Dominika Kozłowska

Świat z bliska

STAŁO SIĘ JUŻ TRADYCJĄ, ŻE W OSTATNICH LATACH wakacyjne numery miesięcznika „Znak” poświęcone są tematom związanym z podróżami. Tak było w zeszłym roku, kiedy pisaliśmy o mapach, tak było również dwa lata temu, kiedy pytaliśmy: Kim jestem, kiedy podróżuję?. W otwierającym tamto wydanie eseju Olga Tokarczuk, odwracając się od dalekich wojaży, kierowała wzrok na najbliższą okolicę: „Przeszła mi ochota na podróże, po tym jak dżihadyści wysadzili posągi Buddy i zniszczyli Palmyrę. Może lepiej jest zwiedzać je wirtualnie, w Internecie, bo tam wciąż istnieją i są bezpieczne. Nie mam potrzeby zwiedzać obcych miast, od kiedy na każdej ulicy świata można znaleźć te same pamiątki wyprodukowane w Chinach. Nie będę już zwiedzać muzeów w obcym mieście, dopóki nie zobaczę muzeów w moim własnym”.

Z co najmniej kilku powodów mikropodróże są dziś wspaniałą alternatywą dla dalekich wypraw. Odkąd niemalże wszystko już można kupić: od wejścia na Dach Świata, poprzez spotkanie z egzotycznymi kulturami, aż po loty w kosmos, odkrywanie najbliższego nam świata pozwala wymknąć się z pułapki komercjalizacji i utowarowienia zasobów, dóbr i doświadczeń. Mikropodróż jest odtrutką na te przytłaczające doświadczenia, bo niemalże nic nie kosztuje, bo nie trzeba się do niej długo przygotowywać, bo można rozpocząć ją już za kilka chwil. W obliczu pogarszającego się stanu środowiska naturalnego, a nawet czekającej nas katastrofy ekologicznej mikropodróż to także odpowiedzialny pomysł na wakacje i aktywne spędzanie czasu – redukuje się ślad węglowy (związany z podróżą samolotem), dowartościowuje to, co bliskie i lokalne, pozwala lepiej zakorzenić się w naszym codziennym świecie. Mikropodróże to wreszcie forma życia czerpiąca z rozmaitych tradycji duchowych i filozoficznych. Greccy perypatetycy uprawiający myślenie, które karmi się ruchem, oraz średniowieczni pielgrzymi modlący się w drodze i przemierzający pieszo szlaki religijne są dla nas inspirującym przykładem pokazującym, w jaki sposób to, co intelektualne i duchowe, łączy się z tym, co zmysłowe i cielesne, w jaki sposób mikro- i makrokosmos mogą się spotkać w ludzkim doświadczeniu oraz nadać mu nowy wymiar.

Wędrowanie ma także inne, bardziej metaforyczne znaczenie. Wędrować można nie tylko po okolicy, ale również po rozmaitych światach i krainach zbudowanych ze słów, obrazów czy dźwięków pozostawionych przez naszych poprzedników. Jest w tym duchowym wędrowaniu podobnie bezinteresowna wymiana co w spotkaniu z naturą i kulturą podczas podróży. Każdy, kto doświadczył, czym jest myślenie, zna ten rodzaj bezinteresowności i inspiracji płynącej z obcowania z dawnymi mistrzami. W wakacyjnym numerze miesięcznika przypominamy postać i dzieła Leszka Kołakowskiego, jednego z tych filozofów, którzy bardzo silnie wpłynęli na ideowe oblicze „Znaku”. Czytając Kołakowskiego, można zrozumieć sens owego metaforycznego wędrowania. Jego prace na temat jansenizmu i Pascala (Bóg nam nic nie jest dłużny) lub rozważania na temat herezji nie tylko urzekają erudycją i niezmiennie inspirują, ale też pozwalają wejść w świat i umysłowość ludzi minionych epok. Tak jak mikropodróż nie jest ucieczką od świata, lecz dzięki kontemplacji szczegółów i zaangażowaniu własnych sił pozwala nam poszerzyć perspektywę, z jakiej patrzymy na świat, tak również wędrówki w krainę filozofów (by posłużyć się frazą ks. Józefa Tischnera) pozwalają to, co mikro (nasze indywidualne, rozgrywające się tu i teraz życie), widzieć w szerszym kontekście, a przez to lepiej je rozumieć.

Łukasz Długowski, autor bloga Mikrowyprawy, który rozpropagował w Polsce ideę microadventures, czyli krótkich, prostych, lokalnych i tanich podróży
fot. FiIip Klimaszewski

Temat Miesiąca

Sztuka
wędrowania

„Chodzenie, w wersji idealnej, jest stanem, w którym umysł, ciało i świat spotykają się z sobą, jak gdyby były trzema prowadzącymi rozmowę postaciami, trzema dźwiękami niespodziewanie łączącymi się w akord” – pisała Rebecca Solnit w Zewie włóczęgi. Spacery i mikropodróże pozwalają nam nie tylko oderwać się od codzienności, odpocząć i spojrzeć na problemy z innej perspektywy, ale także nauczyć się uważności, przyjrzeć się samemu sobie i duchowo zjednoczyć z takimi wędrowcami jak np. Henry David Thoreau czy Virginia Woolf.

W jaki sposób chodzenie pozwala nam spotkać się ze światem? Czego możemy się nauczyć, poruszając się pieszo? Kim byli słynni spacerowicze? Jak rozwijała się turystyka piesza? Dlaczego mikropodróże stanowią dobrą alternatywę dla tradycyjnie rozumianej turystyki i dalekich podróży?

Odpowiadają:
Jakub Kornhauser, Lechosław Herz, Filip
Springer, Małgorzata Halber, Piotr Paziński,
Andrzej Muszyński, Olga Drenda
i Michał Zygmunt

Mikrowyprawy
jako sposób
na życie

Dostępne w wersji pełnej.

Słynni spacerowicze
i spacerowiczki

Ilustracja: Klawe Rzeczy

Jean-Jacques Rousseau

Wędrówkowym żywiołem urodzonego w alpejskim otoczeniu Rousseau były długodystansowe wyprawy po górach. „Trzeba mi strumieni, skał, świerków, czarnych lasów, gór, stromych dróg, przepaści przyprawiających o drżenie” – pisał. Swoje przemyślenia dotyczące chodzenia zawarł zarówno w Wyznaniach, jak i Marzeniach samotnego wędrowca. W czasie wycieczek zawsze miał przy sobie ołówek i notes do sporządzania notatek. Tak powstała większość jego dzieł. Rousseau uważał, że naprawdę można myśleć, działać i tworzyć tylko wtedy, gdy się chodzi. Jego podejście do wędrowania przeszło przez trzy fazy: od długich, pełnych zapału, egzaltacji i szczęścia wypraw młodości, przez medytacyjne przechadzki leśnymi ścieżkami, aż po mroczne spacery pod koniec życia (gdy stał się banitą, wygnanym zarówno z republikańskiej Genewy, jak i monarchicznej Francji), które miały pomóc mu odnaleźć prostotę istnienia.

Immanuel Kant

Życie filozofa z Królewca nie obfitowało w przygody, spacery były regularnym punktem ściśle przestrzeganego planu dnia. Chodził zawsze tą samą drogą – nazwaną później Aleją Filozofa – i o tej samej porze: po popołudniowych rozmowach i posiłku z przyjaciółmi, podczas którego zawsze podawano trzy dania, sery oraz małą karafkę wina dla każdego z biesiadników. Kant przechadzał się powoli i w samotności, nie robił tego dla czystej przyjemności, ale dla higieny umysłu i z poczucia obowiązku. Idąc, oddychał jedynie przez nos, gdyż uważał, że ta metoda pozwala mu zachować odpowiednią temperaturę organizmu i chroni go przed przeziębieniem. Szczególnie wolno spacerował latem, zważając na to, by nadmiernie się nie spocić.

William i Dorothy Wordsworth

„Poeta jezior” chodzenie uczynił treścią swego życia, spacerował codziennie, a podczas 80-letniego życia mógł przebyć nawet 280 tys. km. Grzechem byłoby przedstawienie jego wędrowania jako zwykłego zajęcia – postrzegał je jako sztukę. Uczynił z niego nie tylko temat swojej twórczości, ale także środek służący kompozycji. Większość jego wierszy powstała bowiem podczas przechadzek, kiedy recytował je sobie samemu lub towarzyszom wędrówki. Wordswortha uznaje się za prekursora romantycznych spacerów, zwłaszcza w kontekście krajobrazowym. Zamiłowanie do chodzenia i natury czerpał z przeżyć z dzieciństwa. Na pierwszą długą wyprawę przez Francję i Alpy udał się w wieku 21 lat wraz ze swoim przyjacielem Robertem Jonesem, czego świadectwem jest poemat autobiograficzny Preludium. Poeta bardzo często spacerował ze swoją siostrą Dorothy, która również była znakomitą chodziarką, a swoje przeżycia z wędrówek przelewała na karty dziennika.

Lew Tołstoj

Jako student nosił na szyi medalik przedstawiający Jeana-Jacques’a Rousseau, którego uznawał za swojego mistrza. Tołstoj przewędrował przez podgórze Kaukazu czy baszkirskie stepy, systematycznie spacerował także, gdy mieszkał w posiadłości w Jasnej Polanie, dokąd trzykrotnie wracał z Moskwy pieszo, każdorazowo pokonując aż ok. 200 km. Dzień zaczynał od krótkiej przechadzki, podczas której rozmyślał o czekającej go pracy. Zazwyczaj pisał do godz. 14, a potem znów udawał się na spacer lub przejażdżkę konną. Chodził raczej szybko i nie zważał na towarzyszy swych wędrówek, co było powodem do narzekań jego żony Zofii. W wieku ok. 40 lat uznał, że życie w bogactwie oznacza śmierć ducha, i postanowił odrzucić arystokratyczne przywileje i zająć się sprawami mieszkańców wsi. Przeszedł też wówczas na wegetarianizm i całkowicie zrezygnował z picia alkoholu. Do końca życia zachował dobrą kondycję fizyczną, jeszcze jako ponad 80-latek udawał się na długie spacery do lasu.

Henry David Thoreau

Niemal całe swoje życie spędził w Concord w Massachusetts, a jego wyprawy obejmowały zwykle te same nizinne tereny: lasy Quebecku, New Hamsphire i Maine. Ukończył studia w Harvard College, mógł więc zostać prawnikiem, lekarzem czy pastorem, wybierał jednak dorywcze zajęcia – pracował w fabryce ołówków, był nauczycielem, prowadził z bratem prywatną szkołę, pisał artykuły do gazet. W 1845 r. zaczął budować chatę nad jeziorem Walden Pond, zamieszkał w niej, decydując się tym samym na kontemplację natury. Swoje poglądy zawarł w dziennikach, traktacie Sztuka chodzenia oraz wspomnieniach Walden, czyli życie w lesie. „Dwu- lub trzygodzinny spacer przenosi mnie do nieznanego kraju, jaki mogłem sobie tylko wymarzyć” – pisał. Twierdził, że natchnienie do chodzenia przychodzi prosto z nieba. Poruszał się niespiesznie i wybierał dzikie, nieuczęszczane szlaki. Jego najlepszymi towarzyszami wędrówek były zwierzęta, zwłaszcza owady, którym poświęcał wiele uwagi. Chodzenie było dla niego doświadczaniem rzeczywistości. „W moich przechadzkach dążę do tego, by powrócić do zmysłów” – wyjaśniał.

Virginia Woolf

Angielska pisarka spacerowała co najmniej z kilku powodów – chodzenie było dla niej formą terapii zalecaną przez lekarzy, pomagało szukać inspiracji do pisania oraz odnaleźć przyjemność. Jej życie toczyło się w dwóch przestrzeniach: wielkomiejskim Londynie, gdzie się urodziła, i we wsi Rodmell, gdzie w 1919 r. zakupiła wraz z mężem dom. „Życie składa się z tak niewielu dni, że nie wolno mi marnować ich w taki sposób. Muszę pozbyć się tego nastroju za pomocą spaceru po wzgórzach” – wyznawała. Niestraszna jej była pogoda, wędrowała mimo ulewnych deszczy czy silnych śnieżyc. Fascynowały ją gwar i rytm życia wielkiego miasta, spacerując, myślała o swoim pisaniu, tworzyła gotowe zdania i wydarzenia, które mogłaby opisać. Londynowi poświęciła esej Street Haunting, w którym narrator obserwuje ludzi spacerujących ulicami i stara się odkryć ich myśli. Z jednego ze spacerów nad rzeką Ouse, gdzie często chodziła ze swoim psem Pinką, Woolf nigdy nie wróciła – napełniła kieszenie płaszcza ciężkimi kamieniami i weszła do wody, a jej ciało wyłowiono z niej dopiero po kilku tygodniach.

Korzystałam z:

S. Augustyniak, Mimochodem o chodzeniu, Gliwice 2018;

F. Gros, Filozofia chodzenia, tłum. E. Kaniowska, Warszawa 2017;

R. Solnit, Zew włóczęgi, tłum. A. Dzierzgowska, S. Królak, Kraków 2018.

Przyjemność ze
zwiedzania

Wychowałem się, łażąc po górach na południu Polski. Tam idzie się na szczyt, na przełęcz, do schroniska. Na Mazowszu, gdzie mieszkam całe dorosłe życie, gór nie ma, ale są inne miejsca, równie ładne, ale ładne inaczej. Trzeba zrozumieć, że niziny napisane są zupełnie innym językiem

Lechosław Herz

w rozmowie z Urszulą Pieczek

13 maja 2019 r., Warszawa, Sady Żoliborskie, szóste piętro 10-piętrowego bloku

Lechosław Herz
fot. Dawid Żuchowicz / Agencja Gazeta

Czym dla Pana jest zwiedzanie najbliższej okolicy?

Zanim Pani odpowiem, proszę podejść ze mną do okna i się rozejrzeć. Ma Pani przed sobą utopione w zieleni osiedle Sady Żoliborskie. Powstało ono na terenie ogródków działkowych, tu i ówdzie zachowały się jeszcze owocowe drzewa, część sadów zamieniono na osiedlowy uroczy park, jest w nim ogródek jordanowski dla dzieci i mnóstwo ławeczek, na których o letniej porze przesiadują starsi mieszkańcy osiedla. Ten widok to po prostu sama radość. Osiedle jest świetnie pomyślane, było wizytówką ludowej władzy w czasach realnego socjalizmu. Pokazywano je cudzoziemcom.

Zaprojektowała je Halina Skibniewska. W nagrodę została wicemarszałkiem PRL-owskiego Sejmu. Ale te piękne czteropiętrowe bloki, wyglądające jak duże wille, są budynkami bez wind. Młodym lokatorom się podobały, ale gdy się zestarzeli, schody stały się dla nich katorgą. Moje mieszkanie, w którym Pani teraz gości, to już inna budowla, ma ciasną, ślepą kuchnię bez okna. To były pomysły decydentów partyjnych, chodziło o oszczędność. O oszczędność materiałów oczywiście, bo ludziom tej ciemnej katorgi codzienności już nie oszczędzono.

A tam dalej jest lotnisko, dziś sportowe, kiedyś wojskowe. Widziałem ze swojego balkonu, jak wieczorem lądował na nim konwój ogromnych samolotów transportowych. Rano samoloty odleciały, było ich a było. Wiele dni później uświadomiłem sobie, że to sowieckie wojsko leciało położyć kres rewolucji Praskiej Wiosny w ówczesnej Czechosłowacji…

Patrzy Pani na to osiedle jako turystka, a gdy już czegoś się Pani o nim dowiaduje, wtedy zaczyna Pani uprawiać krajoznawstwo. Odnajdujemy to krajoznawstwo nawet w najbliższej okolicy. Czasem warto zacząć od tego, co widzi się ze swojego okna.

Dlatego na Pani pytanie, czym dla mnie jest zwiedzanie najbliższej okolicy, odpowiem: koniecznością, bez tego żyć bym już nie mógł.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Ankieta:
Dlaczego
wybieram
mikropodróże?

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Momo
z Nutellą
i spotkanie
z ofiarą tortur.
O solidarnej
turystyce

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Zero tolerancji

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Smutek
i nadzieja
filozofa

Dostępne w wersji pełnej.

Bóg, łacina,
liczby urojone

Dostępne w wersji pełnej.

Nic nie ginie,
wszystko jest
niezniszczalne

Dostępne w wersji pełnej.

Sens tradycji

Dostępne w wersji pełnej.

Pod
skrzydłami
wiatraków

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Coraz bliżej albo Coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Kościół – mój dom

Nie emigruję. Zostaję

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Wypędzenie
z Raju

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Ginące,
odradzające się

Dostępne w wersji pełnej.

„Dobranoc,
dzienniczku”

Dostępne w wersji pełnej.

Kiedy przyleciały efemerydy

Dostępne w wersji pełnej.

Poza
schematem

Dostępne w wersji pełnej.

Zator

Dostępne w wersji pełnej.

Lustereczko,
powiedz przecie…

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

„Odtąd poematem będziesz nazywał pewną namiętność do jednostkowych znamion, sygnaturę, powtarzaną w rozproszeniu, niezmiennie poza kręgiem logosu, nieludzką, ledwo oswajalną, nie do przygarnięcia przez rodzinę podmiotu: zwierzę przenicowane, zwinięte w kłębek, zwrócone ku innemu i ku sobie, w sumie coś skromnego, dyskretnego, bliskiego ziemi” – Jacques Derrida (tłum. M.P. Markowski).

Dostępne w wersji pełnej.

ZNAK O ZNAKACH

ŁUKASZ PODOLAK

Netflix [2,39:1]

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz, Pola Starczyńska, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: Pola Starczyńska, tel. (12) 61 99 530, e-mail: starczynska@znak.com.pl

PRENUMERATA: Sylwia Syrek, tel. (12) 29 29 561, e-mail: syrek@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego