapuśćmy się na podwórza i dachy. Pod blokiem, za sklepem, parę metrów od targu czają się umykające większości zachwycające drobiazgi

WDOBIE PANDEMII ZOSTALIŚMY ZMUSZENI DO ZMIANY PRZYZWYCZAJEŃ. Rozbestwieni ofertą tanich linii lotniczych, dzięki którym świat skarlał do rozmiarów pudełka od zapałek, zbyt łatwo zapomnieliśmy, że prawdziwa przygoda czai się tuż za winklem, że wystarczy rozejrzeć się po okolicy, by poczuć w sobie pasję odkrywcy. Dziwna sytuacja, gdy spacer do warzywniaka stał się substytutem przemierzania koła podbiegunowego, a kolejka do apteki upodobniła się do sznurka wspinaczy uwięzionych w korku pod Mount Everest, spowodowała, że, chcąc nie chcąc, przyjęliśmy nowe reguły gry, raz-dwa przedzierzgnąwszy się w nieustraszonych eksploratorów przysiółków osiedli i dzielnic.

Oczywiście wszyscy znamy filmiki i rysunki używające sobie na pokraczności okolic i okoliczności, w jakich przyszło nam żyć. Ich symbolem jest autobus, który dociera na rozwidlenie dróg i mając do wyboru kierunki „Radom” oraz „Sosnowiec”, zawraca w te pędy, aż się za nim kurzy. Czarna legenda towarzysząca wielu polskim miastom i miasteczkom sprawiła, że wolimy utwierdzać się w przekonaniu o ich rzekomej brzydocie i niedomaganiach, niż próbować naprawdę je poznać i – dlaczego nie? – polubić. Regularnie uprawiany przez nas sport, a więc licytowanie się na najnudniejsze i najszpetniejsze miejsca w Polsce oraz na niedolę tkwienia w szczękach ich blokowisk, choć sam w sobie potrafi być nawet zabawny, świadczy o całkowitym braku wrażliwości na otaczającą nas rzeczywistość. Dopóki to narzekanie odbywa się za pośrednictwem internetowych memów, nie jest źle. Gorzej, jeśli przenosi się w sferę naszych przyzwyczajeń i zaczyna wpływać na sposób postrzegania tego, co nas otacza.

Uczymy się tym samym, że najbliższa okolica jest mniej ważna i zdecydowanie mniej atrakcyjna niż taka sama okolica „gdzieś indziej”, najchętniej w ciepłych krajach, bo tam jest megakolorowo i wszędzie roznosi się aromat kwiatów i ciasta z truskawkami. Albo po prostu w Najpiękniejszych Miejscach Na Ziemi, które – jak piszą na blogach i forach – są najpiękniejsze z definicji. A skoro tak, to chcemy choć przez jeden weekend w roku do nich przynależeć, choć na chwilkę znaleźć się w ich granicach, byle tylko uszczknąć kropelkę doskonałości, byle móc się poprzeglądać w lustrze naszych pragnień. Niemal odruchowo skreślamy wszystko, co mało egzotyczne i inne od naszych wyobrażeń atrakcyjności, po czym próbujemy przeszczepić owe wyobrażenia na przaśny grunt lokalności, gdzie wciąż królują pawilony z blachy falistej, kwitnie pasteloza i – ogólnie rzecz biorąc – pokutuje syndrom „nocy na dworcu w Kutnie” z klasycznej piosenki Kultu. Pal licho, że dzisiaj ów dworzec ma się nijak do siebie samego sprzed trzech czy czterech dekad, ważny jest symbol. Szarościom i geometrycznemu prostactwu mówimy kategoryczne „nie” i zamiast tego stawiamy sobie różowo-błękitny pałac z wieżyczkami, by uczynić zadość naszej tęsknocie za pięknem. Taka budowla z pewnością ochroni nas przed całym złem, jakie niesie z sobą okolica, odgrodzi od krzywych chodników i psich kup, tak jak palisada z żywopłotu daje nam schronienie przed normalnym rytmem życia miasta.

Tenisówki i najczulsza kamera: oko

TAK, W SKRÓCIE, PRZEDSTAWIA SIĘ NASZ STOSUNEK DO NAJBLIŻSZEGO otoczenia. Jeśli je w ogóle zauważamy, to jedynie jako bezimienną przestrzeń znad kierownicy szybko mknącego pojazdu lub jako zło konieczne, gdy musimy wyprowadzić naszego czworonożnego pupila na spacer, a on zamiast pójść grzecznie na skwerek pod blokiem, rad byłby wałęsać się po jakichś niesprecyzowanych wertepach. Gdzie nam w głowie zwiedzanie, kiedy targamy pod pachą siaty z zakupami, pilnujemy dzieci albo kłócimy się z sąsiadem o to, że źle wkopał tuję w ogródku? Pójście na spacer wydaje się jakąś aberracją – wystarczy spojrzeć na szpalery aut wiozące rowery na dachach, żeby dojść do wniosku, że pedałować wolno wyłącznie „na łonie natury”, „w pięknych okolicznościach przyrody”, tak jak zachęcają bogato ilustrowane foldery wakacyjnych miejscówek. Z niechęcią przebija się do głowy myśl, że i w mieście można znaleźć warte naszej uwagi przestrzenie, że i parę metrów od domu wcale nie musi być tak piekielnie nijako, jak zawsze nam się wydawało lub jak nam wmawiali ziomale, że i w okolicznych dzielnicach znajdziemy coś godnego rzucenia okiem. Otóż poznawanie własnej dzielnicy nie jest równoznaczne z wystawianiem na szwank zmysłu estetyki, nawet jeśli jest on nadszarpnięty przez codzienne obcowanie z czymś, co rozmija się z wizjami lepszego, a przynajmniej porządniejszego, bardziej schludnego świata.

Zatem – od czego zacząć, skąd wziąć w sobie siłę do przełamywania stereotypów, dokąd się udać w pierwszy spacer po okolicy, niekoniecznie, żeby zaraz poczuć się pionierem, lecz, po prostu, by spędzić miło godzinę czy dwie? Sprawa podstawowa: musimy zapomnieć o uległości wobec komfortów eleganckiego życia. Bez sensu jest wychodzić po to, żeby pokazywać innym, że wprawdzie szwendamy się bez celu po osiedlu, ale za to w markowych szortach. Skwer to nie wybieg dla modelek i modeli, tylko miejsce pełne niedopowiedzeń, które czeka na uruchomienie naszej inwencji. Jeśli chcesz zamienić się w eksploratora dzielnicy, musisz bardziej niż na sobie skupić się na obserwacji, wyostrzyć wzrok i słuch, zwracać uwagę na drobne zdarzenia: a to komuś wypadł bakłażan z neseseru, a to mewa wyrwała jakiejś kobiecie lody z ręki, a to w księgarni sprzedają znicze i rowery. Nagle okazuje się, że na pozór najbanalniejsza pod słońcem uliczka skrywa milion spraw, które może nie emanują wielowiekową tradycją i nie znajdziemy ich w katalogach tegorocznego must-see, lecz oferują autentyczność, od której odwykliśmy.

Kiedy bohater Żołnierzyka, filmu Jean-Luca Godarda z 1963 r., rzuca do kamery słynne zdanie: „Fotografia jest prawdą. A film to prawda 24 razy na sekundę”, nie chodzi mu wcale o jakąś szczególną zdolność kamery filmowej do lepszego uchwycenia autentycznego życia, tylko o samą obserwację jako środek ekspresji twórczej. Obserwację – to bardzo istotne – przefiltrowaną następnie przez subiektywną wrażliwość twórcy, a więc każdego z nas, bo, jak wiadomo przynajmniej od czasów Josepha Beuysa, każdy może być artystą. A najczulszą kamerę, ludzkie oko, posiadamy na wyłączność i w dodatku uwiarygodniamy jej działanie swoim doświadczeniem. Innymi słowy: właśnie dzięki prywatnej aktywności, którą daje nam przechadzanie się, zaglądanie tu i tam czy flâneurowanie w duchu paryżanina sprzed półtora stulecia, mamy czas, żeby doświadczyć świata w skondensowanej formie i odpowiedzieć sobie na nurtujące nas pytania. Brzmi to nieco wyniośle, lecz niech nas to nie zmyli. To tylko inna forma wyrażenia satysfakcji ze strumienia endorfin, który rozlewa się w naszym organizmie dzięki beztroskiemu, spontanicznemu spacerowi po opuszczonych hangarach lub lekkiej przebieżce po zapomnianym zaułku.

Właśnie – spontaniczność. Oto kolejny walor takiej mikroaktywności. Nie musimy się martwić bukowaniem biletów lotniczych do Nepalu czy innego Lesotho na kilka lat przed podróżą, byle zaoszczędzić euraka czy dwa. Nie musimy zastawiać mieszkania, by wybrać się do Tanzanii na złość szefowi-kapitaliście. Wystarczy, że wzujemy tenisówki, wyjdziemy na ulicę i możemy poczuć się wolni. Chcemy iść w lewo? Proszę bardzo. W prawo? Nic prostszego. Przed oczami mamy cały świat – ludzie gadają o totolotku, sztycach podsiodłowych i turkuciach podjadkach, kosy upychają do dziobków dziesiątki owadów na raz, znaki drogowe pokładają się w rowach, domy zarastają bluszczem, a na boisko piłkarskie ochroniarze wpuszczają wyłącznie w zatwierdzonym przez zarząd dzielnicy stroju sportowym.

Idea chodzenia gdzie nogi poniosą jest stara jak świat i egalitarna jak żaden inny sposób spędzania wolnego czasu. Do tego daje więcej satysfakcji od niejednej wielkiej eskapady, bowiem nie ma w niej ryzyka niepowodzenia, niezrealizowania założonych planów, presji „zrobienia wyniku” lub choćby wbudowanego weń przymusu zdobycia określonego widoku, cyknięcia foty, by popisać się nią na Instagramie. Przeciwnie, dzięki niespiesznemu wędrowaniu po zakamarkach najbliższej okolicy zyskujemy spokój ducha i poczucie sprawczości. Świat należy do nas, rezygnujemy z wyścigu gapiów na rzecz bezinteresownego przemieszczania się, które wyposaża nas w ponadprzeciętną jasność umysłu, a przy okazji zapewnia trochę ruchu, co przecież jest nie bez znaczenia – do tego, że regularne spacerowanie lub uprawianie marszobiegów wpływa korzystnie na cały nasz organizm, nie trzeba chyba nikogo specjalnie przekonywać.

Antyturyzm: perłą są drobiazgi

OCZYWIŚCIE, JAK JUŻ SIĘ GDZIEŚ CZŁOWIEK ZAPĘDZI, TO WARTO WRÓCIĆ – choć nigdy tą samą drogą, to byłaby zbrodnia dla ciekawości osiedlowego świata. Każda ulica, każdy placyk i każda bezimienna ścieżka domagają się naszego zainteresowania, wszędzie czyha nieoczekiwana atrakcja. Zanim więc wyruszymy na podbój nieznanego, powinniśmy przyswoić kilka głównych przykazań, które w dużej mierze wpisują się w ideę odkrywania uroków dzielnicy, a które przed parunastu laty przytoczył w swoim gonzo-reportażu o Rosji Zagubiony kosmonauta. Zapiski antyturysty Daniel Kalder: „Jest powinnością podróżnika, wędrowca odkrywać nowe dziedziny doświadczenia. W naszym zdeptanym przez turystów świecie te nowe dziedziny to z konieczności śmietniska, rozmaite czarne dziury i obrzydliwe slumsy – to wszystko, czego normalną koleją rzeczy próbuje się unikać. Wynika stąd, że jedyni odkrywcy to antyturyści. Antyturysta unika miejsc uważanych za atrakcyjne. Antyurysta gardzi wygodami. Antyturysta wypatruje zamkniętych bram i zrujnowanych budowli. Antyturysta szuka piękna na zwykłej ulicy”.

Jakub Kornhauser
fot. Edyta Dufaj dla Krakowskiego Biura Festiwalowego

Naturalnie, nie chodzi o to, by w całej rozciągłości utożsamiać się z doktryną antyturyzmu, natomiast warto zatrzymać się na kilku jej punktach. Kalder zaznacza, że jedną z cech „prawdziwego odkrywcy” jest awersja do komfortowych środków lokomocji. Bycie traperem w realiach dzielnicy nie wymaga bowiem szczególnie zaawansowanych sił ani środków. Zamiast pendolinem podjedźmy parę przystanków lokalnym szynobusem, w pogotowiu czekają tramwaje z chorzowskiego Konstalu lub autosany. Wprawdzie w pomroce dziejów zniknęły już przegubowe ikarusy wydające na zakrętach piekielne jęki, ale za to polskie koleje wciąż wysyłają na trasy ściągnięte z lamusowej emerytury składy z na wpół wyjedzoną gąbką z siedzeń. Nie ma prawa mienić się antyturystą, kto nigdy w życiu nie wyrwał dermy z oparcia, kto nie skakał z bólu podgrzany cichaczem przez grzejnik spod siedzenia, kto nie obejrzał kawału świata zza zaparowanych lub zeszronionych szyb podmiejskiej kolejki lub autobusu strefowego.

Wystarczy wyściubić nos poza drogę wewnętrzną i już za węgłem rozpoczyna się kompletnie inna rzeczywistość, znaczona dzikością i niespodziankami

Z tymi zamkniętymi bramami sprawa jest jeszcze ciekawsza. Wynikałoby z tego, że nie wystarczy nam grzeczne trzymanie się chodników i ścieżek, że musimy porzucić wszelkie nadzieję i wejść w strefę cienia: sforsować piwnice i strychy, przeskoczyć niczym Fantomas z dachu na dach, wdrapywać się zewnętrznymi schodami na poddasza, jednym słowem – zmienić swoje nawyki i niczym baron drzewołaz z powieści Itala Calvina wytyczyć własny szlak, którym będziemy się poruszać po okolicy. W Krakowie nie przedstawia to wielu problemów, wystarczy szturm na byle kamienicę na Stradomiu, Kazimierzu czy Podgórzu i człowiek wsiąka na amen, przemykając między dziedzińcami chyżo jak żabka. Owszem, możemy sobie powyobrażać, jak na takich podworcach grywali akordeoniści, pobratymcy Stroszka z filmu Wernera Herzoga, jak zajeżdżały tam wozy z ziemniakami i marchwią, jak grano tam w szmaciankę. Lecz także i teraz takie podwórza mają swój nieporównywalny z niczym urok panoptikum, także i teraz z dachów czynszowych kamienic widać okolicę jak na dłoni, podobnie jak z dachów bloków mieszkalnych. Chcesz pooglądać Tatry bez użycia lornetki? Daj się zaprosić na Prądnik Czerwony lub os. Piastów, gdzie kilkunastopiętrowe wieżowce tylko czekają, by się na coś przydać. Żal jedynie „Szkieletora”, który nabrał ciała, ozłocił się w trymiga i przestał odgrywać rolę potwora z Loch Ness na małopolską skalę, a czasy szkolnych wagarów, gdy chodziło się tam zdobywać alpinistyczne szlify, minęły bezpowrotnie.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Historia
wyśnionych
miast

Dostępne w wersji pełnej.

Powalczmy o naszą
okolicę

Dostępne w wersji pełnej.

Dzikie miasta

Dostępne w wersji pełnej.

Palcem po mapie

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Tłumacz
umiera
codziennie

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Wrota Tannhäusera

Wkręceni w pracę

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Dziennik Kairosu

Nieucieczka

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Kościół – mój dom

Czy to naprawdę ty?

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Świadek,
prowokator,
uczony

Dostępne w wersji pełnej.

Dobrzy ludzie
istnieją

Dostępne w wersji pełnej.

Wykradając
błogosławieństwo

Dostępne w wersji pełnej.

O lękach, które
zostają

Dostępne w wersji pełnej.

Chęć
humanizowania
świata

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: POD NISKIM NIEBEM – O KULTURZE HOLANDII

Prezentujemy tu fascynujący świat XVII-wiecznej Holandii: jej obyczajów, dzieł sztuki i przedmiotów codziennego użytku. O niderlandzkim niebie – „niskim tak, że zda się w kanał wpaść” – śpiewał Jacques Brel.

Torebka Elli

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Martwe notatki.
Albo fragmenty
odrzucone
Bezmatka

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Mówić, nie
przemawiać

Dostępne w wersji pełnej.

Inny obraz sztuki

Dostępne w wersji pełnej.

Wyznania Eleny Ferrante

Dostępne w wersji pełnej.

Buczenie
po matce

Dostępne w wersji pełnej.

Przestrzeń
wielokrotnej koniunkcji

Dostępne w wersji pełnej.

„Lepiej by nas podpalili”

Dostępne w wersji pełnej.

Samotność
cząstek
wspólnych

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi. Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Debora Vogel.
Tylko ona

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Dopóki wszyscy
nie są wolni

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, ks. Grzegorz Strzelczyk, Ewelina Śliwa, Edyta Zielińska, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 29 29 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego