Dominika Kozłowska

Dojrzewanie do partnerstwa

Kiedy byłam w ciąży z pierwszą córką, czytywałam regularnie Dziennik ciężarowca. Publikowane w Internecie oraz na łamach „Wysokich Obcasów” kolejne wpisy autorstwa Tomasza Kwaśniewskiego cieszyły się wówczas ogromną popularnością. Dowcipne i szczere opisy przeżyć 30-latka, który ma zostać ojcem, wskazywały nowe wzorce męskości: czułej, zaangażowanej, otwartej na nieznane. Dla wielu czytelniczek i czytelników było to ważne publiczne świadectwo dojrzewania do partnerstwa, odpowiedzialnej miłości, zrywające z ograniczeniami, jakie narzucały modele ustanowione przez poprzednie pokolenia.

Kilka lat później na łamach miesięcznika „Znak” opublikowaliśmy również Temat Miesiąca pt. Atlas polskich mężczyzn poświęcony zmieniającym się kulturowym wzorcom. Był to moment optymizmu: ruchy na rzecz praw kobiet, dyskusje o problemach mniejszości nabierały rozpędu i wydawało się, że jest kwestią czasu, kiedy jako społeczeństwo na dobre porzucimy oparte na nierówności i przemocy schematy społeczne.

A jednak wystarczyło tak niewiele, aby ten optymizm uległ załamaniu, zaś toksyczne wzorce męskości – i lęk przed nimi – zdominowały nasze wyobrażenia. Osiem lat rządów obozu prawicy było czasem natężonych ataków na kulturę i te jej elementy, które wymykają się patriarchalnemu modelowi. Homofobia skierowana przede wszystkim pod adresem gejów, a zatem mężczyzn przełamujących heteronormatywne schematy, ograniczanie praw reprodukcyjnych kobiet miały na celu zahamowanie nakierowanych na emancypację zmian społecznych. Kryzys migracyjny w 2015 r. stał się jednym z głównych tematów ówczesnej kampanii wyborczej. Prawica zręcznie i cynicznie grała obrazem nadciągającego niebezpieczeństwa – „fali zradykalizowanych i zdeterminowanych muzułmanów”, którzy zagrażają naszemu bezpieczeństwu. Islam został w warstwie wizualnej i mentalnej zrównany z agresywnymi mężczyznami, przed którymi jedyną obronę stanowi silna rodzima męskość.

A jednak w warunkach opresji procesy społecznych zmian nabierają siły i zdecydowania. I z tej perspektywy ruchy protestu i solidarności społecznej, przełamującej antagonizm płci, klasy i orientacji seksualnej, wzmacniały dojrzewanie do nowych wzorców. Artykuły opublikowane w Temacie Miesiąca pokazują rozmaite oblicza nietoksycznej męskości. Potrzebujemy dziś takich świeżych i odważnych głosów: w literaturze, sztukach wizualnych, w filozofii i publicystyce. Oby zainspirowały także głównych aktorów życia politycznego i społecznego do jawnego i śmiałego przełamywania niezdrowych i szkodliwych wzorców. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

redakcja: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Barbara Małecka, Janusz Poniewierski, Henryk Woźniakowski

zespół: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner

współpraca: Ewa Bolińska- Gostkowska, Karolina Broda, Andrzej Brzeziecki, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Agnieszka Rzonca, Martyna Słowik, Marcin Wilk, Marcin Żyła

projekt graficzny pisma: Władysław Buchner, Rafał Buchner

dyrektor artystyczny: Władysław Buchner

fotoedycja: Marcin Kapica

korekta: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ilustracje portretowe: Patrycja Podkościelny

promocja i reklama:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

prenumerata:
tel. (12) 61 99 561
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski

Temat Miesiąca

Męskość od nowa

■ Chłopcy nad Bałtykiem w Niemczech, 1933 r. fot. Herbert List / Magnum / Forum

„Toksyczność, machismo, incele” – te określenia dobrze pokazują stan rozważań dotyczących współczesnej męskości. Męskość jest traktowana jako przywilej i zagrożenie, ale choć walka z patriarchatem rozpoczęta przez ruch feministyczny trwa, to dopiero od niedawna podnoszone są głosy, że jego ofiarą padają również sami mężczyźni. Bagatelizujemy doniesienia o znacznie większej liczbie przypadków samobójstw wśród mężczyzn, mało uwagi poświęcamy problemom, z którymi mierzą się dojrzewający chłopcy.

Często testem dojrzałości dla młodego mężczyzny staje się wejście w ojcostwo, kiedy to pojawiają się pytania o rodzinne i kulturowe wzorce. Samemu nie doświadczywszy czułości, współczesny tato często kultywuje bezradność. Poznawcze zagubienie i brak gotowych schematów funkcjonowania, które znacznie lepiej wypracowały kobiety, nadal wtłacza mężczyzn w dawne przemocowe formy. Mężczyźni jeszcze nie wyemancypowali się z tego, co ich niszczy.

Jak budować męskość po kryzysie? Dlaczego chłopcy wstydzą się poszukiwać pomocy? Po co mężczyznom inni mężczyźni? Jak uczyć synów wrażliwości?

Odpowiadają:
Andrzej Leder, Jacek Masłowski, Andrzej Galbarczyk, Michał Zabdyr-Jamróz i Michael Chabon

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Co robić po kryzysie męskości?

Andrzej Leder

Mimo iż widzę wszystkie koszty i niebezpieczeństwa związane z rewolucją równości, gotów jestem bronić jej do upadłego

W cieniu wielkiej emancypacyjnej rewolucji, w której feminizm stopniowo zmienia charakter cywilizacji globalnej Północy, przebiega kryzys męskości. Coraz częściej słyszy się głosy mówiące o ogromnych problemach, z którymi męskość się boryka. Dla jednych jest to po prostu „skowyt zranionego patriarchatu”, dla innych katastrofa, dotycząca – bądź co bądź – połowy ludzkości. Dramatyczne opisy, dotyczące zagubienia, męskiej niepewności siebie, osamotnienia, niejasności co do roli w świecie, wreszcie spadku libido i coraz mniejszej średniej liczby plemników w ejakulacie, powtarzają się nie tylko w zakamarkach incelowskiego internetu skupiającego rozżalonych nową sytuacją, nieumiejących się do niej przystosować, najczęściej młodych i najczęściej słabszych ekonomicznie mężczyzn; goszczą coraz częściej na łamach czasopism, stają się tematem naukowych badań i doniesień na różnorodnych konferencjach.

W sferze obiegu informacji, mediów społecznościowych i „społeczeństwa spektaklu” mężczyzna z problemami nadal nie jest postacią pierwszoplanową. Królują postaci triumfujących władców świata: polityków rządzących większością krajów, „kapitanów” biznesu, gwiazd filmu, piłki nożnej i sceny muzycznej, influencerów, wreszcie różnych watażków i bandziorów, o których opowiadają teksty kultury; filmy, seriale i gry wideo. Imaginarium hiperkapitalizmu, w którym większość z nas żyje, podsuwa nam raczej wizerunki mężczyzn silnych i władczych. Co zresztą wielu innych przyprawia o kompleksy, w podobny sposób jak figury modelek z przełomu tysiącleci niszczyły samoakceptację milionów nastolatek. Można by więc podejrzewać, że mamy tu do czynienia z jeszcze jednym przykładem niesprawiedliwej dystrybucji zasobów, opisywanej przez Piketty’ego; udział w triumfującej męskości lub wykluczenie z niej jest kwestią pozycji społecznej, w której ta czy inna męska osoba się znajduje.

Przykład ten pokazuje jednak przede wszystkim, że nie ma sensu mówić o męskości w oderwaniu od świata, w którym ona funkcjonuje. Problem kryzysu męskości ma charakter systemowy, dotyczy społeczeństwa. Męskość, czy w ogóle płeć, ta biologiczna i ta kulturowa, jawi się zawsze w kontekście. Może to być kontekst niesprawiedliwej dystrybucji dóbr społecznych, ale też wiele innych kontekstów. W mojej perspektywie męskość jest pewnym sposobem istnienia człowieka, który odnosi się do innych sposobów istnienia – kobiecości, dziecięcości, różnych wariacji płci poza binarnym spektrum…

Niepokój zmierzchu

Mężczyźni, przede wszystkim ci mieszkający na globalnej północy, utracili dominującą pozycję. Twierdzę, że już ją utracili, mimo że nadal zwykle zarabiają więcej niż kobiety, że szybciej robią kariery i często mają mocniejszą niż kobiety pozycję w społecznej strukturze. Utracili ją, bowiem ich dominacja nie jest już traktowana jako coś naturalnego, nie jest bezrefleksyjnie przyjmowana za prawomocną, nie ma na nią powszechnego przyzwolenia. Wręcz odwrotnie, budzi bunt wśród kobiet, dzieci, a nawet wśród samych mężczyzn. Coraz bardziej powszechnie wypowiadane żądanie równości kwestionuje dominację jakiejkolwiek grupy, ta męska traktowana jest jako szczególnie opresywna. Patriarchat stał się synonimem niesprawiedliwości. Trzeba zauważyć, jak ogromne jest to osiągnięcie rewolucji feministycznej – w obrębie globalnej Północy nierówność pomiędzy mężczyznami a kobietami jest uznawana za opresję być może najważniejszą, wymagającą najostrzejszego zwalczania. Trzeba też zauważyć ogromną zmianę, jaka tu zaszła. W XIX i I poł. XX w. za najbardziej niesprawiedliwą uważano nierówność społeczną – konflikt między pozbawionymi majątku pracującymi a właścicielami kapitału. Temu konfliktowi podporządkowane były wszystkie inne, również dotyczące sytuacji kobiet. Co oznaczało, że tak w ruchach rewolucyjnych, jak w partiach mieszczańskich pierwsze skrzypce grali mężczyźni. W II poł. XX w. oś konfliktu się zmieniła, a dominująca pozycja mężczyzn została zakwestionowana.

Podobna była sytuacja dawnej arystokracji w dobie mieszczańskich rewolucji. Utraciwszy „naturalne” prawo do dominacji, „szlachetnie urodzeni” musieli pogodzić się z tym, że przyjmą warunki emancypującej się, nowej klasy. Że to ona, niesiona dynamiką zdobywania pozycji, dyktuje warunki. Nawet jeśli części baronów i książąt udawało się zamienić swoje dawne przywileje na kapitał, grali już zgodnie z warunkami narzuconymi przez burżuazję. Wtapiali się w nią. Ci, którzy tego nie potrafili, degradowali się i w taki czy inny sposób znikali w tyglu gotującego się społeczeństwa nowoczesności.

Grupa, która traci dominującą pozycję, przeżywa niepokój. Niepokój wynika z tego, że zachowania, dotychczas uważane za zgodne z przyrodzonym porządkiem rzeczy, pozwalające celebrować wyższość i dobrotliwie spoglądać na tych i te stojących niżej, nagle okazują się opresywne, a te i ci, którzy mieli świetnie czuć się na swoich podrzędnych miejscach, nagle buntują się i głośno dają wyraz swojemu niezadowoleniu. Bez „naturalnego” usprawiedliwienia swego istnienia dotychczasowy hegemon odnajduje się w egzystencjalnej pustce i musi czepiać się choćby skrawka akceptacji swojego dotychczasowego „subalterna”, mającego teraz moralną wyższość ofiary.

O ile bowiem grupa społeczna niesiona dynamiką emancypacyjną czerpie nową pewność siebie ze swojej dotychczasowej krzywdy, o tyle ci, których pozycja została zakwestionowana, tracą oparcie w rozumianym przez siebie (i innych) porządku moralnym i pogrążają się w niepewności przesyconej poczuciem winy. W takiej właśnie sytuacji w obrębie globalnej Północy znaleźli się mężczyźni.

Grupy rekonstrukcyjne patriarchatu

Oczywiście ta sytuacja niepokoju może być przeżywana na różne sposoby. Może prowadzić do stałego osłabienia pewności siebie, rodząc różnego rodzaju „spleeny” i neurozy. Może też być negowana, rodząc zachowania przesycone nadmierną asertywnością czy wręcz agresywnością. Może wreszcie skłaniać do wpisywania się w jakiś większy, tradycyjny porządek moralny, przywracający owo świeżo utracone poczucie legitymizacji.

Czasem więc mężczyźni, zwracając się ku przyszłości, dołączają do feministycznej rewolucji, stając się nawet jej heroldami. Z jednej strony odpowiadają pozytywnie na potrzebę zmiany, intuicyjnie czując, że niesie ona wizję świata bardziej sprawiedliwego, z drugiej – tropią tych, którzy ciągle nie zerwali z oczu „łusek patriarchatu”. Czasem jednak, wręcz odwrotnie, poszukują uzasadnień w przeszłości i tworzą „grupy rekonstrukcyjne” o charakterze męskich stowarzyszeń, często zresztą religijnych, w rodzaju Wojowników Maryi czy Fundacji Patriarchat. Z poczuciem wybraństwa, w upadłym świecie, który według nich zwariował, pielęgnują tam męskie cnoty, pozostawiając kobietom – kobiece.

Często, dystansując się od przemian kulturowych, zacięcie walczą o karierę, pieniądze i pozycję na mniej lub bardziej wolnym rynku, świadomie lub nieświadomie wykorzystując ciągle uprzywilejowaną pozycję mężczyzn. Nawet jeśli pojawiają się w nich wątpliwości, są przekonani, że zwycięzcom i tak wszystko się wybacza. Potrafią zresztą głosić „emancypacyjne” poglądy, gdy uznają, że tego oczekuje od nich nowy moralny porządek, w którym się znaleźli, zazwyczaj wyrażający się w nowej kulturze korporacyjnej, szczególnie firm przychodzących z zachodniej Europy czy USA. Może jednak być tak, że traktują te równościowe wyznania wiary zupełnie instrumentalnie, jako sposób na wzmocnienie swojej indywidualnej pozycji.

Wielu natomiast, bardzo wielu, tonie w narastającym poczuciu bezradności, odnajdując się w incelowskich sieciach i razem z innymi tam napotykanymi snując mściwe fantazje na temat odrzucających ich kobiet. To w tych grupach najsilniej ujawnia się niesprawiedliwa dystrybucja dóbr. Bo żeby umówić się z kobietą, uważają, trzeba mieć na markowe ciuchy, na kolację w restauracji, na samochód… A oni tego nie mają. To upokarza, zaś odwet za upokorzenie jawi się w postaci nienawiści do kobiet właśnie.

Ci silni, często pozornie odcinając się od słabych, lecz agresywnych, wykorzystują ich jednak i zawierają z nimi ciche sojusze w klimacie „męskiej szatni”, by zwalczać kobiecą konkurencję w rynkowych przestrzeniach.

■ Tradycyjna forma męskości – wojownicy nad jeziorem Turkana w Kenii fot. Eric Lafforgue / Hans Lucas / AFP / East News

Skąd się wzięła męska hegemonia

Hegemonia mężczyzn i opresja kobiet mają swoje historyczne źródła. Sięgają one głęboko i niekoniecznie wynikają ze złej woli. Ogromna część dziejów ludzkości przebiegała w świecie, w którym biologiczne uwarunkowania odgrywały istotną, wręcz kluczową, rolę. Taki był świat ludów tradycyjnych – rdzennych w dzisiejszym języku – ale też nie tak dawny świat wspólnot przednowoczesnych. Wszystkie one żyły w sporej izolacji jedne od drugich, były podatne na oddziaływanie żywiołów i klęsk, mogących zagrozić ich istnieniu. W obrębie samych społeczeństw takimi żywiołami – nie przychodzącymi z zewnątrz, lecz rodzącymi się między ludźmi – była przede wszystkim przemoc i seksualność, nierozdzielnie związana z prokreacją, a więc z problemem trwania wspólnot w czasie. Od okiełznania przemocy i regulowania wszystkiego, co związane z seksualnością, zależała krucha równowaga i długie trwanie każdej społeczności.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

RYSUNKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FELIETON

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PUBLICYSTYKA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PRZEBŁYSKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI