Dominika Kozłowska

Pochwała różnorodności

MARCOWY TEMAT MIESIĄCA, W KTÓRYM PISZEMY O NEURORÓŻNORODNOŚCI, pozwala z nieco innej perspektywy spojrzeć na kwestię praw człowieka. Powojenna kultura europejska coraz wyraźniej akcentowała, że stosunek do mniejszości stanowi papierek lakmusowy faktycznego respektowania praw każdej osoby. Dlatego tak ważną sprawą jest to, jakie warunki rozwoju mają osoby niepełnosprawne i ich rodziny. Podejmowaliśmy ten problem m.in. w numerze miesięcznika pt. Dumni, silni, niepełnosprawni (styczeń 2017 r.). Dla jakości naszych relacji społecznych istotna jest świadomość różnorodności. Im lepiej rozumiemy, jak różnią się nasze mózgi i w jaki sposób te różnice wpływają na postrzeganie świata i zachowanie jednostek, tym większa przestrzeń dla kultury szacunku i tolerancji.

Dopełnieniem tego tematu jest marcowy dział Idee, w którym publikujemy niezwykły głos wybitnej XX-wiecznej intelektualistki Hanny Arendt. Jej prace uchodzą zazwyczaj za wzór świeckiego myślenia. Wracamy do nich, by przemyśleć problemy współczesne, m.in. związane z wyzwaniem migracji. Teksty Arendt noszą jednak także ślady dyskretnej duchowości, która czerpie z wielorakich odniesień religijnych. Jej myśl jest niezwykle intrygującym i inspirującym przykładem dialogu z judaizmem i z chrześcijaństwem. Taki dialog, nawet jeśli wykracza poza ortodoksję właściwą dla poszczególnych religii, jest częścią dziedzictwa, którego twórcze rozwijanie stanowi charakterystyczny element europejskiej tożsamości.

Marzec jest dla nas także czasem ważnych rocznic z historii środowiska Znaku. Tuż po wojnie za sprawą garstki osób wywodzących się z kręgów przedwojennej inteligencji narodził się w Krakowie projekt, który na trwałe wpisał się w kulturę polskę. Od początku działalności „Tygodnik Powszechny” i miesięcznik „Znak” stawiały sobie za cel poszerzanie horyzontów intelektualnych i wyobraźni religijnej – własnych i naszych czytelników. To pozwalało zwiększać również zakres wolności, przede wszystkim – wolności intelektualnej. Bo to przecież ona jest pierwszym krokiem do uświadomienia sobie innych wolności przynależnych osobie: obywatelskich, społecznych czy politycznych. W krótkim czasie popaździernikowej odwilży liderzy skupieni wokół naszych pism dostrzegli szansę na rozwinięcie działalności. Utworzono wówczas Koło Poselskie „Znak” i Kluby Inteligencji Katolickiej. Wydawnictwo, na którym szczególnie zależało Jackowi Woźniakowskiemu, powstało w 1959 r. Kultura Znaku opiera się na wyczuciu i dostosowaniu do ducha czasów, ale i na krytycznym sprzeciwie wobec panujących trendów. 2019 r. to więc dla nas, ludzi Znaku, nie tylko 30. rocznica wyborów 4 czerwca, narodzin III RP, lecz również jubileusz 60-lecia wydawnictwa. Te dwa wymiary historii: lokalny i powszechny, wpisują się w dzieje kulturowego projektu, jaki mamy przywilej dziś rozwijać.

Jubileusz ten przypada jednak na trudny i wymagający czas. W zeszłym miesiącu żegnaliśmy na łamach „Znaku” zmarłego tragicznie prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza. Nadchodzące miesiące przyniosą ważne rozstrzygnięcia, które mogą mieć wpływ na rozwój Europy w najbliższych latach. Również my, Polacy, wchodzimy w czas wyborów. Tylko od nas zależy, jakie przyniosą one zmiany. Dlatego za tak ważne uznajemy podejmowanie tematów, które pokazują, jak istotne jest pielęgnowanie wolności i szacunku dla każdego człowieka.

Ryciny mózgu autorstwa Gerarda de Lairesse’a pochodzące z książki o anatomii Godefridusa Bidloo wydanej w Amsterdamie w 1685 r.
fot. Rijksmuseum

Temat Miesiąca

W głąb
mózgu

Rozwój nowoczesnych metod obrazowania pozwala coraz lepiej badać budowę i działanie ludzkiego mózgu. Wiemy, że pod wpływem wielu czynników – m.in. wieku, diety czy stylu życia – zmienia się mózg każdego z nas. Na dostosowanie się do nowych, nawet bardzo trudnych warunków, pozwala mu niezwykła plastyczność. Coraz lepiej zaczynamy także rozumieć, jak pracują tzw. nietypowe mózgi, np. osób z zaburzeniami, które doświadczają rzeczywistości w inny sposób, niż osób neurotypowych. Poznanie tej odmiennej perspektywy umożliwia znacznie bogatsze spojrzenie na otaczający nas świat.

Co badania rezonansem magnetycznym i tomografem komputerowym mówią o różnicach w naszych mózgach? W jaki sposób pracują nietypowe umysły? Dlaczego potrzebujemy bogactwa neuroróżnorodności? Jak zmienia się podejście do osób z autyzmem?

Odpowiadają:
Włodzisław Duch, Zbigniew Sołtys, Ewa Furgał
oraz Michał Jędrzejek

Lekcja
mistrza zen

Mózg potrzebuje bodźców, które zmuszają go do aktywności – zróżnicowanych środowisk, odmiennie myślących ludzi, zaskakujących lektur

Włodzisław Duch

w rozmowie z Anną Mateją

Dlaczego informatyk zajął się badaniem mózgu?

Bo takie połączenie jest inspirujące, po prostu. Ono wydaje się egzotyczne jedynie wówczas, gdy traktuje się informatykę jak dziedzinę, w której przede wszystkim testuje się algorytmy. Tymczasem przygotowanie fizyka teoretycznego, bo to jest moje pierwsze wykształcenie, okazało się nieodzowne, gdy konieczne było np. modelowe przedstawianie obserwowanych w mózgu zjawisk czy procesów. Zrozumienie mechanizmów działania mózgu wymaga bowiem czegoś więcej niż tego, co mogą dać metody poznawcze genetyki czy neurofizjologii.

Z zespołem badawczym nie ograniczamy się zresztą do tworzenia teorii. Sprawdzamy je eksperymentalnie, ponieważ w laboratorium korzystamy z różnych technik obserwacji, w tym funkcjonalnego rezonansu magnetycznego, który pozwala podglądać działalność mózgu podczas konkretnych czynności myślowych.

Przypomnę niezorientowanym, że jest to jedna z nieinwazyjnych metod obrazowania mózgu, która bazuje na ustaleniu, że praca tego organu opiera się na serii wyładowań elektrycznych. Tam gdzie jest ich dużo, wzrasta zapotrzebowanie na tlen i glukozę, więc krew musi przepływać przez ten obszar mózgu szybciej. Ponieważ atomy, z których zbudowane są komórki tkanek, mają właściwości magnetyczne (co też ważne: krew transportująca tlen ma inne właściwości niż go pozbawiona), metoda fMRI rejestruje aktywność komórek nerwowych, wykrywając różne natężenie tlenu we krwi i prędkość jej przepływu. Energię emitowaną przez komórki odbiera komputer, który ją analizuje i przetwarza na obraz. W badaniach medycznych funkcjonalny rezonans magnetyczny, ponieważ pozwala odróżnić zdrowe komórki od zmienionych chorobą, daje możliwość oceny rodzaju nowotworu, diagnozy stwardnienia rozsianego i choroby Alzheimera, badania bólu fantomowego u osób po amputacji.

W naszym laboratorium badamy pamięć roboczą – czyli krótkotrwałą – u niemowląt. Sprawdzamy, czy odpowiednio stymulowany mózg kilkumiesięcznego dziecka potrafi automatycznie utrwalić zdolność do rozróżniania dźwięków mowy, które nie przynależą do mowy ojczystej.

Proszę pokazać na przykładzie, dlaczego to jest istotne.

Weźmy spółgłoski „r” i „l”. W językach europejskich są wyraźnie odmienne, w języku japońskim – nierozróżnialne. Japończycy nie słyszą tych głosek, ponieważ w ich mózgach nie powstały grupy neuronów odpowiedzialne za ich rozróżnianie. Lektor czy rektor? Słyszą to samo. Rzecz jasna, i bez wyłapywania wszystkich fonetycznych niuansów można nieźle nauczyć się języka obcego. Mamy nawet znanych ludzi, którzy zrobili karierę mimo fatalnej wymowy, choćby Zbigniew Brzeziński, który języka angielskiego zaczął się uczyć jako kilkulatek. Brak tej umiejętności utrudnia jednak naukę poprawnej wymowy – bo kiedy źle się słyszy, to i niepoprawnie wymawia, a w efekcie trudno o właściwe zrozumienie.

Każda grupa językowa natyka się na takie pułapki, np. Hiszpanie nie rozróżniają „w” od „b”, Polacy nie słyszą angielskiego „th”, a wszyscy Europejczycy są głusi na tonalności obecne w języku chińskim.

Kiedy rozstrzyga się nabywanie tej umiejętności?

Między ósmym a dziesiątym miesiącem życia w mózgu utrwala się język ojczysty. Zanika natomiast zdolność rozróżniania obcych kontrastów fonetycznych.

W psychologii powszechnie akceptuje się dzisiaj tezę, że jeśli chcemy nauczyć dziecko np. języka chińskiego, nie wystarczy zapewnić mu oglądania Ulicy Sezamkowej w tym języku. Trzeba jeszcze zatrudnić opiekunkę z Chin, bo dzięki rozmowom z nią dziecko zacznie słyszeć chińskie niuanse w wymowie. Samo bierne słuchanie nie uruchomi tego obszaru w korze mózgowej (to głównie lewa półkula), który reaguje na specyficzne fonemy, czyli najmniejsze elementy języka mówionego. Wiedza, którą pozyskaliśmy podczas wieloletniego przeprowadzania eksperymentów, mogłaby zostać wykorzystana, np. do opracowania technologii produkcji interaktywnych zabawek językowych przeznaczonych dla niemowląt. Dzieci w tym wieku uczą się języków obcych niemal naturalnie, bo słyszą wszystkie niuanse. Rozmawiałem o tym nawet z kilkoma firmami, ale bez sukcesu. Odpisała mi jedna z Teksasu, odwołując się do badań, że na rynku nie ma miejsca na nowe zabawki elektroniczne…

A jest miejsce na porozumienie, które wynika przecież ze zrozumienia?

Wbrew temu, co obserwuję w polityce polskiej czy amerykańskiej, wciąż wierzę, że tak. Rozmawiając o plastyczności ludzkiego mózgu, nie od rzeczy będzie zauważyć, że rewolucyjność odkrycia nie przesądza automatycznie o jego docenieniu. W tym konkretnym przypadku nie chodzi przecież o kolejną zabawkę elektroniczną, ale nową gałąź przemysłu – interaktywne zabawki, pomagające w rozwoju umiejętności językowych dziecka.

Na tym zresztą nie koniec. Dzięki teoriom neurokognitywnym, które można weryfikować eksperymentalnie, korzystając z takich metod jak rezonans magnetyczny czy tomografia komputerowa, naukowcy przewidują głęboką zmianę np. w metodach leczenia bólu czy chorób psychicznych. To obecnie temat z dużym potencjałem – jak np. leczyć ból bez udziału farmakologii, opierając się na możliwościach, które daje obserwacja mózgu i wpływania na jego stan.

Dlaczego to, co wyjątkowe, są w stanie zauważyć tylko niektórzy? Przed momentem mówił Pan, że nie poznano się na Pana badaniach dotyczących możliwości nauki języków u dzieci. Niebo przed Kopernikiem czy Keplerem obserwowały dziesiątki ludzi, ale nie potrafili zobaczyć tego co oni. Powszechne prawo wyborcze dopiero od kilku dekad przyjmuje się za rzecz oczywistą.

Ujmując rzecz najbardziej lapidarnie: ludziom trudno jest przyjąć inny obraz świata niż ten, który głęboko tkwi w ich głowach, bo w nim wyrośli. To jest dobre pytanie, szczególnie jeśli odpowiedzieć na nie, powołując się np. na Mikołaja Kopernika. Dzisiaj mówimy, mając na myśli jego heliocentryczną teorię budowy Układu Słonecznego, że był to przełom dokonany przez wybitnego naukowca. On sam podchodził do swoich ustaleń sceptycznie, szczególnie kiedy obliczenia wskazały, że środkiem wszechświata wcale nie jest Słońce – reprezentacja Boga, tylko zimna pustka obok naszej gwiazdy. Miał prawo przypuszczać, że boskie dzieło popsuł jakiś demon, po co więc wyniki badań ogłaszać światu?

Wspomniany Johannes Kepler grubo ponad 100 lat po Koperniku jako pierwszy ogłosił, że wedle obliczeń matematycznych planety poruszają się po elipsach, nie po okręgach. Ale konkluzja nie przyszła mu bez wahań – raz obstawał więc przy elipsach, innym razem wycofywał się z tego twierdzenia. Kiedy zaczęto mierzyć odległość gwiazd od Ziemi, szokiem, np. dla teologów, okazał się ogrom wszechświata. Wedle nich to nie miało żadnego uzasadnienia w boskim planie stworzenia – wystarczy, że wiemy, gdzie są ludzie, gdzie niebo, gdzie piekło. Na co komu dwa tryliony galaktyk albo świadomość rozszerzania się wszechświata? By nawiązać do czasów bardziej współczesnych: w historii Doliny Krzemowej też nie brakuje pomysłów, które dziś wydają się nam oczywiste, a dwie czy trzy dekady temu zostały odrzucone. Nim jeszcze pojawił się komputer Apple’a, firma Xerox odrzuciła prototyp komputera z myszką i grafiką opracowany przez jej kalifornijski oddział. Rada nadzorcza Xeroxa orzekła, że ważniejsze są kopiarki… Kto będzie chciał używać domowego komputera?

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Mózg kobiecy,
mózg męski?

Dostępne w wersji pełnej.

Neuroróżnorodni.
Jak zmieniało się
myślenie o autyzmie

Dostępne w wersji pełnej.

Nietypowe światy
Olivera Sacksa

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Na krawędzi
przepaści

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Kiedy inteligent
idzie do polityki

Dostępne w wersji pełnej.

Trzeba bronić
inteligencji

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Coraz bliżej albo Coraz mniej

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Kościół – mój dom

Jeden krok

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Sekret Arendt

Dostępne w wersji pełnej.

Uwagi dla
Towarzystwa
Etyków
Chrześcijańskich

Dostępne w wersji pełnej.

Dyskretna
religijność
Hanny

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: POD NISKIM NIEBEM – O KULTURZE HOLANDII

Gliniana fajka

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Dekada
w żyznym kraju

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Scenografia
konstytuuje
spektakl

Dostępne w wersji pełnej.

Architektura
spektaklu

Dostępne w wersji pełnej.

Historia
teatru
żeńskiego

Dostępne w wersji pełnej.

Antropologia oporu.
O wywracaniu
życia codziennego

Dostępne w wersji pełnej.

Opowieść
o formach i treści

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

Dostępne w wersji pełnej.

ZNAK O ZNAKACH

TOMASZ MAJEWSKI

Music Televison, czyli MTV

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Paweł Huńczak, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: Paulina Ciężkowska, tel. (12) 29 29 657,, e-mail: handlowy@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego