Dominika Kozłowska

Ćwiczenia z racjonalności

PODCZAS ORGANIZOWANEJ NIEDAWNO PRZEZ MIESIĘCZNIK „Znak” i Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie debaty pt. Nauka vs pseudonauka padło wiele pytań nie tylko o przyczyny rosnącej popularności pseudonaukowych przekonań, lecz także o to, w jaki sposób odróżnić prawdę i wiedzę wartościową od manipulacyjnych uproszczeń i niezawinionych błędów. Wyzwania te stały się naglące zarówno za sprawą demokratyzacji komunikacji, jak i rozwoju mediów społecznościowych. Obieg informacji stracił elitarny charakter, polegający na pionowym przepływie wiedzy od ekspertów do adeptów, od autorytetów do społeczeństwa. Skala i tempo dezinformacji, możliwości wpływania na społeczne emocje są dziś o wiele większe niż w czasach tradycyjnych środków komunikacji. Przekonali się o tym dobitnie m.in. obywatele Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.

Te nowe zjawiska stawiają nas przede wszystkim w obliczu pytań o narzędzia pozwalające odróżniać dobro od zła, prawdę od fałszu, autorytet od populisty. Sam proces kształcenia, rozumiany w klasyczny sposób – jako przekaz wiedzy – jest dziś całkowicie niewystarczający. Coraz pilniejsza staje się potrzeba edukacji rozumianej jako nauka krytycznego, analitycznego i syntetycznego myślenia. To warunek konieczny, bez spełnienia którego jako społeczeństwa i jednostki będziemy stopniowo tracić wolność i sprawstwo.

Nie jest to oczywiście postulat nowy, lecz raczej fundamentalna dla naszej kultury prawda, którą dziś, w dobie pytań o europejską tożsamość, trzeba przypominać ze zdwojoną siłą. Europa jako cywilizacja narodziła się jako owoc dwóch „odkryć”. Pierwszym z nich była filozofia, sztuka myślenia i rozwijania wiedzy naukowej. Drugim – religia i etyka rozumiane jako metafizyka (wiedza o tym, co wykracza poza naukę) oraz sztuka życia. Żywotność cywilizacji wyraża się zarówno w umiejętności tworzenia nowych koncepcji, jak i w zdolności do twórczego powracania do określających nas fundamentów. Są nimi nie tylko idee, które dały początek naszej cywilizacji, ale i wypracowane niegdyś formy egzystencji. Stąd tak wiele miejsca poświęcamy na łamach miesięcznika tematom związanym z etyką i sztuką życia.

W noworocznym wydaniu „Znaku”, które oddajemy do Państwa rąk, w każdym dziale splatają się wszystkie z opisanych powyżej zadań. Punktem wyjścia Tematu Miesiąca jest starożytna mądrość i praktyka stoików. W kolejnych materiałach chcemy przybliżyć, w jaki sposób antyczne inspiracje mogą pomóc w kształtowaniu codziennej postawy osób żyjących w dobie płynnej nowoczesności. Sięgamy również po źródła filozoficzne, aby ukazać wpływ Seneki, Cycerona i Marka Aureliusza na współczesnych wybitnych myślicieli, takich jak Martha Nussbaum czy Pierre Hadot. O ile w Temacie Miesiąca główny akcent kładziemy na sztukę życia, o tyle w Ideach próbujemy sztuki myślenia. Piórami Roberta Esposita i Jürgena Habermasa sprawdzamy, jakie perspektywy i wyzwania kreśli dziś filozofia dla naszego kontynentu i ambitnego społeczno-politycznego projektu, który w poł. XX w. dał początek Unii Europejskiej.

Rozpoczynający się rok przyniesie wiele wydarzeń społecznych i politycznych, które mogą mieć silny wpływ na naszą najbliższą przyszłość. Wchodzimy również w czas kolejnych ważnych rocznic. Tym razem kierują nas one w stronę pytań o podziały ukształtowane 30 lat po upadku żelaznej kurtyny i „końcu historii”. Świadomość wyzwań, jakie przed nami stoją, skłania nas do tego, aby nowy rok rozpocząć od rachunku sumienia, do którego praktykowania zachęcali stoicy. Wgląd w siebie pozwala lepiej oceniać otaczającą nas rzeczywistość. Racjonalna ocena, oparta na odróżnieniu iluzji i wyobrażeń od rzeczywistości, pozwala tworzyć rozmaite scenariusze i antycypować fakty, także te z pozoru nieoczekiwane.

Ilustracja: Roy Scott/Ikon/Getty

Temat Miesiąca

Mądrość
stoicka

Przepisu na wewnętrzny spokój i szczęście coraz częściej poszukujemy nie we współczesnym coachingu i modnych nurtach psychologii, ale w wypracowanych przed wiekami praktykach i zasadach. Czasem, jak w przypadku buddyzmu i zaadoptowanej przez niego jogi, są to reguły proweniencji religijnej. Innym razem hierarchię wartości i życiowych celów pomagają nam ustalić koncepcje wywodzące się z antycznych szkół filozoficznych.
Jedną z nich jest stoicyzm. Kojarzony najczęściej z wyważoną postawą i trzymaniem nerwów na wodzy, obejmuje całość ludzkiego doświadczenia, tworząc prawdziwą sztukę życia. Rozwój – także w Polsce – centrów praktyk stoickich i liczba publikacji na temat stoicyzmu sugerują, że zyskuje on coraz większe uznanie.

Skąd bierze się współcześnie popularność stoicyzmu? Jaką drogę do harmonii i szczęścia on proponuje? Gdzie są jego słabe punkty? Czy można pogodzić go z chrześcijaństwem?

Odpowiadają:
Marek Krajewski, Tomasz Mazur, Martha
Nussbaum i Pierre Hadot

Doskonałość
dzięki innym

Stoik mawia o sobie, że jest kulisty, w tym sensie, że każda strzała, która zmierza w jego stronę, ześlizguje się po nim jak po kuli. Wydawałoby się, że świat nie jest mu więc do niczego potrzebny. Stoicyzm nie jest jednak eskapizmem. Człowiek, który chce być doskonalszy, staje się taki wspólnie z innymi ludźmi oraz dzięki nim

Marek Krajewski

w rozmowie z Arturem Madalińskim

Jadąc dzisiaj do Pana, obsesyjnie myślałem, żeby się nie spóźnić. No i masz – utknąłem w korku, jestem 10 minut po czasie, nadwyrężając przy tym fundamentalną dla stoicyzmu zasadę przewidywalności.

Niekoniecznie, ponieważ ja przewidziałem, że może się Pan spóźnić. Idea stoicka to nie jest monument, w którym nieoczekiwanie zdarzenie może zrobić wyrwę. My, stoicy, albo pretendujący do tego miana – a ja nie uważam siebie za stoika, lecz kogoś, kto jest dopiero na drodze stoickiej – staramy się antycypować rozmaite fakty, także te nieoczekiwane. W istocie dla stoika nie ma zdarzeń zaskakujących, bo próbuje on brać pod uwagę wszystko – lub prawie wszystko. Najważniejsze zaś, by stoik zawsze miał przygotowany plan B. Kiedy mijała godzina, o której miał Pan się u mnie zjawić, nie denerwowałem się i nie złorzeczyłem: „Co za ludzie? Co za świat? Dlaczego wszyscy się spóźniają?!”, lecz wykonywałem pożyteczne czynności – np. przygotowałem filiżanki i nastawiłem ekspres do kawy.

Przyznaję, że stojąc w sznurze samochodów, nie zachowywałem stoickiego spokoju. Z pewnością jestem więc raczej początkującym stoikiem. Co trzeba robić, żeby się w tej dziedzinie rozwinąć? Czytać np. pisma filozofów stoickich w oryginale?

Oczywiście czytanie tekstów starożytnych mędrców w językach klasycznych byłoby ideałem, ale po tym jak od 1989 r. wszystkie kolejne rządy w Polsce rugują łacinę ze szkolnictwa (nie mówiąc już o grece, której naucza się w dwóch–trzech liceach w całej Polsce!), mam świadomość, że jest to raczej rzadka umiejętność. Oczekiwanie jej od każdego, komu bliska jest idea stoicka, byłoby z pewnością utopią. Wystarczy zatem czytać stoików po polsku. Nie ulega jednak wątpliwości, że – jeśli chcemy swoją praktykę stoicką rozwijać – czytać nieustannie Senekę, Epikteta czy Marka Aureliusza trzeba.

Bez tego stoikiem się być nie da?

Hipotetycznie możliwe jest nawet, że ktoś, kto nie wie nic o stoicyzmie, postępuje według zasad tego systemu. Może to wynikać z jego osobowości, cech charakteru czy wrodzonych predyspozycji. Nietrudno wyobrazić sobie przecież spokojnego człowieka, który postępuje racjonalnie, przewiduje zdarzenia, w każdej sytuacji stara się mieć plan awaryjny i nie daje się ponieść emocjom, nawet jeśli doświadczył w życiu trudnych sytuacji. To jednak konstrukt dość teoretyczny, a jeśli idzie o mnie, to zdecydowanie jestem stoikiem z wyboru.

Kiedy wybrał Pan stoicyzm jako swój życiowy modus operandi?

Dotknąłem tej filozofii jeszcze przed studiami , kiedy byłem w klasie maturalnej. Pośrednikiem był Zbigniew Herbert. Jego poezja, będąca często pochwałą trudnego męstwa – albo tragicznie zabarwionego optymizmu – była dla mnie objawieniem i drogowskazem młodości. Postanowienie o studiowaniu filologii klasycznej powziąłem pod wpływem wiersza Dlaczego klasycy, w którym Herbert opisuje główne założenia owego stoickiego męstwa i przedstawia apologię godnego znoszenia przeciwności losu. W trakcie studiów spotykałem się z filozofią stoicką, ale nie wydała mi się szczególnie interesująca – Marka Aureliusza miałem wówczas za starego nudziarza, choć z uwagą czytałem dzieła Seneki. Cały swój wysiłek poznawczy w czasie studiów kierowałem więc na zagadnienia gramatyczne. Co prawda, odczuwałem wtedy potrzebę poszukiwania odpowiedzi na pytania filozoficzne, ale zainteresowania te wybuchły ze zdwojoną siłą dopiero po wielu latach, kiedy – jako dojrzały już mężczyzna – rozpocząłem podyplomowe studia filozoficzne. Można więc powiedzieć, że nie jedna przyczyna, lecz splot rozmaitych okoliczności doprowadził mnie ostatecznie do myśli stoickiej. Erupcja mojej fascynacji stoicyzmem nastąpiła natomiast w 2014 r., po wysłuchaniu radiowej rozmowy Jerzego Sosnowskiego z Tomaszem Mazurem, jednym z najważniejszych animatorów ruchu stoickiego w Polsce.

Co Pana w stoicyzmie najbardziej pociągnęło? Wspomniane już męstwo, rejestr konsolacyjny, prymat racjonalności czy jakieś aspekty praktyczne – chociażby bardzo przydatny w życiu podział na zdarzenia od nas zależne i niezależne?

Najchętniej powiedziałbym, że wszystko to razem. Stoicyzm rozumiem bowiem także jako sztukę życia, jak to ujął w swojej znakomitej książce Piotr Stankiewicz. Sztuka ta jest umiejętnością dopasowania się do świata, polegającą na tym, że nieustannie zadajemy sobie pytania, czy nasze wyobrażenia są prawdziwe i adekwatne względem rzeczywistości czy też nie. Często wszak mylimy rzeczywistość z naszymi wyobrażeniami o niej. Dla przykładu, jadę samochodem, spieszę się na spotkanie, a po drodze natrafiam na korki, czerwone światła i niespodziewane remonty. W mojej głowie budzi się wyobrażenie: „Ależ mam pecha!”. Jest ono jednak z całą pewnością nieprawdziwe. Ani czerwone światła, ani rozkopane ulice, ani żadne inne zdarzenie na świecie nie są – bo być nie mogą – w ogóle zainteresowane naszym życiem. Nie są one istotami rozumnymi, którym zależy na wprowadzaniu w naszą codzienność pecha lub szczęścia. Jest takie piękne zdanie, że wyobrażenia stoją i czyhają tylko, by człowiek wpuścił je do swego umysłu. Stoik pod żadnym pozorem tego nie czyni, bo patrzy na świat niezwykle trzeźwo i postrzega go takim, jaki on w istocie jest. To prawda, że ważna jest tutaj umiejętność rozstrzygania tego, co jest od nas zależne, a co nie. Częstotliwość zmiany świateł – trzymajmy się tego przykładu – nie jest od nas zależna. Jeśli zatem fakt, że trafiamy na czerwone światło, nazywamy pechem, wprowadzamy wyobrażenie w krąg naszego umysłu i dokonujemy fałszywej operacji.

Najbardziej w stoicyzmie pociąga mnie jednak koncepcja męstwa, rozumianego jako niepoddawanie się przeciwnościom losu – heroizm, który u stoików był bardzo widoczny. Na przykład u Katona Młodszego, praktykującego stoika, po którym nie zachowały się żadne pisma. Kiedy do północnoafrykańskiego miasta Utyka zbliżał się Cezar ze swoim wojskiem, Katon uznał, że jedynym słusznym wyborem jest w tej sytuacji samobójstwo. Wspomina o tym Herbert w znakomitym wierszu Pan Cogito o postawie wyprostowanej. Albo inny mężny człowiek – Seneka, który napisał dzieło De clementia (O łagodności) traktujące o zaleceniach moralnych dla podopiecznych, a sam był przecież wychowawcą Nerona, który okazał się prawdziwym potworem. Wobec tego (oraz kierowany innymi jeszcze motywacjami filozoficznymi) Seneka z godnością odebrał sobie życie. Zawsze mnie interesowały takie postawy – nie dokonywałem przy tym jakiejkolwiek apoteozy samobójstwa – wyraz krańcowego męstwa, godnej walki do samego końca, trwania na barykadach wbrew wszystkiemu. Taka postawa pociągała mnie od wczesnej młodości, przypadającej na opresyjne w Polsce lata 80., których symbolem jest czarna noc stanu wojennego. Pamiętam ją wyraźnie, pamiętam też doskonale strach, który nam wtedy towarzyszył. Być wówczas mężnym to było wielkie wyzwanie i ideał, widoczne w słynnym Herbertowskim przesłaniu „Niech nie opuszcza cię twoja siostra pogarda dla szpiclów, katów, tchórzy. (…) Bądź wierny. Idź”.

Wspomniałbym jeszcze o właściwej stoicyzmowi pochwale racjonalności. Stoicy przekonani są, że racjonalny Logos przenika świat i wszystkie zdarzenia, a nade wszystko odbija się w ludzkim umyśle, który jest – jak to pokazuje Robert Piłat, jeden z najwybitniejszych współczesnych polskich filozofów – osobistym modelem świata. Stąd powinniśmy hołdować racjonalności i zmierzać do porządkowania rzeczywistości. Bliskie mi jest takie myślenie, dlatego nie lubię niczego, co jest niejasne, chaotyczne, niepewne, rozmazane. Nie lubię światłocienia.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Krótka historia stoicyzmu

Dostępne w wersji pełnej.

Dystans
i sito

Dostępne w wersji pełnej.

Zestaw ćwiczeń stoickich

Dostępne w wersji pełnej.

Nie zawsze
powinniśmy
być stoikami

Dostępne w wersji pełnej.

Mędrzec
i świat

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Jak zostać
Kanadyjczykiem

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Kościół – mój dom

W drodze

Dostępne w wersji pełnej.

Poszukiwania

Dostępne w wersji pełnej.

Jeszcze

Dostępne w wersji pełnej.

ŻYCZENIA

Stefan Wilkanowicz, redaktor
naczelny „Znaku” w latach
1978–1994, kończy 95 lat

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Filozoficzny
barometr

Dostępne w wersji pełnej.

Europa i filozofia

Dostępne w wersji pełnej.

„Nowe” perspektywy
dla Europy

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: POD NISKIM NIEBEM – O KULTURZE HOLANDII

Równiutki
pejzaż

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Leopold

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Opera, moja
miłość

Dostępne w wersji pełnej.

Gaworzyć
do rytmu

Dostępne w wersji pełnej.

Usłyszeć głos
matek Kościoła

Dostępne w wersji pełnej.

Oblubieńcy
w kryzysie

Dostępne w wersji pełnej.

Krok za
krokiem

Dostępne w wersji pełnej.

MICHAŁ PRZEPERSKI

Walc w postawie wyprostowanej

Dostępne w wersji pełnej.

ANDRZEJ BRZEZIECKI

Podręcznik na trudne czasy

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

Dostępne w wersji pełnej.

ZNAK O ZNAKACH

PATRYCJA PODKOŚCIELNY

Serif Gothic

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Paweł Huńczak, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: Anna Kończyk, tel. (12) 61 99 526,, e-mail: handlowy@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego