Dominika Kozłowska

Reportaż wojenny dziś

„OBOWIĄZKIEM PISARZA JEST OPOWIEDZIEĆ STRASZNĄ prawdę, obywatelskim obowiązkiem czytelnika – poznać ją” – pisał Wasilij Grossman, który na froncie II wojny światowej spędził trzy lata, dokumentując zarówno akty heroizmu, jak i okrucieństwa. Przytoczone słowa mogłyby stanowić motto pracy wszystkich dziennikarzy. Ich wymowę wzmacnia fakt, że pochodzą z artykułu Piekło Treblinki, jednego z pierwszych tekstów na temat nazistowskich obozów zagłady. Tekst ten był na tyle przełomowy, że posłużył jako materiał dowodowy podczas procesu norymberskiego.

Wojenne korespondencje przekazywali również Winston Churchill, Ernest Hemingway i Oriana Fallaci. Ta ostatnia o pracy reportera napisała: „Jaki inny zawód pozwala opisywać historię, kiedy ta się dopiero dzieje?”. Ten przywilej ma jednak swoje koszty. Misja reportera zawsze wiązała się z ryzykiem, ale po 11 września dziennikarze sami stali się bezpośrednimi celami terrorystów. Pierwszą ich ofiarą został Daniel Pearl. W lutym 2002 r. ten amerykański dziennikarz pracujący dla „Wall Street Journal” został uprowadzony przez członków Al-Kaidy, a następnie ścięty, co zostało zarejestrowane przez sprawców za pomocą nagrania wideo.

Praca reportażystów zmienia się współcześnie za sprawą rozwoju mediów społecznościowych. Arabska wiosna, ukraiński Majdan czy ostatnie protesty w Hongkongu pokazują, jak dużą rolę w dokumentowaniu prawdziwych wydarzeń odgrywają szerzej nieznani, a kierujący się obywatelską odpowiedzialnością dziennikarze, lokalni liderzy czy nawet przypadkowi świadkowie.

Nowe media dają jednak również możliwość manipulacji i kłamstwa na nieznaną wcześniej skalę. Zalew informacji utrudnia dotarcie do prawdy. Ważne i istotne działania łatwo przykryć mnogością komunikatów czy blogowych wpisów, których jedynym celem jest odwrócenie uwagi opinii publicznej od tego, co naprawdę kluczowe. Tym ważniejsza staje się dziś misja reporterów, którzy potrafią dotrzeć do wydarzeń istotnych.

Niepokoi nas przyzwolenie na język nienawiści, gloryfikację pogardy wobec innych ludzi i grup, a w grze politycznej – cyniczne pogłębianie podziałów i wzmacnianie wzajemnej obcości. Początek września, kiedy ukazuje się ten numer miesięcznika „Znak”, zbiega się z 80. rocznicą wybuchu II wojny światowej. Wiemy z historii, że tragiczne zbrodnie poprzedzały złe myśli lub słowa. Wojna – pisał na początku XX w. młody Churchill – przestała być „dżentelmeńską rywalizacją”, stała się „okrutna i plugawa”, dotyka przede wszystkim niewinnych ludzi. Tej prawdy przykryć nie może pamięć o jakichkolwiek bohaterskich czynach. Wojna jest zawsze złem. A nasze wysiłki muszą się skupiać na tym, by wspierać mądre kompromisy, uczyć rozmowy, szukać tego, co łączy, a nie dzieli.

Dziś nie tylko konflikty zbrojne, ale również zmiany klimatyczne sprawiają, że coraz więcej osób zmuszonych jest do porzucenia swojego domu i wyruszenia w nieznane w poszukiwaniu lepszego miejsca do życia. W jaki sposób opowiadać historię tych wszystkich ludzi? „Przyzwoitość wymaga obecności” dziennikarza, świadka, korespondenta, reportera – o czym mówi w otwierającej Temat Miesiąca rozmowie Wojciech Jagielski. To dzięki tej bezstronnej, ale niepozbawionej empatii obecności możemy my, czytelnicy, stawać się bardziej świadomymi i zaangażowanymi obywatelami.

Temat Miesiąca

Zawód:
reporter

Dostępne w wersji pełnej.

Przyzwoitość
wymaga
obecności

Dostępne w wersji pełnej.

Ikony światowego reportażu

fot. Getty / Nationaal Archief / Getty / Sputnik/East News / EPA/PAP / Sunday Times/AP/East News

Winston Churchill (1874–1965)

Brytyjski mąż stanu, pisarz i historyk. Pracę korespondenta wojennego rozpoczął w 1895 r., jako żołnierz 4. Pułku Huzarów, przesyłając do „Daily Graphic” korespondencję z antyhiszpańskiego powstania na Kubie. Później relacjonował powstanie Pasztunów w Indiach (1897 r.), a następnie opisał te działania wojenne w książce The Story of the Malakand Fieldforce. Kolejne korespondencje przesyłał dla „Morning Post” z wojny w Sudanie (1898 r.), o której napisał książkę The River War. Już jako cywil został korespondentem z wojny burskiej (1899–1900). Na podstawie jego depesz i wspomnień powstały dwie kolejne książki: London to Ladysmith via Pretoria i Ian Hamilton’s March, a Churchill stał się znany, podziwiany, zamożny i mógł zająć się na poważnie polityką. Młody Churchill traktował wojnę jako przygodę i przepustkę do kariery. Możliwość śmierci na polu bitwy postrzegał jako „element hazardu w tej wspaniałej grze”. Jednocześnie bolał, że wojna zatraca elitarny charakter i staje się powszechna i coraz bardziej krzywdząca ludność cywilną („Wojna, która była kiedyś okrutna i dostojna, teraz stała się okrutna i plugawa. Odarto ją ze wszystkiego, co szlachetne. To wina demokracji i nauki”). Ten osąd miał znaleźć smutne potwierdzenie za sprawą okrucieństw I i II wojny światowej, które ostatecznie uniemożliwiły postrzeganie konfliktów zbrojnych w kategoriach dżentelmeńskiej rywalizacji.

Ernest Hemingway (1899–1961)

Jeszcze przed 21. rokiem życia publikował w „Toronto Star” teksty by-line, czyli sygnowane nazwiskiem autora, co w prasie amerykańskiej stanowiło wówczas nobilitację. Od początku podchodził jednak krytycznie do swojej działalności dziennikarskiej, nie traktując jej jako „właściwej twórczości”, ale przede wszystkim jako pracę zarobkową. Podczas I wojny światowej dołączył do Czerwonego Krzyża i wyruszył do Europy, gdzie był kierowcą karetki. Został ciężko ranny i przeszedł 12 operacji, a z jego ciała wyciągnięto kilkaset odłamków. Potem relacjonował wydarzenia z wojennej Hiszpanii, Bliskiego i Dalekiego Wschodu oraz Anglii i Francji 1944 r. Większość z tych podróży odbył wraz ze swoją trzecią żoną Marthą Gellhorn. Ich relacji został poświęcony film Hemingway i Gellhorn, pokazujący burzliwe losy małżeństwa, które rozpadło się tuż po tym, jak Ernest przyjął posadę w „Collier’s Weekly”, gdzie pracowała Martha, i odmówił żonie pomocy w otrzymaniu legitymacji uprawniającej do przelotu samolotem na teren trawionej wojną Europy. Opisując wydarzenia z II wojny światowej, tłumaczył: „Można by pisać cały tydzień i jeszcze nie oddać każdemu sprawiedliwości za to, co robił na froncie liczącym sto trzydzieści pięć jardów. Prawdziwa wojna nigdy nie jest taka jak wojna na papierze, a czytanie o niej nie za bardzo daje pojęcie, jak to wygląda”. Po latach zmagań z depresją 2 lipca 1961 r. popełnił samobójstwo, strzelając sobie w głowę ulubioną bronią Boss.

Martha Gellhorn (1908–1998)

Dorastała w cieniu postępowej matki Edny, jednej z założycielek Ligi Kobiet Wyborczyń. W 1927 r. rzuciła edukację i rozpoczęła karierę dziennikarską. Od początku marzyła o tym, by pracować jako korespondentka zagraniczna. W tym celu wyjechała do paryskiego biura United Press. W 1937 r. rozpoczęła pracę dla „Collier’s Weekly”, pisząc o wojnie domowej w Hiszpanii. Wyjeżdżała także do Finlandii i Hongkongu, Birmy, Singapuru czy Wielkiej Brytanii, uczestniczyła w wyzwalaniu obozu w Dachau. Najbardziej interesowało ją to, jak wojna odciska piętno na życiu prostych ludzi. W 1940 r. wyszła za mąż za Ernesta Hemingwaya, małżeństwo przetrwało zaledwie kilka lat, a poróżniło ich przede wszystkim pojmowanie roli żony w związku. Martha wolała życie w drodze, a nie gospodyni domowej. Pisała: „Wiem, że to skrajnie pretensjonalne traktować problemy świata jako swoje własne, ale (…) martwią mnie zdecydowanie bardziej niż cokolwiek innego”. Po odejściu od Hemingwaya relacjonowała wojny wietnamską czy sześciodniową. Opisywała też proces Adolfa Eichmanna, wojnę domową w Salwadorze i inwazję USA na Panamę. Po raz pierwszy poczuła, że nie da rady „być wszędzie, zobaczyć wszystkiego i wszystkich”, kiedy w 1992 r. „The Guardian” zaproponował jej wyjazd na wojnę do Bośni. Wówczas odpowiedziała: „Na wojnie trzeba być zwinnym”. Zakończyła życie sześć lat później, przyjmując śmiertelną dawkę leków.

Wasilij Grossman (1905–1964)

Rosyjski prozaik, w latach 1941–1945 był korespondentem „Krasnoj Zwiezdy”, gazety Armii Czerwonej. Prawie trzy lata spędził na froncie, z niezwykłą szczerością i wrażliwością dokumentując przebieg wojny, pokazywał bowiem nie tylko heroizm, ale także okrucieństwo Armii Czerwonej, np. gwałty na niemieckich kobietach. Choć był żydowskim inteligentem z Moskwy, na wojnie wykazywał się odwagą i zdobył zaufanie zwykłych żołnierzy. Nigdy nie robił notatek podczas wywiadów, spisywał je dopiero po czasie. Brał udział m.in. w bitwach pod Moskwą, Stalingradem i Kurskiem oraz w zdobywaniu Berlina. Jego artykuł Piekło Treblinki jest jednym z pierwszych i najważniejszych tekstów na temat Holokaustu, służył jako materiał dowodowy podczas procesu norymberskiego. Napisał w nim: „Być może ktoś zapyta: »Po co o tym pisać, po co to wszystko rozpamiętywać?«. Obowiązkiem pisarza jest opowiedzieć straszną prawdę, obywatelskim obowiązkiem czytelnika – poznać ją”.

Swoje wojenne doświadczenia Grossman wykorzystał w powieściach. Napisał Stalingrad, wydany potem pt. Za dobrą sprawę oraz Wszystko płynie o głodzie na Ukrainie. Jego największe dzieło to Życie i los, ukończone w 1960 r, porównywane do Wojny i pokoju Tołstoja. Z powodu krytyki reżimu sowieckiego przez Grossmana pisarz popadł w niełaskę, a dwie ostatnie jego książki ukazały się po rosyjsku dopiero pod koniec lat 80. XX w., już po jego śmierci.

Oriana Fallaci (1929–2006)

Włoska dziennikarka i pisarka. Pierwsze doświadczenia jako korespondentka wojenna zdobyła w 1956 r., pisząc o uczestnikach rewolucji węgierskiej i jej uchodźcach w Austrii dla tygodnika „L’Europeo”. Sławę zyskała jednak w 1967 r., pisząc korespondencję z wojny w Wietnamie. Wielokrotnie udawała się na front, nie bała się krytykować obu walczących stron, zawsze pisała i mówiła to, co myślała. Była słynna ze swojego trudnego charakteru. Dzięki temu inni korespondenci traktowali ją z szacunkiem i obawą. Relacjonując protesty przeciw organizacji olimpiady w Meksyku w 1968 r., została ranna. Była dziennikarką zaangażowaną politycznie, nagłaśniała przemoc i niesprawiedliwość, często interweniowała osobiście, by pomóc bohaterom swoich materiałów. Relacjonowała m.in. konflikt izraelsko-palestyński w 1970 r., wojnę indyjsko-pakistańską (1971 r.), pisała o walkach partyzantów z dyktaturami w Ameryce Południowej – Brazylii, Boliwii, Chile i Peru. Później zaczęła robić słynne wywiady z przywódcami politycznymi, m.in. Arafatem, Kissingerem, Goldą Meir, Indirą Gandhi, Hajle Sellasjem, Kaddafim, Chomeinim i Wałęsą. Jako jedna z pierwszych nagrywała rozmowy na dyktafon, który był jej nieodłącznym atrybutem. Czasami były to pierwsze wywiady, których politycy ci zgodzili się udzielić zachodniemu dziennikarzowi, tym bardziej kobiecie. O pracy reportera napisała: „Jaki inny zawódpozwala opisywać historię, kiedy ta się dopiero dzieje?”.

Marie Colvin (1956–2012)

Pracę w dziennikarstwie zaczynała od prowadzenia rubryki policyjnej w rodzinnym Nowym Jorku, szybko awansowała, zostając szefową biura agencji prasowej w Paryżu. Przez większość życia była korespondentką londyńskiego „The Sunday Timesa”, relacjonowała wydarzenia m.in. z Zimbabwe, Afganistanu czy Timoru Wschodniego. W 1986 r. pojechała do Libii zrobić rozmowę z Mu’ammarem al-Kaddafim. To miał być tylko jeden wywiad, ale w tym samym dniu Stany Zjednoczone zaczęły bombardować Libię i Colvin znalazła się w samym centrum wydarzeń. Z wojny wróciła odmieniona: przestała się malować, nosiła obcisłe jeansy i wypalała paczkę papierosów dziennie. W 2001 r. cudem uniknęła śmierci, gdy dostała w twarz odłamkiem granatu rzuconym pod jej samochód przez tamilskich bojowników na Sri Lance. Po tym wydarzeniu przeżyła załamanie nerwowe. Ze szpitala wyszła z czarną opaską zakrywającą lewe oko, którego nie udało się uratować lekarzom. Tego symbolu okrucieństwa wojennego nie zdjęła już do końca życia. 21 lutego 2012 r. nadała z Syrii ostatni materiał pokazujący tragedię miejscowych cywilów. To właśnie wtedy widzowie CNN zobaczyli na żywo śmierć dwuletniego Adnana na rękach ojca. Dzień później korespondentka zginęła razem z 28-letnim francuskim fotoreporterem Rémi Ochlikiem podczas ataku bombowego na prowizoryczne centrum prasowe w Homs.

Z Londynu do
Ladysmith przez
Pretorię

WINSTON CHURCHILL

Na przestrzeni minionych lat miałem szczęście do wielu osobliwych przeżyć, z których badacz realiów mógłby wyciągnąć korzyść i naukę. Nic jednak nie było równie ekscytujące jak bieganina między tymi pudłami z żelaza, pośród nieustających eksplozji bomb i ostrzału armatniego, pocisków uderzających w wagony bądź przelatujących ze świstem

Winston Churchill jako korespondent podczas II wojny burskiej, Bloemfontein, Afryka Południowa
fot. Getty

Estcourt: 6 listopada 1899 r.

W WIELKIM POŚPIECHU WYRUSZYLIŚMY Z CAPE TOWN, a jako że mieliśmy szczęście przemierzyć południowe pogranicze z De Aar do Stormbergu ostatnim pociągiem przed odcięciem linii, żywiliśmy głęboką nadzieję, że do Ladysmith dotrzemy, zanim wokół miasta zamknie się na dobre pierścień oblężenia. Chciałem jak najszybciej spisać relację z naszej podroży statkiem z East London do Durbanu, jednakowoż pogoda była tak burzliwa, a niewielkim parowcem z niespełna stutonowym ładunkiem tak srogo miotały fale, że zmożony chorobą morską, leżałem plackiem i nie miałem głowy do niczego innego. W dodatku z powodu przeciwnych wiatrów mieliśmy jakieś dwadzieścia godzin opóźnienia; dopiero gdy minęliśmy St. John’s, wichura, niby w akcie skruchy, z nagła skręciła na południowy zachód, zwiększając naszą prędkość w takiej samej mierze, w jakiej wcześniej nas spowalniała. Ze zmianą kierunku wiatru zelżała też nieco gwałtowność fal i choć nie byłem w stanie tego odnotować, to miałem możność wyrobić sobie pewne pojęcie o ogólnej fizjonomii wybrzeża Pondolandu i Natalu. Te urokliwe krainy opadają ku oceanowi łagodnymi stokami porośniętymi przebujną zielonością, z rzadka tylko zaburzanymi przez pokryte lasami urwiste klify. Rozliczne strumyki, którym te błonia zawdzięczają swoje istnienie, a ziemia swe bogactwo, przetaczają się ku pobrzeżu głęboko wciętymi rozdołami i jarami, tudzież spadają z urwisk kaskadami, rozbryzgującymi się na silnym wietrze w tumany wodnego pyłu.

To kraina brzemienna w możliwości i gdy przy sprzyjającym teraz wietrze posuwaliśmy się naprzód, nie mogłem powstrzymać się przed snuciem domysłów co do przyszłości. W miejscu tym występują rozległe połacie żyznej ziemi, nawadnianej obfitymi opadami deszczu. Łagodne słońce ogrzewa kwitnące w glebie życie. Rześka bryza orzeźwia tubylca. Wyborny klimat pokrzepia Europejczyka. Na owoce jego pracy czeka gościniec morza. Cała natura uśmiecha się, oto nareszcie ziemia, gdzie biali ludzie mogą rządzić i prosperować. Dotąd jej szczodrością cieszył się jedynie leniwy Kafr, a wedle prastarej filozofii liberalizmu do tych właśnie powinna wiecznie przynależeć. (…)

Parostateczek bezpiecznie zawinął do Durbanu o północy 4 listopada i następnych sześć niespokojnych godzin przepędziliśmy w uśpionym mieście, czekając na świt i wieści. Pierwszy i drugie nadeszły we właściwym sobie porządku. Gdy wzeszło słońce, dowiedzieliśmy się, że Ladysmith zostało odcięte od świata. „Dotrzeć jak najdalej, jak najszybciej” – oto motto, którym winien kierować się korespondent wojenny: o siódmej rano pędziliśmy w głąb kraju w nadplanowym wagonie doczepionym do specjalnego pociągu pocztowego. Mój pobyt w Durbanie nie należał do bezczynnych. Opodal miejsca, w którym cumowaliśmy, stał okręt szpitalny „Sumatra” – skoro świt udałem się na jego pokład w poszukiwaniu przyjaciół i, niestety, kilkoro znalazłem w opłakanym stanie. (…) Wszyscy opowiadali w zasadzie tę samą historię – o odwadze i harcie ducha żołnierzy, o nieznużonej, surowej bitności Burów, o ostrzale rozpoznawczym. Wszyscy przepowiadali długotrwałe walki.

„Ci wszyscy koloniści powiadają, że Burom wystarczy jedno porządne lanie i będzie po sprawie” – opowiadał oficer, który odniósł ciężkie rany pod Elandslaagte. „Nie wierz w to. Oni zamierzają walczyć do upadłego. A nasz rząd?”. Odpowiedź, że w kraju wszyscy są zjednoczeni i że zaciętości Burów przeciwstawiona zostanie nie mniejsza wytrwałość i bogatsze zasoby, sprawiła, że ściągniętą bólem twarz rozjaśnił uśmiech nadziei. (…)

Estcourt: 9 listopada 1899 r.

ILE JESZCZE LISTÓW BĘDĘ PISAŁ DO WAS Z JAKIEGOŚ NIEPEŁNOWARTOŚCIOWEGO adresu? Kwatera główna sir George’a White’a znajduje się zaledwie czterdzieści mil stąd, tyle że między nią a Estcourt rozłożyła się nieprzyjacielska armia. Nie jestem jeszcze w stanie stwierdzić, czy byłoby możliwe bądź rozsądne przedostać się przez linię oblężenia; czekam tymczasem na najbliższym posterunku, wyłuskując miejscowymi kanałami strzępy informacji i licząc, że nadchodzące zdarzenia przyniosą odblokowanie szlaku kolejowego. Nierzadko czekanie jest mitręgą, ale nawet w tak ekscytującym czasie popadam w długotrwały zastój z wyraźnym poczuciem ulgi. Ostatni miesiąc upłynął mi na bezustannej podróży. Niknące w oddali, zmieszane twarze na stacji Waterloo, gdy pociąg rozpoczynał bieg na peronie; wiwatujące tłumy w Southampton; rozkołysane pokłady „Dunottar Castle”; napięte oczekiwanie i podniecenie pierwszymi wiadomościami; krótki zabiegany dzień w Cape Town; podróż do East London ostatnim pociągiem, który przejechał przez granicę; burzliwy rejs na pokładzie „Umzimvubu” w sztormie szalejącym z taką siłą, że gdyby nie królewska poczta, szyper zawróciłby do portu; dotarcie, bez postojów, do Pietermaritzburga, a stamtąd, jako że potrzeba była pilna, a ruch niewielki, podróż pociągiem specjalnym – obfitująca w ruchome, niepokojące obrazy – i tu, nareszcie, przerwa.

Spróbujmy nakreślić obraz sytuacji. W zeszłą środę, 1 listopada, siły burskie zamknęły Ladysmith w kotle. W czwartek ostatni pociąg pokonał trasę pod ostrzałem artylerii. Nazajutrz ów szlak został zablokowany jakieś cztery mile na północ od Colenso. Ustała też łączność telegraficzna. W piątek doszło do ataku na Colenso. Gdy do akcji wprowadzono ciężkie działo usytuowane na panujących nad miastem wzgórzach, skromny liczebnie garnizon ochotniczej piechoty i Brygady Morskiej ewakuowały się w pośpiechu i częściowo osłaniane przez pociąg pancerny, wycofały do Estcourt. (…)

Wydaje się wszak pewne, że rychło na odsiecz Ladysmith zostaną tu przerzucone znaczne siły. (…) Oddziały konne Imperial Yeomanry, kilku konnych i członków ochotniczej kompanii kolarzy oraz pociąg pancerny każdego dnia prowadzą patrole w kierunku Colenso i północnym, niezmiennie spodziewając się ujrzeć nacierające burskie komanda. Wczoraj jechałem pociągiem pancernym, który jest pojazdem raczej żałosnym, niedysponującym działami ani maximami, z niekrytymi wagonami i nieosłoniętymi otworami strzelniczymi, pod każdym względem ustępującym potężnym maszynom, jakie widziałem w akcji na południowym pograniczu. Niemniej stanowi on pożyteczny środek do prowadzenia rekonesansu, a podróż nim nie jest pozbawiona atrakcji. (…)

Wyruszyliśmy o pierwszej. Załogę stanowiła kompania fizylierów dublińskich. Jedna połowa jechała w wagonie przed lokomotywą, druga zaś w wagonie za nią. Za tym wszystkim ciągnęły się wagony transportowe z brygadą robotników torowych i zapasowymi szynami do naprawy trakcji. Teren między Estcourt i Colenso jest otwarty, pofałdowany i trawiasty. Stacje, pojawiające się co cztery, pięć mil, są osiedlami składającymi się z pół tuzina domów z blachy falistej i kępy bodaj dwudziestu eukaliptusów gałkowych. Te niewielkie punkty osadnicze są niemal jedyną zauważalną rysą krajobrazu, który we wszystkich kierunkach rozpościera się przyjemnymi, acz monotonnymi skłonami zieleni. Pociąg utrzymywał solidną prędkość i choć wielokrotnie zatrzymywał się, by umożliwić pociągnięcie za język Kafrów, tudzież wieśniaków bądź dla wymiany informacji z kolarzami i innymi patrolami przeczesującymi pogranicze, to do Chieveley, oddalonego o pięć mil od Colenso, dotarł około trzeciej; z miejsca tego wyraźnie widać było balon z Ladysmith – brązową plamkę unoszącą się w górze nad odległymi wzgórzami. Za Chieveley należało zachować wzmożoną czujność. Lokomotywa zwolniła bieg, ostrożnie posuwając się naprzód. Pracownicy kolei przepatrywali tory, a nierzadko przed pokonaniem przepustu bądź mostu wysiadaliśmy na piesze oględziny obiektu. Zdarzały się długie postoje, podczas których oficerowie lunetami i lornetkami polowymi lustrowali horyzont i odległe wzgórza. Teren był jednak bezpieczny, a szlak nieuszkodzony, toteż kontynuowaliśmy naszą niespieszną podróż. (…)

Naszym oczom ukazało się Colenso – setka nędznych domów u podnóża wyniosłych wzgórz na północy. Ostrożnie wyruszyliśmy na zwiady. Na pagórku za wioską wznosił się zarys umocnienia z worków z piaskiem, zbudowanego przez Brygadę Morską. Maszt flagowy, mimo iż bez flagi, wciąż dumnie piął się w górę. Wedle naszego rozeznania całe miejsce było opuszczone. Wywiązała się dyskusja. Być może Burowie czatują na pociąg pancerny; albo wycelowali działo na któryś ze słupów telegraficznych i planują ostrzelać go w chwili, gdy obok będzie przejeżdżać lokomotywa, a może właśnie w tej chwili podchodzą nas od tyłu. W naszą stronę zbliżyła się z respektem grupka Kafrów, salutując. Z zamiarem przepytania ich wyszedł im na spotkanie jeden z Ochotników Natalskich, kolarz. Był niskim inteligentnym mężczyzną, z karabinem Martini- Metford, pokaźną lornetką polową, w eleganckich butach kolarskich z szarej skóry i wojskowym kapeluszu z podwiniętym z jednej strony rondem. Przepytał tubylców i przekazał nam zdobyte informacje. Kafrowie powiedzieli, że Holendrzy z pewnością przebywają w tej okolicy. Widzieli ich jeszcze tamtego ranka. „Ilu?” Odpowiedź była niejasna – dwunastu, a może siedemnastu albo tysiąc; mieli też działo – jedno, a może pięć – rozmieszczone w starym forcie czy też na peronie stacji albo na wzgórzu za miastem. Za dnia ostrzeliwali Colenso. „Dlaczego – pytaliśmy – mieliby ostrzeliwać Colenso?” Najwyraźniej, by upewnić się, że mają w zasięgu któryś słup telegraficzny. „Na lokomotywę wystarczy jeden pocisk”, stwierdził dowodzący załogą kapitan. „Ale najpierw muszą nas trafić”, dodał. „Dobra, podjedźmy trochę bliżej”.

Opancerzony wagon dawał pewną osłonę przed kulami, ale każdy wystrzelony w prostej linii pocisk mógł go przebić niczym kartkę papieru, zabijając wszystkich dookoła

Trzykrotnie rozległ się elektryczny dzwonek; zaczęliśmy skradać się do przodu – stop, rozglądamy się dookoła – i znów do przodu, znów stop, rozpatrywanie się w sytuacji, i tak, jard po jardzie, zbliżaliśmy się do Colenso. Pół mili dalej zatrzymaliśmy się na dobre. Oficer zabrał ze sobą sierżanta i piechotą wyruszył w stronę wioski. Poszedłem za nimi. Niebawem dotarliśmy do okopów wykopanych przez brytyjskich żołnierzy, zanim się stamtąd ewakuowali. (…) Dwieście jardów dalej leżało jak na dłoni Colenso – cicha, wyludniona wioska. Na uliczkach walał się dobytek mieszkańców. Dwa, trzy domy zostały spalone. Na drodze leżał zdechły koń z zesztywniałymi na sztorc nogami i wzdętym brzuchem. Najwyraźniej miejsce to zostało przetrząśnięte i splądrowane przez Burów i Kafrów. U wylotu ulicy wałęsało się kilku tubylców – jeden z nich, zaniepokojony wyglądem pociągu, miarowo wymachiwał zatkniętą na kij białą szmatą. Nie ujrzeliśmy wszak ani jednego Holendra. Wróciliśmy do torów, znajdując miejsce, w którym szlak został przerwany. Podniesiono dwie szyny, które razem z przymocowanymi do nich podkładami zrzucono z nasypu. Wprawdzie zerwane kable telegraficzne bezładnie walały się po ziemi, a niektóre słupy były powyginane, lecz most nad Tugelą pozostał w stanie nienaruszonym, a stopień uszkodzenia torów był na tyle nieduży, że bez trudu można je było naprawić. Burowie zdają sobie sprawę z korzyści oferowanych przez kolej. W obecnej chwili jeżdżącymi tą linią kolejową pociągami z napisem „Do Durbanu” przerzucają zaopatrzenie z Pretorii do miejsca oddalonego o sześć mil od Ladysmith. Swego czasu postanowili wykorzystywać ją do zdobywania terenu, a o ich wierze w powodzenie ich sprawy świadczy troska o to, by uniknąć poważnego uszkodzenia stałego połączenia kolejowego. Wiedzieliśmy już wszystko, co wiedzieć chcieliśmy – że w tym miejscu przerwano szlak, że wioska została opuszczona, że most jest bezpieczny – i w pośpiechu wróciliśmy do pociągu. Następnie lokomotywę przestawiono w odwrotnym kierunku i pełną parą wycofaliśmy się z zasięgu ognia ze wzgórz za Colenso – co poniektórzy mówili, że Burowie nie otworzyli ognia, gdyż liczyli, że zwabią nas bliżej, inni zaś, że w promieniu dziesięciu mil nie ma ani jednego Bura. (…)

Pretoria: 20 listopada 1899 r.

WE WTOREK CZTERNASTEGO PATROLE konnej piechoty zameldowały, że Burowie niewielkimi grupami nadciągali do Estcourt z kierunku Weenen i Colenso, a pułkownik Long przeprowadził rozpoznanie walką, by ustalić, jakie siły kryły się za zwiadowcami czołowymi. Rekonesans ten, sprowadzający się do wymiany ognia przez patrole, przyniósł skąpe informacje, aczkolwiek zasadniczo przypuszczano, że znaczna część armii oblegającej Ladysmith przemieszczała się, lub też miała taki zamiar, w kierunku południowym, by przypuścić atak na Estcourt i spróbować uderzyć na Pietermaritzburg. (…) W środę o świcie w kierunku północnym i północno-zachodnim rozpuszczono kolejny rój patroli, a pociąg opancerzony z Estcourt otrzymał rozkaz przeprowadzenia zwiadu w stronę Chieveley. (…) Wyruszyliśmy o wpół do szóstej i zachowując wszelkie zwyczajowe środki ostrożności, w ciągu mniej więcej godziny dotarliśmy do Free Station, gdzie niewielki patrol policji natalskiej zameldował, że na przestrzeni kolejnych pięciu kilometrów nie ma żadnych wrogich oddziałów i że okolica wydaje się spokojna. To była cisza przed burzą. Kapitan Haldane postanowił ostrożnie posuwać się naprzód aż do Chieveley, która to okolica oferowała dogodny punkt obserwacyjny. W zasięgu wzroku nie było żadnych oznak bytności Burów. Pofalowana trawiasta okolica sprawiała wrażenie tak samo spokojnej i wyludnionej jak za każdym uprzednim razem i nie zdawaliśmy sobie sprawy, że za zielonymi wyniosłościami terenu niespełna trzy mile dalej komanda czołowe o ogromnej sile żwawo kroczą wojowniczą ścieżką. Aż do Chieveley okolica była spokojna, kiedy jednak pociąg dotarł na stację, ujrzałem setkę burskich konnych galopujących w kierunku południowym jakąś milę od torów. (…) Wyznaczony do pociągu telegrafista wysłał do Estcourt depeszę informującą o naszym bezpiecznym przybyciu i o zaobserwowaniu burskich oddziałów w niewielkiej odległości, na co pułkownik Long odpowiedział rozkazem, by pociąg wrócił do Frere i prowadził tam do końca dnia obserwację, a po zapadnięciu zmroku ostrożnie wyruszył w drogę powrotną. Zastosowaliśmy się do komendy i około milę i trzy ćwierci od Frere, gdy pokonywaliśmy zakręt, spostrzegliśmy, że panujące nad torami oddalone o sześćset jardów wzgórze zostało zajęte przez wroga. Starcie było więc nieuniknione, nie mogliśmy bowiem minąć tego miejsca, nie dostając się pod ostrzał. Czterech marynarzy nabiło armatę – przestarzałą zabawkę – żołnierze załadowali magazynki, a pociąg, który teraz jechał w kierunku przeciwnym do początkowego, powoli toczył się w stronę wzgórza.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Wojna jest fotografią

Dostępne w wersji pełnej.

Trudna prawda
reportera

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Europa po
bułgarsku

Dostępne w wersji pełnej.

Wojna aż do znudzenia

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Wkurzam się
razem z wami

Dostępne w wersji pełnej.

O możliwości
wiary w Kościół
i jego świętość

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Schyłek
chrześcijaństwa
myślącego?

Dostępne w wersji pełnej.

Historia pewnego
rozczarowania.
Spór Tischnera
z tomistami

Dostępne w wersji pełnej.

2019: ROK GUSTAWA HERLINGA-GRUDZIŃSKIEGO

Brama
oglądana nocą

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Coraz bliżej albo Coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Człowiek z klasą

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Dziennik Kairosu

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Złoty trójkąt

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Instrukcja
obsługi ciszy
nocnej

Dostępne w wersji pełnej.

Za wysoki
na ten świat

Dostępne w wersji pełnej.

Jedno zdanie

Dostępne w wersji pełnej.

Dziennik
uchodźcy

Dostępne w wersji pełnej.

Co Wyspiański myśli o

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

ZNAK O ZNAKACH

JOANNA GUSZTA, MACIEJ BLAŹNIAK

RYBEX

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Pola Starczyńska, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: Pola Starczyńska, tel. (12) 61 99 530, e-mail: starczynska@znak.com.pl

PRENUMERATA: Sylwia Syrek, tel. (12) 29 29 561, e-mail: syrek@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego