Dominika Kozłowska

Szczepionka przeciw wirusowi nienawiści

Niedługo przed śmiercią prof. Paweł Śpiewak wysłał do naszej redakcji poruszający esej o antysemityzmie. Napisał wtedy w liście: „Brzmi niemal jak manifest. Nie szkodzi. Chciałbym, żeby wybrzmiał mocno”. Dlaczego profesor uznał, że trzeba znów głośno ostrzegać przed antysemityzmem? Że należy przypominać o religijnych i politycznych źródłach prześladowań Żydów? Jego obawy mogły mieć kilka przyczyn. A najważniejszą wydaje mi się obawa o młode pokolenia, które właśnie wchodzą w dorosłość. Życie polityczne i społeczne nie jest już tak dramatycznie jak w latach 90. wprost przesiąknięte antysemickimi wypowiedziami i schematami myślenia (pomijam kwestię anonimowych wpisów internetowych i wulgarnych rysunków w przestrzeni publicznej). Odrodzona po komunizmie kultura żydowska, odnowione zabytki i trasy dziedzictwa kulturowego, nowe wydarzenia artystyczne – z tym najważniejszym, odbywającym się od 1988 r. w Krakowie z inicjatywy Janusza Makucha Festiwalem Kultury Żydowskiej – przeżywająca swój renesans żydowska muzyka, rozwijające się programy edukacyjne, a wreszcie wspaniałe Muzeum Żydów Polskich Polin uczą nas o wielowiekowej historii współżycia Polaków chrześcijan i Polaków żydów. Te nowe inicjatywy stanowią szeroki kontekst, w którym szczególnie młodzi ludzie, kojarzący czasy II wojny światowej jedynie z lekcji historii, a coraz rzadziej z domowych opowieści, mogą umieścić doświadczenie zagłady Żydów, a następnie traumę antysemickich nagonek 1968 r. A jednak czy młode pokolenie zostało skutecznie zaszczepione przeciwko wirusowi antysemityzmu? Czy ciała odpornościowe młodych ludzi są wystarczająco silne, by umiejętnie wcześnie rozpoznać i przeciwstawić się pogardzie wobec Żydów i pogardzie wobec ludzi innych wyznań, ras i narodowości? Słuszne obawy Pawła Śpiewaka mogą wynikać nie tylko z rosnącej wśród młodego pokolenia popularności Konfederacji. Wszak prof. Śpiewak był wybitnym socjologiem, obdarzonym przenikliwym słuchem społecznym. Słyszał więc niepokojące sygnały wcześniej i wyraźniej niż inni.

W publikowanym w miesięczniku „Znak” eseju Paweł Śpiewak wskazuje również na drugą, nie mniej ważną sprawę, mianowicie niedokończoną debatę o współodpowiedzialności Polaków za los żydowskich sąsiadów. Ostatnie lata to czas politycznej blokady uniemożliwiającej podniesienie prowadzonych – z większym niż wcześniej trudem – badań naukowych na poziom dyskusji społecznej i inicjatyw politycznych. A przecież ta rozmowa o naszej trudnej przeszłości jest nie tylko wyrazem ludzkiej i chrześcijańskiej odpowiedzialności, ale też niezbędnym czynnikiem, bez którego nie dojrzejemy jako naród.

W jednym z tekstów zamieszczonych w Temacie Miesiąca pojawia się piękna definicja miłości. Miłość to pragnienie pielęgnowania własnego i cudzego rozwoju duchowego. Miłość i krzywda nie mogą współistnieć. Słowa te można odnieść również do miłości do własnego narodu i kraju, do myślenia z troską o współobywatelach, także tych, którzy zostali tragicznie zgładzeni lub wypędzeni z ojczyzny. Tylko tak rozumiana miłość, zawierająca w sobie pamięć o ofiarach, dążąca do prawdy o tamtych wydarzeniach, może być źródłem ewentualnej narodowej dumy płynącej z umiejętności uczciwego skonfrontowania się z trudną przeszłością.

W czerwcu redakcja miesięcznika „Znak” obchodzi też szczególny jubileusz, a mianowicie 90. urodziny prof. Władysława Stróżewskiego, wybitnego filozofa, ucznia Romana Ingardena, obecnego na łamach miesięcznika od lat 50., dziś członka Zespołu naszego pisma. Ad multos annos, Panie Profesorze! — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

redakcja: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Barbara Małecka, Janusz Poniewierski, Martyna Słowik, Henryk Woźniakowski

zespół: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner

współpraca: Ewa Bolińska-Gostkowska, Karolina Broda, Andrzej Brzeziecki, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Ewelina Kaczmarczyk, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Agnieszka Rzonca, Marcin Wilk, Edyta Zielińska, Marcin Żyła

projekt graficzny pisma: Władysław Buchner, Rafał Buchner

dyrektor artystyczny: Władysław Buchner

fotoedycja: Marcin Kapica

korekta: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ilustracje portretowe: Patrycja Podkościelny

promocja i reklama:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

prenumerata:
tel. (12) 61 99 561
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski

Temat Miesiąca

Psychologia miłości

■ Daryl McCormack i Emma Thompson w filmie Sophie Hyde Powodzenia, Leo Grande. Film gra ze społecznymi stereotypami dotyczącymi ról płciowych – opowiada o emerytowanej nauczycielce, która chcąc wreszcie doświadczyć satysfakcji w seksie, korzysta z usług młodego pracownika seksualnego
fot. Forum Film

„Miłość niejedno ma imię”, „Od miłości do nienawiści jeden krok”, „Zakochać się na zabój” – to tylko niektóre powszechnie znane powiedzenia, próbujące uchwycić istotę jednego z najważniejszych uczuć w życiu człowieka.

Z jednej strony rośnie liczba rozwodów i jednoosobowych gospodarstw domowych, z drugiej – liczba użytkowniczek i użytkowników aplikacji randkowych. Wygląda na to, że choć w zalewie alternatywnych życiowych scenariuszy niechętnie rozmawiamy o miłości i przyznajemy się do pragnienia kochania oraz bycia kochanym, to realizacji tej potrzeby wciąż jesteśmy w stanie poświęcić dużo sił i środków.

Jak na przestrzeni lat zmieniało się nasze pojmowanie miłości? Dlaczego boimy się bliskości? Czy nadszedł już czas, aby równość nasycić erotyką? Z jakich filmów i książek uczyliśmy się miłości?

Odpowiadają:
bell hooks, Karolina Sulej, Wojciech Kulesza, Piotr Oczko, Bartłomiej Dobroczyński, Agnieszka Smoczyńska i Justyna Bargielska

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Miękkimi brzuszkami

Karolina Sulej

Pracując nad tym tekstem, zapytałam moją przyjaciółkę, jaka jest definicja miłości, która do niej najbardziej przemówiła. Powiedziała, że w chwilach kryzysu w związku powtarza sobie to, czego życzyła jej jedna z gościń na ślubie: „Żebyście zawsze odwracali się do siebie miękkimi brzuszkami”

Najpierw wypada określić miejsce afektywne, z którego piszę ten tekst. Jestem 38-letnią cis-kobietą, mężatką. Pożyczając określenie od eseistki Olgi Drendy z Książki o miłości, identyfikuję się jako „osoboseksualna”, fascynują mnie różni ludzie niezależnie od ich płci. Kiedy kilka lat temu przed urzędniczką państwową obiecywałam, że będę się starać, aby moje małżeństwo było „szczęśliwe i trwałe”, nie zastanawiałam się zupełnie nad tym, na ile politycznie czy genderowo właściwy jest mój wybór. To był miłosny performance, a ja – jak zakochany, który mówi we Fragmentach dyskursu miłosnego Rolanda Barthes’a, byłam po prostu „wydana na pastwę swoich figur” (tłum. M. Bieńczyk). Kochałam i kocham. Ale co ja właściwie robię?

Dyskurs miłosny jest zarazem jedną z najbardziej idiomatycznych, sekretnych rzeczy, jakie ludzie robią sobie nawzajem, oraz najbardziej wszechobecnym spektaklem, jaki zna zachodnie społeczeństwo. Miłość jest oczywista i nieuchwytna jak patriarchat. Jak powiedziała słusznie Joanna Okuniewska w swoim podcaście Ja i moje przyjaciółki idiotki, wszyscy „dajemy się robić”. Jakie są dziś – po #metoo, w dobie kruszenia się heteronormy, w erze kryzysów ekonomicznych i katastrofy klimatycznej – nasze miłosne schematy?

Roland Barthes napisał, że miłosna figura daje się wydzielić (niczym znak) i zapamiętać (niczym obraz albo opowieść) w tym, co doświadczone, przeczytane, zobaczone, usłyszane. Kroki i gesty następują jedne po drugich, zarazem naturalne i sztuczne, niczym pozy tancerza podczas vogueingu.

Strike a pose! Co my właściwie robimy?

Figura 1. Domy z betonu

Jeszcze w połowie XX w. miłość w znaczeniu erosa, sentymentalnej emocji napędzającej relacje partnerskie, nie była dostępna dla większości polskiego społeczeństwa. Dopiero wraz z rozwojem klasy średniej i zwiększającej się dostępności dóbr materialnych relacje międzyludzkie zaczęły wykraczać z domeny instytucji i przechodzić do domeny usług. Chcesz miłości – proszę bardzo! W jakim stylu? Za ile? Okazało się, że skoro w liberalizmie jednostki mają sobie radzić same, to i związki mogą być bardziej spersonalizowane. Dosłownie i w przenośni można sobie teraz na to pozwolić.

Zanim jednak kapitalistyczny język uczuć znalazł rzesze odbiorców, o wiele bardziej popularny był nie tyle realizm socjalistyczny, co realizm życia codziennego – oparty na instynkcie przetrwania.

Miłość romantyczna w PRL stanowiła kaprys – nie można było sobie na nią pozwolić w kraju, który dopiero co zgruzowstał i gdzie romantyzm w rodzaju „czucia i wiary” szybciutko z ucieleśnionego obiektu uczuć został przepisany na pojęcie miłości ojczyzny, walki za „wolność naszą i waszą” oraz umierania w sprawie. Kochają się? To niech on trafi do obozu koncentracyjnego albo się powiesi, a ona niech zginie w kanałach albo pójdzie do zakonu. Kolumbowie. Rocznik 20, Kamienie na szaniec, Pożegnanie z Marią, Mała apokalipsa, poezja Grochowiaka, Wojaczka, Bursy, opowiadania Hłaski. Tu nie było miejsca na lekkość.

W dobie kartek na mięso, cenzury i kolektywnego wysiłku na rzecz planów x-letnich trzeba było myśleć pragmatycznie. Zdradzana kobieta w Życiu towarzyskim i uczuciowym Tyrmanda zostaje z niewiernym pisarzem, ponieważ ten dostaje przydział na czteropokojowe mieszkanie. Dobry kwaterunek, dobra posada, „mała stabilizacja” – po co komu romantyczne porywy serc? Wyemancypowana kobieta socjalizmu pracowała zawodowo oraz harowała jako gospodyni i matka, czytając porady w „Przekroju” czy „Przyjaciółce”. Tak jak w XIX w. opowieść o małżeństwie w PRL-u była narracją o pieniądzach, czy też raczej o bezpieczeństwie. „Rynek małżeński”, o którym w Matrymonium. O małżeństwie nieromantycznym pisze Alicja Urbaniak-Kopeć, nie był może już tak transparentny, ale wciąż uczucie przeliczało się na utrzymanie. I podobnie jak w XIX w., kobieta, choć w teorii równa, pozostawała ekonomicznie zależna od mężczyzny i wykonywała bezpłatną pracę domową. Bycie starą panną czy starym kawalerem było niepożądane, bo socjalizm buduje się kolektywnie – ale żeby zaraz mówić o wielkiej miłości? Jedna, druga prywatka, może koncert w Stodole albo wczasy pracownicze nad Bałtykiem czy w Tatrach – i już. Podstawowa jednostka społeczna gotowa.

Na miłość to się chodziło do kina, kiedy grali Trędowatą w reżyserii Jerzego Hoffmana, żeby wzruszyć się tragicznymi losami guwernantki Stefci, którą pogarda arystokracji doprowadziła do zapalenia mózgu w dniu ślubu z ukochanym ordynatem. Takie melodramatyczne uczucia do żadnego mieszkania w bloku by się zwyczajnie nie zmieściły. Dlatego też Polacy i Polki o uczuciach najczęściej nie rozmawiali. Woleli się napić albo politykować – albo jedno i drugie. Zresztą kiedy by się znalazło na to czas, skoro on zawsze musiał coś zrobić dla ojczyzny, a ona przetrwać z całym domem na głowie.

Nawet seks nie miał dobrej prasy – zarówno partia, jak i Kościół woleli trzymać problem pod kołdrą. W radiu leciały naiwne piosenki w rodzaju „Ładne oczy masz / Komu je dasz”, dopóki nie zastąpił ich smętny blues „W domach z betonu / Nie ma wolnej miłości”. Sorry, taki mieliśmy klimat. Moralny niepokój Dekalogu VI albo zniszczona niewinność w Trzeba zabić tę miłość. Jedynie Michalina Wisłocka ze swoim „kochaniem” starała się w praktyczny PRL wlać trochę ciepła. Pisała: „»Kochanie« to piękne polskie słowo, które w moim odczuciu określa ciepły, serdeczny, pełen przyjaźni i harmonii seksualnej kontakt dwojga bliskich sobie ludzi”.

Trzeba było dopiero tektonicznego tąpnięcia transformacji ustrojowej, żeby surwiwalowe reguły dyskursy miłosnego zupełnie się zmieniły.

■ Sześć obrazów miłości. Od lewej kadry z filmów Trędowata, Seks w wielkim mieście, Tajemnica Brokeback Mountain, Bezsenność w Seattle, Miłość w spektrum i Heartstopper
fot. Inplus/East News / BE&W / BE&W / East News / Courtesy of Netflix / Courtesy of Netflix

Figura 2. Ogrody miłości

Pod domami z betonu zaczęły całymi szeregami wyrastać blaszane kioski, rozstawiły się „szczęki” oraz baraczki z szyldami „audio-video” albo „sex-shop”. Wraz z kapitalizmem przybyły golizna i zupełnie nowy sposób rozumienia tego, czym właściwie jest ten eros. To była Polska plakatów z „gołą babą”, intymnych porad w „Bravo” i wszechobecnej pornografii, która pojawiła się na bazarach na równorzędnych prawach z innymi elementami zachodniości. Tatusiowie chodzili do wydzielonej „za kotarą” części wypożyczalni, a mamusie oglądały z wypiekami Dynastię czy telenowele brazylijskie rozgrywające się w luksusowych hacjendach i kupowały niewielkie książeczki ze znakiem harlequina.

Firma z charakterystycznym logo oferowała dynastiopodobne opowieści w odcinkach, gdzie kluczowe było pełne przepychu tło oraz książę, który zrobi wszystko, żeby zdobyć swoją wybrankę. Mężowie oglądali Gerdę czy inną Helgę uwodzącą hydraulika, a ich żony z wypiekami na twarzy czytały o kolacjach przy świecach z Johnem czy innym Jakiem. Po dekadach uciemiężenia polskie kobiety potrzebowały wytchnienia, oderwania od szarej rzeczywistości, obietnicy. Nina Kowalewska-Motlik, wydawczyni serii na Polskę, zauważyła, że w nawale obowiązków jedyne, czego Polka ośmielała się pragnąć, to odrobina czasu dla siebie. Dlatego też powstało hasło: „Przenieś się w krainę marzeń. Książki Harlequin to ogrody miłości”.

Polki czuły, że związek, relacje, także seksualne, mogłyby być lepsze, bardziej odświętne. Reklama w tv: Kobieta kładzie się obok partnera na wersalce. On chrapie, ona nie może zasnąć, bierze więc do ręki książkę i przenosi się na piękne łoże z baldachimem, gdzie przystojny kochanek się nachyla, żeby ją pocałować. Cięcie. Do reklam telewizyjnych dołączyły prasowe. Pojawiała się na nich aktorka Barbara Bursztynowicz. Miała uśmiechniętą, rozmarzoną twarz. Obok niej stał chłopczyk, w domyśle syn, który mówił: „Nie poznaję mojej mamy”. Czytelniczki miały zmieniać się w bohaterki romansów – wciąż jednak robiły to dla chrapiących na kanapie mężczyzn, nie dla siebie samych. Przedsięwzięciem, które Ninie się nie powiodło, była seria „Silhouette”. Bohaterki tych książek, kobiety sukcesu, kończyły studia, zakładały firmy. Mężczyźni, w których się zakochiwały, byli niespełnionymi artystami albo kelnerami. To się nie podobało – mężczyzna pożądany był przedsiębiorczy, miał garnitur, teczkę albo chociaż kolorową koszulę Jarka Jakimowicza z Młodych wilków.

Kowalewska-Motlik wpadła też na pomysł, że kolejną okazją do promocji harlequinów może być wprowadzenie do polskiego kalendarza Dnia Zakochanych. I tak na 14 lutego 1992 r. zaplanowała siedmiogodzinny blok programów telewizyjnych dotyczących wyłącznie miłości. Na Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie zawisło wielkie czerwone serce, 12 m na 12 m, a we wnętrzach urządzono bal walentynkowy.

Walentynki na dobre zadomowiły się w polskim kapitalizmie oraz ofercie hotelowych weekendów dla par – czerwone róże, szampan, czekoladki, atłasowa pościel, jacuzzi. Hotelowa romantyczność do tej pory zanurzona jest najczęściej w harlequinowej poetyce. Księgarnie zaś nadal wypełniają grafomańskie romanse – jednak o innych kostiumach, rekwizytach i scenografii.

Figura. 3. M jak miłość

Po latach dominacji romansideł z kiosku czytelniczki nie chciały już amerykańskich wzorców. Rozpędzony rynek zaczął produkować własne opowieści. Już nie było Dynastii, tylko Dom nad rozlewiskiem. Nie było już amerykańskich bogaczy, ale polscy lekarze, prawnicy, biznesmeni i kobiety, które marzą o „normalnej” rodzinie i miłości jak z tygodnika „Pani Domu”. Do telewizji trafiały tasiemcowe seriale w rodzaju Klanu czy Złotopolskich i M jak miłość, a do księgarń powieści obyczajowe, w których miłość wiązała się z rodzinnymi perypetiami, które zdawały się nie mieć końca. To były emocje na miarę odradzającej się Polski, która wyobrażała sobie siebie samą – ludzie żyli historiami serialowych bohaterów i uczyli się nowych wzorców. Magda M. wylansowała nowy typ miejskiej bohaterki, polskiej Carrie Bradshaw z serialu Seks w wielkim mieście, a „warszafka” poznawała miłość na jedną noc w vip-roomach klubów „z selekcją”.

Popularnym segmentem polskiego kina u progu wejścia do Unii Europejskiej stały się komedie romantyczne pisane według sprawdzonego wzoru gatunku. Ona i on spotykają się, choć wiele ich dzieli, odkrywają wzajemne uczucie. Potem dzieli ich jeszcze więcej, ale w ostatniej chwili padają sobie w ramiona i żyją długo i szczęśliwie. Takie filmy przyciągały tłumy do kin niezależnie od tego, czy były to produkcje amerykańskie (Bezsenność w Seattle, Masz wiadomość) czy brytyjskie (Notting Hill), czy polskie (Nigdy w życiu). Komedia romantyczna zawsze ustala w kulturze wzór pożądanej, „normalnej relacji” – te wyglądy, te role, gesty, figury – to, co trafia do romantycznej komedii, staje się społeczną normą.

W polskich komediach romantycznych heroiną wciąż jest najczęściej uśmiechnięta blondynka o „miłej” buzi oraz mężczyzna o kwadratowej szczęce i urodzie słowiańskiego Kena. Scenografia? Jakiś wielki świat – moda, biznes, miejskie życie. Estetyka – reklamowa. I o ile w produkcjach anglosaskich format ten jest coraz częściej wykorzystywany, żeby pokazywać to, co nie mieściło się jeszcze do niedawna w dyskursie miłosnym – związki międzyrasowe, poliamoryczne, poza heteronormą, neuroróżnorodne – w polskiej odsłonie, czy to serialowej, czy kinowej (może poza Sexify), trudno znaleźć ten format pracujący w służbie poszerzania pola tzw. normalności. Chłopak i dziewczyna – normalna rodzina.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

RYSUNKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

NIERZECZYWISTE MIASTO

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FELIETON

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

LUDZIE ZNAKU
WŁADYSŁAW STRÓŻEWSKI: 90. URODZINY

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI