Dominika Kozłowska

Co łączy Houellebecqa i Trumpa?

NIEWIELU JEST WSPÓŁCZEŚNIE PISARZY EUROPEJSKICH, którzy przez tak długi czas potrafią utrzymać w napięciu zarówno uwagę czytelników, jak i krytyków. Od głośnego debiutu w 1994 r. (Poszerzenie pola walki) Michel Houellebecq publikuje regularnie, co kilka lat ogłaszając nową powieść. Najnowsza, Serotonina, ukazała się we Francji w styczniu br. (publikację polskiego tłumaczenia zaplanowano na drugą połowę maja). Każda z jego książek zyskuje europejski rozgłos i jeszcze przed premierą wywołuje burzliwe dyskusje. Przynajmniej po części jest to zasługa znakomitej (auto) promocji i umiejętnego kreowania wizerunku prowokatora. Houellebecqowi z pewnością nie można przy tym odmówić wyczucia ducha czasów i umiejętności przeniesienia na karty swych powieści doświadczeń tych Europejczyków, którzy z jednej strony korzystają z dobrodziejstw cywilizacji dobrobytu, z drugiej zaś – przeżywają potworną pustkę związaną z brakiem znaczących idei, nadających sens życiu jednostek i większych wspólnot.

Nie ulega wątpliwości, że również Serotonina doczeka się w Polsce wielu omówień publicystycznych i krytycznych. W „Znaku” chcemy tymczasem zaproponować pogłębione i całościowe spojrzenie na twórczość i intelektualne inspiracje Michela Houellebecqa. Często pisze się o jego diagnozach politycznych. Po publikacji Platformy, gdzie w zakończeniu powieści przedstawiony jest atak terrorystyczny na tajski kurort dokonany przez muzułmańską organizację (co skojarzono później z zamachami na wyspie Bali z października 2002 r.), zaczęto nawet nazywać pisarza „prorokiem”. Chcieliśmy jednak pokazać, że twórczość Houellebecqa ma także charakter filozoficzny. W jego powieściach odnaleźć można wpływy egzystencjalizmu spod znaku Heideggera (ważne w twórczości Francuza jest zainteresowanie techniką i krytyka idei humanizmu), pesymizmu Schopenhauera, ale również i Nietzscheańskiej idei śmierci Boga. Pisarz ukazuje w swych książkach doświadczenie samotności, atrofię ludzkich relacji, absurd egzystencji. I choć czasem jego diagnozy zawierają w sobie szczyptę czarnego humoru, to zazwyczaj przenika je dojmujące poczucie bezsensu ludzkiego istnienia. Jak pisze ks. Andrzej Draguła w eseju Katolicyzm jako pokusa, świat ten jest tak mroczny, że zdaje się wręcz przyzywać boskość czy transcendencję.

Twórczość Houellebecqa jest dla nas problematyczna. W zamierzony lub przypadkowy sposób stał się on dziś patronem ruchów antyliberalnych, dostarczając im argumentów i pozwalając spopularyzować tezy eurosceptyczne, mówiące o konsekwencjach upadku tradycyjnej europejskiej kultury. Obcy jest nam w swojej krytyce feminizmu, uprzedmiotowieniu relacji erotycznych i ludzkiego ciała. Mimo wszystko warto jednak z uwagą śledzić jego prozę, skoro wyraża ona tak dobrze te społeczne nastroje i lęki, które leżą u podstaw współczesnego nihilizmu i populizmu. Te wszystkie wątki intelektualne w dziełach francuskiego pisarza znakomicie opisuje Agata Bielik-Robson. Poszczególne tematy jego twórczości (poza wymienionymi już autorami i głosami redaktorów miesięcznika) omawiają również: Alicja Długołęcka, Jarosław Fazan, Inga Iwasiów, Piotr Ibrahim Kalwas.

Dopełnieniem Tematu Miesiąca jest dział Idee, gdzie piszemy o Donaldzie Trumpie. Houellebecq i Trump są podobnie sceptyczni wobec powojennego ładu transatlantyckiego opartego na wspólnocie wartości Europy Zachodniej i USA. George Lakoff, znakomity językoznawca, pokazuje, jakich narzędzi perswazji używa amerykański prezydent. Pozwala to lepiej zrozumieć jego strategię komunikacji i cele, jakim służą m.in. jego słynne tweety.

W maju odbędą się wybory do europarlamentu. Obywatele zdecydują o tym, czy siły proeuropejskie zachowają swoją przewagę nad eurosceptykami. Mamy nadzieję, że teksty z miesięcznika „Znak” pomogą lepiej zrozumieć współczesne życie polityczne i mądrzej reagować na lęki, które artykułuje Michel Houellebecq, a wykorzystuje Donald Trump – bohaterowie tego numeru.

Michel Houellebecq na wystawie swoich fotografii pt. Is Michel Houellebecq OK? w ramach Manifesta 11 w czerwcu 2016 r. w Zurychu
fot. Fabrice Coffrini / AFP / East News

Temat Miesiąca

Fałszywy
prorok?

Książki Michela Houellebecqa cieszą się niesłabnącą popularnością. We Francji miesiąc po premierze najnowszej Serotoniny konieczny był dodruk. Poprzednia powieść, Uległość, rozeszła się tam w 800 tys. egzemplarzy. Także w Polsce trafiła na listę bestsellerów. Być może nie ma dziś innego pisarza, na którego nowe powieści czeka z zapartym tchem cała Europa.

Houellebecq nie tylko opowiada ciekawe historie, ale także prorokuje, jak potoczą się losy Zachodu i stawia publicystyczne diagnozy. Czasami trafiają one w sedno, choć znacznie częściej budzą uzasadniony sprzeciw. Niewątpliwie jest to intelektualista, wobec którego należy umieć zająć własne stanowisko.

Na czym opiera się Houellebecqowska wizja świata? Co nowego przynosi Serotonina? Czy Houellebecq jest mizoginem? Dlaczego kusi go katolicyzm?

Odpowiedzi udzielają Michel Houellebecq,
odsłaniając źródła, z których czerpie jego
pisarstwo, a także m.in.: Agata Bielik-Robson,
Alicja Długołęcka, ks. Andrzej Draguła, Inga
Iwasiów, Piotr Ibrahim Kalwas

Zachód jest
w stanie
zapaści

MICHEL HOUELLEBECQ

Faktem jest, że więcej dowiemy się o Francji z 1830 r., czytając powieści Balzaka niż 10 prac historycznych, choćby były poważne, kompetentne i dobrze udokumentowane. I jeśli za 100 lat ktoś napisze: „Pisarstwo Houellebecqa jest ważnym świadectwem schyłku, jaki przeżywał Zachód końca XX i początku XXI w.”, będzie to komplement, który z góry przyjmuję

KIEDY DZIENNIKARZE pytali mnie, czy mogą napisać, że Oswald Spengler wywarł wpływ na moją twórczość, odpowiedziałem, że jest to zbytnie uproszczenie i wolałbym obszerniej wyjaśnić tę kwestię. To jest tematem niniejszego wystąpienia.

Ja sam jestem członkiem jury pewnej nagrody. 30 Millions d’Amis (30 Milionów Przyjaciół) to francuska fundacja zajmująca się obroną praw zwierząt. Ustanowiła ona nagrodę literacką. Rokrocznie komisja przyjmuje do oceny dwa rodzaje książek:

– powieści, w których jednym z głównych bohaterów jest zwierzę;

– eseje naukowe – na temat takiego czy innego aspektu zachowania zwierząt, bądź też eseje bardziej zaangażowane – traktujące np. o warunkach życia zwierząt w hodowli przemysłowej.

Członkowie jury mają świadomość, że można porównywać różne powieści, tak jak i różne eseje – niemożliwe jest natomiast zestawianie powieści i eseju, gdyż w tym przypadku mamy do czynienia z gatunkami całkowicie niewspółmiernymi.

W efekcie podjęliśmy jedyną racjonalną decyzję: nagroda została podzielona na dwie – osobno nagradzamy powieści, a osobno eseje.

Czy zasługuję na Nagrodę Spenglera?

MOŻNA POWIEDZIEĆ, ŻE FLAUBERT WYWARŁ WPŁYW NA PISARZY OKRESU naturalizmu. Można stwierdzić, że Baudelaire zainspirował wielu poetów II poł. XIX w. (wpływ może być również negatywny; w szerokim sensie Nietzsche jest tylko odpowiedzią na Schopenhauera).

Krótko mówiąc, wpływy literackie dotyczą ludzi, którzy uprawiają ten sam rodzaj pisarstwa. Nie można powiedzieć, żebym ja w dziedzinie filozofii czy eseju dokonał czegoś znaczącego. Napisałem niewiele tekstów, a najdłuższy z nich ma ok. 20 stron. Można by więc nawet postawić pytanie, czy zasługuję na Nagrodę Spenglera.

Pierwsza odpowiedź, jaka się narzuca, to raczej: nie. Ktoś taki jak Éric Zemmour, który pisał ważne i znakomicie udokumentowane eseje historyczne, w pewnym sensie o wiele bardziej na nią zasługuje.

Kiedy się jednak głębiej nad tym zastanowiłem, doszedłem do wniosku, że odpowiedź powinna brzmieć: tak. Chodzi o to, że w powieści tkwi naprawdę jakaś tajemnica. Choć wydałem tych powieści już wiele, nadal mam to poczucie tajemniczości i ciągle nie wiem, jak to właściwie jest z tym pisaniem, mimo że sam piszę. Faktem jest jednak, że więcej dowiemy się o Francji z 1830 r., czytając powieści Balzaka niż czytając 10 prac historycznych, choćby były poważne, kompetentne i dobrze udokumentowane. I jeśli za 100 lat ktoś napisze: „Pisarstwo Houellebecqa jest ważnym świadectwem schyłku, jaki przeżywał Zachód końca XX i początku XXI w.”, będzie to komplement, który z góry przyjmuję.

W takim więc sensie uważam, że mam prawo przyjąć Nagrodę Spenglera.

Samobójstwo Zachodu

POWIEDZIAŁBYM JESZCZE, ŻE SŁOWO „SCHYŁEK” W ODNIESIENIU DO TEGO, o czym piszę, jest wręcz zbyt łagodne. Stacja BBC nakręciła na mój temat film dokumentalny, który twórczyni chciała zatytułować Suicide of the West. Ostatecznie tytuł został zmieniony, bo BBC widocznie uznała, że jest zbyt brutalny, ale ja tego żałowałem. Uważałem, że określenie „suicide of the West” jest dobrym podsumowaniem moich książek. Mimo to, co mnie samego zaskoczyło, tytuł przedostatniej książki Érica Zemmoura, Le suicide français, nie wydał mi się trafny. Bowiem to, z czym mamy do czynienia w najnowszej historii Francji, nie jest samobójstwem, lecz tak naprawdę morderstwem. Sprawcę tego morderstwa nietrudno wykryć: to Unia Europejska. Jej wspólników we Francji jest wielu.

Reasumując: to pewne, że zachodnia cywilizacja, traktowana jako całość, popełnia właśnie samobójstwo. Cały ten zachodni świat zresztą dokładnie tak rozumie moje książki. Wewnątrz zachodniej cywilizacji Europa wybrała jednak szczególny sposób, żeby odebrać sobie życie – zabija ona narody, które ją tworzą.

Odpowiedziałem więc częściowo na pytanie o wpływy – w takim zakresie, jaki wydaje mi się najistotniejszy, gdyż postacie występujące w powieści i sposób, w jaki jest napisana, są według mnie o wiele ważniejsze niż idee, które ona zawiera.

Nie chcę uchylać się od odpowiedzi na drugą część pytania, gdyż pod pojęciem „wpływ” rozumie się często coś o węższym zakresie: czy podzielam wnioski Spenglera? Czy zgadzam się z jego sposobem rozumowania?

Odpowiedziałbym krótko: podzielam jego konkluzje, ale nie jego sposób rozumowania. Zanim to rozwinę, muszę otworzyć drugi nawias. To smutne, ale prawdziwe – schyłek przeżywają nie tylko cywilizacje, lecz także, w sposób bardziej oczywisty, poszczególni ludzie. Nasz mózg staje się stopniowo coraz mniej „plastyczny”, mniej gotowy na przyjmowanie nowych idei. By jakaś myśl wywarła na nas wpływ, nie wystarczy, że będzie ważna – musimy zetknąć się z nią w odpowiednio młodym wieku. Dlatego też przedstawię teraz krótki zarys mojej biografii intelektualnej.

Walka o reprodukcję

STUDIOWAŁEM INŻYNIERIĘ ROLNICZĄ. W mojej uczelni nie było luminarzy nauki oprócz jednego: prof. Valdeyrona. Był nie tylko znanym naukowcem, ale też znakomitym pedagogiem. Wykładał genetykę populacyjną. Z jego wykładów wyszedłem z pewnymi zapatrywaniami, które dość wyraźnie różnią się od tego, jak pojmujemy zwykle darwinizm.

Po pierwsze, walka o byt, osławiona struggle for life, ma inne znaczenie niż to, które zwykle się jej przypisuje. Rzeczywiście liczy się wyłącznie walka o reprodukcję. Ogólną wartość osobnika określa jeden parametr – nie dwa, lecz tylko jeden – liczba potomstwa, jaką po sobie zostawi.

Inaczej mówiąc: możesz biegać szybciej niż inni, mieć ostrzejsze niż oni szpony i zęby, jeśli jednak nie wydasz potomstwa, twoja wartość genetyczna będzie zerowa. A rozumowanie w rodzaju: „Jeśli dany osobnik będzie żyć dłużej niż inni, zostawi po sobie większą liczbę potomstwa”, jest nietrafne, a nawet całkowicie fałszywe w przypadku (przeważającym) tych gatunków, które mają tylko jeden sezon na rozród.

To konieczność walki o reprodukcję tłumaczy fakt, że tyle ptasich samców ma jaskrawe ubarwienie i wydaje melodyjne dźwięki – muszą przyciągnąć uwagę samiczek, bo tylko to się liczy. Wówczas zapłodnią maksymalną ich liczbę w krótkim okresie godowym, jaki mają do dyspozycji. Jeśli potem z kolei samce przyciągną uwagę jakiegoś drapieżnika, nie będzie to miało żadnego znaczenia – ich misja genetyczna się zakończyła.

Inaczej jest w przypadku samiczek – one muszą przeżyć jedynie do momentu wydania na świat potomstwa i do czasu, kiedy będzie ono w stanie samo się wyżywić. Ich wygląd jest więc na ogół skromniejszy.

Człowiek jest przypadkiem szczególnym, ponieważ ma taką przewagę technologiczną, że nie tylko nie zagraża mu żaden drapieżnik, ale on sam jest potencjalnym drapieżnikiem dla wszystkich innych gatunków. Dlatego też samica człowieka może sobie pozwolić na większą strojność niż samiec.

Istnieje oczywiście wiele wariantów tego schematu bazowego zależnie od gatunków zwierząt, wszystko razem prowadzi jednak do dwóch wniosków odnoszących się do mojej osoby.

Pierwszy jest taki: nie ma nic dziwnego w tym, że w moich książkach seksualność odgrywa dużą rolę. Przestałem się zresztą z tego tłumaczyć, bo temat jest bardzo ważny.

Wniosek drugi: to normalne, że tak wcześnie przypisałem ogromne znaczenie demografii, która jest tylko szczególnym – dotyczącym człowieka – przypadkiem genetyki populacyjnej.

Michel Houellebecq
fot. Michele Tantussi / Getty

Solidarność i altruizm są naturalne

PRZECHODZĘ DO DRUGIEGO punktu: genetyka populacyjna prowadzi do wniosków bardzo różnych od tych, które zwykle kojarzy się z darwinizmem.

Większość gatunków, które pojawiły się w procesie ewolucji, to gatunki społeczne. A w obrębie gatunków społecznych zachowania, takie jak solidarność i altruizm są ważnym selektywnym atutem całej grupy. Walka o byt przesunęła się: nie występuje już między pojedynczymi osobnikami, lecz między stadami lub watahami, które walczą o tereny.

Pojawienie się solidarności i altruizmu jest szczególnie wyraźne u mięsożernych, które polują w grupie, a potem dzielą zdobycz. Wilki np. mają niezwykle wyrafinowaną taktykę łowów, a hierarchia w obrębie grupy jest precyzyjna – podział zdobyczy w żadnym razie nie jest równy. Równocześnie w stadzie istnieje jednak solidarność. Wataha nie odsuwa starych osobników, niezdolnych już do polowania. U wilków istnieje więc system emerytalny – to system podziału.

Nie istnieje on natomiast u sędziwych owiec. W dzisiejszych czasach nie osiągają one zresztą wieku emerytalnego.

Wracając do człowieka: trzeba zwrócić uwagę, że początkowo nie był on myśliwym zbieraczem, tylko po prostu zbieraczem. Dopiero kiedy postanowił opuścić las równikowy i odważył się żyć na sawannie, zaczął polować i rozwijać zachowania solidarnościowe i altruistyczne, przybliżając się tym samym do moralnego poziomu wilka. Nie osiągnął go jednak całkowicie, podobnie jak człowiek współczesny nie osiąga moralnego poziomu psa.

Konsekwencją mojej intelektualnej biografii jest to, że mój liberalizm zawsze był niepewny. Mimo że bardzo wcześnie odkryłem ubóstwo intelektualne Marksa i marksistów, nie stałem się z tego powodu prawdziwym liberałem.

Nie chodzi o współzawodnictwo

Z POWODU SWOICH BADAŃ DARWIN, choć nigdy tego wyraźnie nie powiedział, stracił wiarę w Boga, który jest dobry. Wiedział też, że jego prace wywołały taki sam efekt u tych, którzy je czytali. Jeśli czasem sam kładzie przesadny nacisk na walkę o byt, robi to moim zdaniem z czystego upodobania do masochizmu. Dwa punkty, o których wyżej wspomniałem i które relatywizują doniosłość walki o byt, są w rzeczywistości, podkreślam to, całkowicie zgodne z najgłębszą intencją prac Darwina.

Jest natomiast jeszcze punkt trzeci, moim zdaniem najważniejszy, w którym genetyka populacyjna oddala się zupełnie od darwinizmu. Ten punkt dotyczy już nie współzawodnictwa między osobnikami w obrębie tego samego gatunku, lecz rywalizacji międzygatunkowej.

Jeżeli moje książki przetrwają, nie stanie się tak dlatego, że są lepsze niż inne, ale dlatego że się od nich różnią. W zapomnienie nie popada ten autor, który pisze książki, jakich nikt inny nie mógłby napisać

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Przewodnik
po powieściach

Dostępne w wersji pełnej.

Czy istnieje życie po
seksie? Serotonina,
czyli cicha apokalipsa
zombie

Dostępne w wersji pełnej.

Inne oblicza pisarza

Dostępne w wersji pełnej.

Ankieta:
Tematy
Houellebecqa

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Zbójnicy,
pasterze
i grafowie.
Kim są
Słowacy?

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Coraz bliżej albo Coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Kościół – mój dom

Dzwoneczek na trwogę

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Wielka cisza

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Droga do społeczeństwa otwartego

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Jak myśli
Trump?

Dostępne w wersji pełnej.

Zrozumieć
Trumpa

Dostępne w wersji pełnej.

Ameryka
oszalała?

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: POD NISKIM NIEBEM – O KULTURZE HOLANDII

Ojciec
i syn

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Chłopczyk

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Wiernie,
pięknie,
z Polski

Dostępne w wersji pełnej.

CONSTANTIN GEAMBASU

Przekłady mentalności

Dostępne w wersji pełnej.

ANTONIA LLOYD-JONES

W kontakcie

Dostępne w wersji pełnej.

HAŁYNA KRUK

Wybór

Dostępne w wersji pełnej.

ANDREAS VOLK

„Czy stać cię na to?”

Dostępne w wersji pełnej.

BISERKA RAJČIĆ

Być tłumaczem

Dostępne w wersji pełnej.

ANDREJ CHADANOWICZ

Kronika olsztyńska tłumacza

Dostępne w wersji pełnej.

Niekompatybilne
technologie

Dostępne w wersji pełnej.

Ostatni
Człowiek

Dostępne w wersji pełnej.

Jerzy
w krainie lalek

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

Dostępne w wersji pełnej.

ZNAK O ZNAKACH

TYMOTEUSZ PIOTROWSKI

Centrala Produktów Naftowych

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz, Pola Starczyńska, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: Pola Starczyńska, tel. (12) 61 99 530, e-mail: starczynska@znak.com.pl

PRENUMERATA: Sylwia Syrek, tel. (12) 29 29 561,, e-mail: syrek@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego