Dominika Kozłowska

Słuchając opowieści

WSPÓŁCZEŚNI FILOZOFOWIE I FIZYCY ZGODNIE ROZBRAJAJĄ znane nam od Newtona wyobrażenie czasu jako wartości absolutnej. Zwracają uwagę, że czas i chronologiczne porządkowanie wydarzeń to raczej wytwory naszego umysłu niż obiektywna cecha Wszechświata.

Wyznaczenie granicy między teraźniejszością a przeszłością, między świadomością a pamięcią jest praktycznie niemożliwe. „Wszelkie doznania są już wspomnieniami” – pisał Henri Bergson w Materii i pamięci. Pamięć z pewnością nie jest pudełkiem, do którego odkładamy wspomnienia-zdjęcia. Nie służy do przechowywania przeszłości, lecz raczej – paradoksalnie – do jej ukrywania. Wraz z narodzinami nowożytnej psychologii zdaliśmy sobie sprawę, że to, czego nie pamiętamy, może nieraz silniej wpływać na nasze życie aniżeli to, co świadomie wydobywamy z naszej pamięci. Co więcej, my sami (na różnych etapach życia) możemy w inny sposób pamiętać to samo zdarzenie.

Wiek XX był nie tylko okresem, w którym obiektywne wyobrażenia czasu uległy problematyzacji. To właśnie wtedy, pod wpływem doświadczeń kolejnych totalitaryzmów, pamiętanie stało się również zagadnieniem moralnym. Obowiązek pamiętania to postulat etyczny, a zarazem podstawa współczesnej polityki pamięci czy polityki historycznej. Pamiętanie ma chronić nas przed powtórką znanych z przeszłości potworności. Jednak, czy szlachetne zapewne intencje świadków XX-wiecznych ludobójstw nie przyczyniły się do nowego rodzaju konfliktów – tym razem pamięci? Fryderyk Nietzsche jak mało który z nowoczesnych filozofów krytykował pamięć i zwracał uwagę na pozytywną dla życia siłę zapominania.

Dlaczego piszę o czasie i pamięci? Staramy się, aby każde kolejne wydanie miesięcznika było rozpisaną na poszczególne działy i tematy opowieścią. Za każdym razem spinają ją inne motywy. W tym miesiącu na łamach miesięcznika odnajduję właśnie opowieść o pamięci. Jeśliby ulec pokusie chronologii (choć jak wiadomo, nie jest to konieczne), początek rozmyślań o czasie i pamięci wyznacza Temat Miesiąca poświęcony jednemu z najważniejszych współczesnych polskich pisarzy – Wiesławowi Myśliwskiemu. Przejmującym dopełnieniem rozważań o pamięci i śmierci (tak ważnych motywach prozy Myśliwskiego) jest dział Społeczeństwo- Świat przybliżający historię uchodźców, którzy podczas morskiej przeprawy w poszukiwaniu lepszego świata nie dotarli na drugi brzeg. Tych, których ciała odnaleziono, pochowano – często w anonimowych grobach. Pytania o to, jak pamiętać, powracają w zawartych w tym numerze wspomnieniach. W minionym okresie pożegnaliśmy wiele wybitnych postaci polskiego życia publicznego, w tym najbliższych naszemu pismu i środowisku: Józefę Hennelową i Henryka Wujca. Z kolei w październikowej Publicystyce znakomita rozmowa z socjolożką Anną Wylegałą nosi znaczący tytuł Miejsce po dworze. Topografia i znaczenia, jakie nadajemy miejscom i jakie miejsca nadają nam, są kolejnym ważnym motywem prozy Wiesława Myśliwskiego, ale i tematem badań, jakie nad skutkami powojennej reformy rolnej prowadziła Anna Wylegała. Dopełnieniem jest dział Idee, gdzie po raz kolejny już na łamach miesięcznika wracamy do tematu mitu.

Być może każda wielka opowieść, każdy mit jest opowieścią o początku i o rdzeniu naszej tożsamości. Jej odkrywanie nie zawsze musi oznaczać zajmowania się własną biografią. Zbytnie przywiązanie do naszej pamięci bywa wręcz przeszkodą na drodze poznawania samego siebie. Najszczerszą podróż w głąb nas samych, jak sądzę, odbywamy, słuchając opowieści innych. Za to najbardziej cenię wybitną prozę Wiesława Myśliwskiego.

Wiesław Myśliwski, 2014 r.
fot. Włodzimierz Wasyluk/Forum

Temat Miesiąca

Niezwyczajna
proza

Julian Przyboś recenzję pierwszej powieści Wiesława Myśliwskiego zatytułował Niezwyczajny debiut. I choć to trafne podsumowanie odnosiło się wówczas wyłącznie do Nagiego sadu, okazało się również antycypacją całej pisarskiej drogi Myśliwskiego. Tworzona przez niego literatura nigdy nie uciekała od tego, co powszednie i ludzkie, ale jednocześnie wymykała się wszelkim konwencjom czy banalności. Język mówiony w kunsztowny sposób splata się w niej z potoczystą narracją, a tradycyjnie konstruowane sceny igrają z chronologią i przestrzenią. Bohaterowie z krwi i kości nie imponują, ale są nam dziwnie bliscy. Wszystko to składa się na „niezwyczajną” siłę jego prozy. Tylko pisarz o słuchu absolutnym jest w stanie oddać mowę świata z taką precyzją jak Myśliwski.

Co według autora Widnokręgu jest najważniejsze w literaturze? Skąd bierze się siła jego opowieści? Czy proza Myśliwskiego jest patriarchalna? Jak postrzegają go inni artyści?

Odpowiadają:
Wiesław Myśliwski, Wojciech Bonowicz, Tomasz
Bocheński, Małgorzata Szczurek, Jerzy Radziwiłowicz,
Stanisław Baj, Wioletta Grzegorzewska i Bill Johnston

Język
potrzebuje
snów

Cała literatura polega na przezwyciężaniu sztuczności, nasłuchiwaniu i obserwowaniu ludzi. Wnikaniu w ich zachowania, mowę i emocje. Pisarz ma stworzyć z tych przeżyć nowy świat

Wiesław Myśliwski

w rozmowie z Wojciechem Bonowiczem

Czas, który przeżywamy, rodzi szereg pytań, zwłaszcza pytań o przyszłość. Spytam Cię tak, jak się pyta pisarza: czy literatura to sprawa bardziej przeszłości czy przyszłości? Czy piszemy dla tych, którzy byli, bo np. chcemy coś zatrzymać albo jakoś się z nimi skonfrontować, czy piszemy raczej dla przyszłych czytelników i świata, który nadejdzie?

Nie wiemy, co nadejdzie, trudno więc uprawiać literaturę dla przyszłości. Nie wiem zresztą, na czym by to polegało. Piszę raczej dla tych, którzy są. A kim będą ci, co będą, nie wiem. Poza tym nie uznaję trójpodziału czasowego. Zawsze mówię, że istnieje tylko czas przeszły. Teraźniejszy stanowi właściwie przepływ czasu, a przyszły jest nieznany. Wszelkie prorokowanie o tym, co się stanie, jest co najmniej wątpliwe. Jak wiemy, przepowiadacze przyszłości zbyt często się mylili.

Parę sytuacji jednak przewidzieli, np. rozwój komputerów.

Tak, ale nie przewidzieli, że ten komputer, choć będzie instrumentem pożytecznym, to zniewoli człowieka. Są ludzie, którzy już w tej chwili siedzą wyłącznie przy komputerach, ściślej – w Internecie.

Ty nie jesteś podłączony.

Nie, programowo nie mam Internetu, nie jest mi w ogóle potrzebny.

Nie wysyłasz maili?

Jakbym chciał się bawić w maile, tobym bez przerwy musiał na nie odpowiadać, a to byłoby dla mnie nieznośne.

Wiesz, zapytałem o to, dla kogo piszemy, bo kiedyś mnie tak zapytano: komu chciałbym pokazać swoje wiersze? I odpowiedziałem: Herbertowi, a może także Leśmianowi. Byłbym ciekaw, co by powiedzieli. Masz czasem takie pokusy?

Nie mam, bo wiem, że by się im moje pisanie nie podobało [śmiech]. Tym, którzy żyli w przeszłości, na pewno nie spodobałaby się nasza teraźniejszość, a więc i literatura.

Dlaczego?

Bo tkwili w swojej wizji świata, przestrzeni językowej, rzeczywistości.

I to ich tak mocno określało, że naszego by już nie zrozumieli?

Pewnie nie, bo czym innym była dla nich literatura, inne stawiali jej zadania. Czytam w tej chwili – ponieważ jeszcze od czasu do czasu czytam – książki, do których sięgałem w młodości, na studiach. Teraz np. Szkołę uczuć Gustave’a Flauberta. Czytam ją ze względu na to, jak została napisana, a jest to sposób dziś zupełnie niemożliwy. Nad nią nie ciążą jeszcze ani fotografia, ani film, ani Internet, ani telefon, nic właściwie. W związku z tym ta powieść niemalże panoszy się po wszystkich zakątkach. Wszedł, wyszedł, poszedł, umówił się, zjadł, a co zjadł? To jest dla mnie zupełnie nieinteresująca rzeczywistość. Uważam, że literatura nie jest powołana do tego, żeby odtwarzać, reprodukować rzeczywistość. A to jest jakiś rodzaj reprodukcji. Pisarz jest od tego, żeby ze swoich przeżyć tworzyć świat.

W Uchu Igielnym temat historii jest jednym z centralnych, nawet bohaterem tej powieści uczyniłeś historyka (bądź historyków). Zawsze myślałem, że w Twojej koncepcji człowieka historyczna interpretacja sensu nie jest aż tak ważna, że, w gruncie rzeczy, próbujesz uchwycić pewne niezmienne cechy człowieka. Opisujesz zmienność, by złapać to, co niezmienne. Tymczasem z tego, co mówisz, wynikałoby, że właśnie to, co zmienne, jest dla Ciebie ważne. Kiedy Cię pytam o dawną literaturę, widzisz przede wszystkim to, że my się nie porozumiemy z Flaubertem.

To naturalne. Taka jest nasza relacja z przeszłością. Nie jesteśmy dokumentalistami przeszłości. Chyba że ktoś się naczyta i z tego potem pisze powieść. Uważam, że nasze przeżycia są materią literatury, a nie to, czego się naczytaliśmy.

Czy w takim razie interesuje Cię człowiek zanurzony w historii? Z jednej strony, o bohaterach Twoich powieści możemy powiedzieć, do jakiego pokolenia należą, w jakich zdarzeniach uczestniczyli. Z drugiej – mam wrażenie, że pragniesz ich uchwycić niejako poza czy ponad historią.

Nie, tak nie jest. Mam jedynie inny stosunek do historii. Nie jestem uczonym, historykiem. Przyjmuję perspektywę historii w jednostce. Nie bardzo wierzę w ogólną, zbiorową historię i zbiorowe doświadczenie. Wierzę w to, że każdy człowiek inaczej historię przeżywa. Nawet jeśli doświadczamy razem jakiegoś wydarzenia historycznego, to zapewne każdy z nas odbiera je inaczej. Kiedyś użyłem takiej formuły: to nie człowiek przepływa przez historię, to historia przepływa przez człowieka. W tym znaczeniu historia jest ważna w moich książkach.

Ale czy historia określa najważniejszy sens losu człowieka? Czy może to, co najważniejsze, znajduje się niejako ponad nią? Na przykład to, że człowiek dokonuje aktu zrozumienia samego siebie.

Oczywiście to jest ważne, lecz kiedy człowiek dokonuje aktu zrozumienia samego siebie, to nie jest w stanie oderwać się od rzeczywistości, ponieważ to wszystko, co się wydarzyło w tzw. planie historycznym, należy do niego. Jeśli człowiek dokonuje aktu samopoznania, a żył w czasie II wojny światowej, to przecież nie może dokonywać samooceny ponad historią. Ponieważ żył, widział, słyszał.

Przepłynęło to przez niego.

I przez każdego inaczej. Żeby próbować poznać człowieka, nie możemy go odcinać od jakiegokolwiek fragmentu, który wchodził w obszar jego życia. Nawet dziecko, jeśli żyło w czasie wojny, miało w związku z nią jakieś przeżycia. Nawet jeśli nie było świadkiem wydarzeń, było świadkiem tego, co mówili starsi. To wszystko jest integralne. I właśnie integralność osoby ludzkiej jest podstawą samopoznania.

Masz poczucie, że jesteśmy teraz w szczególnym momencie historycznym? Nawet nie z powodu pandemii, ale tego, że przyszłość rysuje się nam dość wyraźnie. Wiemy, co szykujemy sobie i przyszłym pokoleniom, jeśli będziemy żyć tak, jak żyjemy – czyli tak samo łapczywie i gwałtownie wykorzystując zasoby Ziemi. Wiemy, że w ten sposób sprowadzimy na ten świat katastrofę. Możemy w ogóle wzbudzić w sobie poczucie odpowiedzialności za przyszłość?

Wszyscy ludzie w każdej epoce sądzili, że żyją w wyjątkowym momencie. To podstawowe przekonanie. Co np. odczuwali ludzie średniowiecza, których ciągle dotykały zarazy? Uważali, że żyją w epoce apokalipsy. Nie bądźmy tacy zarozumiali, że żyjemy akurat w wyjątkowej epoce. Żyjemy w szczególnym okresie ze względu na zasób wiedzy, który nas atakuje. Wcześniej tak nie było, człowiek odczuwał to, co dotykało jego i jego bliskich. To był jego koniec świata. Inaczej wygląda rzeczywistość dzisiaj. Jesteśmy zawłaszczeni przez informacje, staliśmy się informacji naczyniem. Tak że nie wiadomo, czy to jesteśmy jeszcze my, czy my to już wytwór informacji.

Nie bardzo wierzę w ogólną, zbiorową historię i zbiorowe doświadczenie. Wierzę w to, że każdy człowiek inaczej historię przeżywa

No, ale te informacje mówią nam, jak zasadniczych zmian dokonaliśmy w świecie – zmian, które się nie cofną. Tak przetworzyliśmy świat wokół nas, tyle z niego wydarliśmy, że pewnych rzeczy już się nie odbuduje.

Nie uprawiajmy konkurencji z innymi epokami. Kiedy pojawił się pociąg, ludzie uciekali przed nim jak przed smokiem. Kiedy w czasie I wojny światowej wyprowadzono na front czołgi, żołnierze wariowali. To było ponad ich wyobrażenia, że oto coś żelaznego porusza się i strzela. Wczujmy się w tamtych ludzi, jeśli chcemy po prostu wyciągnąć z tego jakąś lekcję i dla nas. Nie fetyszyzujmy tak współczesnego świata. Na miarę naszych zdolności percepcyjnych, które przez naukę stawały się coraz szersze, ten świat jest tak samo straszny. A jego przyszłość? Podejrzewam, że ludzie w dawnych wiekach też się zastanawiali nad przyszłością i ta przyszłość jawiła im się jako koniec świata. Przepowiedni tego rodzaju było mnóstwo. Ich lęk przed przyszłością towarzyszy nam do dzisiaj, mimo że jesteśmy przez cywilizację bardziej znieczuleni niż oni. Na szczęście skończył się zachwyt nad cywilizacją. Wszystkie nowinki były kiedyś witane z radością, optymizmem, nadzieją – ale okazało się, że cywilizacja ma także swój rewers. Jako przykład weź chociażby historię tworzyw sztucznych, poczynając od zachwytu nad nylonowymi koszulami, bluzkami.

Wiesław Myśliwski, 1993 r.
fot. Wojciech Plewiński/Forum

Literatura może w człowieku obudzić poczucie odpowiedzialności za świat?

Nie przesadzałbym z edukacyjną rolą literatury. Jeśli tak, to pośrednio, poprzez pobudzanie wrażliwości, rozwijanie wyobraźni.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Myśliwski wizyjny

Dostępne w wersji pełnej.

Się śni

Dostępne w wersji pełnej.

Światy Myśliwskiego

Dostępne w wersji pełnej.

Okiem artystów. Ankieta

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Anonimowi,
nawet po
śmierci

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Miejsce po dworze

Dostępne w wersji pełnej.

Uwolnić się od
inteligenckiej
chłopofobii

Dostępne w wersji pełnej.

POŻEGNANIE

Józefa Hennelowa
in memoriam

Dostępne w wersji pełnej.

Modlitwa
o dobrą starość

Dostępne w wersji pełnej.

Henryka Wujca
życie godziwe

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Wrota Tannhäusera

Wiedzieć coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Springer z trasy

Pamięć mięśniowa

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Wątpliwości
Darwina

Dostępne w wersji pełnej.

Daleko od Rzymu

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Place
Bukaresztu

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Heretycki
imperatyw
Leszka
Kołakowskiego

Dostępne w wersji pełnej.

Wolność osobista

Dostępne w wersji pełnej.

Doktor Yes
i kwestia biografii

Dostępne w wersji pełnej.

Jak uciec z zakonu
polskości?

Dostępne w wersji pełnej.

Paradoksy
Carla Schmitta

Dostępne w wersji pełnej.

Książka
wydarzenie

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Pozorna pamięć

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Duch z Książką

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Śliwa, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa Wacław Hryniewicz OMI Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 29 29 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego