Dominika Kozłowska

Kościół bez ducha

WAKACYJNE WYDANIE MIESIĘCZNIKA „ZNAK” ZAMYKAMY tuż po Bożym Ciele. W piątkowy poranek na stronie głównej Katolickiej Agencji Informacyjnej widzę relacje z wczorajszych uroczystości. W centralnym miejscu ulokowano zdjęcia i wypowiedzi arcybiskupów Głodzia i Jędraszewskiego obok dość ogólnikowej informacji, że biskupi mówili w homiliach „o odnowie Kościoła, jedności i doświadczeniu pandemii”. Dopiero poniżej, w drugim oknie wypowiedzi prymasa, abp. Gądeckiego czy kard. Nycza. Na samym dole trafiam na rozmowę z abp. Polakiem przeprowadzoną po premierze drugiej części filmu braci Sekielskich. Układ treści na stronie KAI – w końcu serwisu powołanego przez episkopat Polski – pokazuje dobitnie, że hierarchowie postępują tak, jak gdyby największym wyzwaniem dla polskiego katolicyzmu była pandemia koronawirusa. Pomijam fakt, że w witrynie próżno szukać głosu jakiejkolwiek kobiety.

Tymczasem Kościół w Polsce płonie równie mocno jak katedra Notre-Dame i australijskie lasy. Przyczyną pożaru nie jest COVID-19, lecz krzywdy wyrządzane nieletnim przez duchownych oraz hierarchów, którzy ich chronią, klerykalizm, który skutkuje tym, że większe współczucie spotyka w Kościele księdza sprawcę niż jego ofiarę, wreszcie – homofobiczny język, który rani, wyklucza i dzieli. Mimo upływającego czasu tylko pojedyncze osoby spośród hierarchów dostrzegają tę katastrofę.

Systematyczne eksponowanie osoby abp. Głodzia na oficjalnych stronach kościelnych mediów budzi zgorszenie. Podobnie jak liczne i często bezkrytyczne omówienia homofobicznych wypowiedzi abp. Jędraszewskiego. W świetle tego naiwnością byłoby twierdzenie, że reprezentują oni mniejszościową postawę w episkopacie.

Brak zdecydowanej i jednoznacznej reakcji watykańskich Kongregacji ds. Biskupów i Kongregacji Nauki Wiary oraz całkowita bierność nuncjusza apostolskiego w Polsce i episkopatu Polski na doniesienia w sprawie udokumentowanych przewinień abp. Sławoja Leszka Głodzia i bp. Jana Tyrawy jest powodem czegoś więcej niż zgorszenie. To dowód na to, że prawo i procedury nie są w polskim Kościele przestrzegane. W przypadku bp. Edwarda Janiaka czekamy na konkretne i jasne wyjaśnienia oraz sprawiedliwe zakończenie postępowania. Dymisja hierarchów, którzy w zuchwały sposób łamali prawo lub zasady etyczne, jest niezbędnym punktem wyjścia do zmiany, zwłaszcza że te trzy nazwiska to prawdopodobnie wierzchołek góry lodowej.

W polskim Kościele nie ma dziś mechanizmów, które mogłyby doprowadzić do jego oczyszczenia i odnowy. Nie ma niezależnych komisji. Nie ma nacisku ze strony instytucji państwa. Nie ma również wystarczająco silnego sprzeciwu wobec zła ze strony wiernych. Pisałam niedawno, że wszyscy do pewnego stopnia jesteśmy dziećmi tej samej klerykalnej kultury, nieważne, czy jesteśmy wierzący czy niewierzący. Klerykalizm stanowi część polskiej kultury i jej niechlubnej tradycji, podobnie jak antysemityzm „ludzi łagodnych i dobrych” (odwołując się do ważnego eseju Tadeusza Mazowieckiego) czy mniej lub bardziej zakamuflowany nacjonalizm. Dotychczas zbyt mało uwagi skupiliśmy na diagnozie klerykalizmu. Przez to bagatelizowaliśmy jego wpływ na społeczną kulturę i politykę. Trzeba to zmienić.

Wakacyjny numer poświęciliśmy tematowi duchowości. Jesteśmy bowiem przekonani, że częścią pozytywnej zmiany polskiej kultury jest właśnie odkrywanie duchowości w jej wielorakich postaciach – także niezależnej od zinstytucjonalizowanej religii. W duchowości człowiek znaleźć może bowiem źródła nadziei, piękna oraz motywacje dla swoich działań. To kluczowa dla naszej egzystencji przestrzeń.

fot. Vetre Antanaviciute-Meskauskiene / Alamy / BE&W

Temat Miesiąca

Poszukiwanie
ukojenia

W czasie pandemii koronawirusa skokowo wzrosło globalne zainteresowanie aplikacjami do medytacji. W kwietniu 2020 r. ściągnięto je ponad 10 mln razy. Calm, Headspace czy Meditopia poprzez ćwiczenia medytacyjne pomagają radzić sobie z lękiem i problemami ze snem. Nie mogąc wychodzić na zewnątrz, wielu z nas próbowało znaleźć ukojenie w głębi naszego duchowego „ja”.

Duchowość to obszar, który może łączyć ludzi różnych religii, wierzących i niewierzących. Proponujemy więc wspólne przyjrzenie się temu, do jakich tradycji mądrościowych i praktyk sięgamy, by znaleźć spokój, siłę, odwagę, nadzieję.

Jak kształtujemy nasze życie duchowe? Poprzez jakie lektury i doświadczenia staramy się je rozwijać? Czy można być uduchowionym, ale niereligijnym? Jak budować w sobie spokój, który nie będzie obojętnością?

Odpowiadają:
Wojciech Bonowicz, Julia Fiedorczuk, Marcin
Fabjański, Michał Jędrzejek oraz Rebecca Solnit

Człowiek
ma w sobie
windę

Jest w człowieku coś takiego, co wynosi go piętro wyżej, ponad doznania czysto zmysłowe. Niektórzy powiedzą: to złudzenie, tam nic nie ma. Ale nawet jeśli, to sam fakt, że człowiek chce wznieść się ponad siebie, jest czymś pozytywnym. I właśnie ten ruch nazywam duchowością. Choćby to było tylko tyle, szkoda byłoby stracić owo złudzenie. Bo wraz z nim zniknąłby też ów ruch w jego stronę

Wojciech Bonowicz

w rozmowie z Agnieszką Rzoncą
i Mateuszem Burzykiem

Rok temu ukazał się Twój Dziennik końca świata. Przewidziałeś pandemię? Cały świat niemalże się zatrzymał.

Pandemia to nie jest żaden koniec świata. Pisząc Dziennik…, miałem raczej na myśli kryzys relacji międzyludzkich, który powoduje, że świat zmienia się w sposób nieodwracalny. Źródłem negatywnych zmian jest to, co się dzieje w ludziach. Gdzieś w ich wnętrzu następuje przejście od ideału wyznaczanego przez słowa: „dialog” i „porozumienie”, w stronę rzeczywistości opisywanej przez: „moje” i „nie wtrącaj się”.

To żadne odkrycie, mądrzejsi ode mnie piszą o tym od wielu lat, ale nie można przestać powtarzać tej diagnozy. Ludziom się wydaje, że zmiana dokona się przez wdrożenie kolejnych procedur. Lecz zasadniczy zwrot musi dokonać się na poziomie duchowym. Kryzys dotyczy relacji – z drugim człowiekiem, ze światem. Jeśli nie podejmiemy się naprawy, to będziemy ten koniec świata nieustannie przybliżać.

Jak go więc oddalać?

Jacek Filek napisał przed laty bardzo przejmujący tekst o tym, że naprzeciwko siebie staje dziś nie religia i ateizm, lecz coś zupełnie innego. Po jednej stronie jest „religia- ja” i „ateizm-ja”, a po drugiej „religia-my” i „ateizm-my”, czyli takie myślenie, które widzi więcej niż tylko własne podwórko, własne bezpieczeństwo, własny interes. We współczesnym kształceniu popełniamy błąd, brakuje uwrażliwienia na owo „my”.

Na czym polega problem z ekologią? Ludzie nie zaczną żyć ekologicznie, jeśli nie zrozumieją, że to, co ich otacza, nie jest czymś osobnym, lecz częścią ich samych. Dopóki nie utożsamimy się z naszym otoczeniem, nie weźmiemy za nie odpowiedzialności. Chodzi o poczucie, że wszystko, co złego robię Ziemi, robię też sobie.

Czy natura jest dla Ciebie ważna? Odkrywasz w niej – w jej doświadczaniu – duchowość?

Natura to dla mnie bardziej zwierzęta niż pejzaż. Nie mogę powiedzieć, że spotkania z naturą wiążą się dla mnie z najważniejszymi doświadczeniami duchowymi. Ale odkąd jest w domu kot, zaczęło się zmieniać moje spojrzenie na zwierzęta w ogóle. Bo zwierzęta zmuszają nas do stawiania sobie różnych pytań. Na przykład – czym jest przywiązanie. Przez lata mówiło się, że koty nie wiążą się z ludźmi tak bardzo jak psy. Dzisiaj wiemy z badań, że potrafią się przywiązać znacznie bardziej, tylko zupełnie inaczej to okazują. Koty uczą nas większej elastyczności emocjonalnej, bardziej subtelnego budowania relacji.

Zwierzęta mają w sobie coś mistycznego. Krowy, konie, nawet kury, tak bardzo w naszej kulturze pogardzane. Jerzy Nowosielski twierdził, że zwierzęta to subtelne byty zesłane na świat, żeby przeżyć swoją kenozę. Jesteśmy częścią tej kenozy, tzn. cierpienia. Przemawia do mojej wyobraźni wizja, że krowy i inne zwierzęta mają swoje życie duchowe. Nie wiem, jakie, nie jest ono dla mnie dostępne, ale wierzę, że je mają.

Pamiętam z dzieciństwa zachwyt tajemnicą, jaką jest zwierzę. Nie tyle drugi człowiek, ile właśnie zwierzę, z którym nie można się porozumieć tym samym językiem, w związku z czym nie można z niego owej tajemnicy wydobyć. Niestety, potem się dorasta, obojętnieje, gubi w sobie owo dziecko, które umiało się zachwycać. Dziś bardziej niż natura miejscem doświadczeń duchowych jest dla mnie sztuka.

Które dziedziny sztuki mają na Ciebie największy wpływ?

Z oczywistych powodów literatura, ale nie wiem, czy najsilniejsze przeżycia nie są jednak związane z malarstwem. I to zarówno klasycznym – Bruegla, Vermeera czy Caravaggia – jak współczesnym. Oglądając niektóre obrazy, mam poczucie, że sięgam poza materię i poza horyzont zakreślony przez moje życie. Żeby żyć, musimy wszystko sobie ponazywać, uporządkować. A w sztuce dobre jest to, że możemy wymknąć się utartym ścieżkom. Stajemy w niemym zachwycie, bo mamy przed sobą coś, co dotyka sfery, która jest autentycznie niewyrażalna.

Pamiętam, jak znalazłem się w sali wypełnionej pracami Zbigniewa Makowskiego. W każdym jego dziele jest jakieś wychylenie ku tajemnicy. A zebrane razem, uderzają w człowieka z taką siłą, że nie ma innej odpowiedzi, jak tylko się rozbeczeć. Nie ukrywam, że często, kiedy widzę piękno, płaczę.

A muzyka?

Słucham dużo muzyki, zarówno takiej brutalnej, prostej, jak klasycznej czy jazzowej, bardziej wyrafinowanej. Tyle że do mnie łatwiej się jednak dostać przez oczy.

Myślę, że każde spotkanie ze sztuką jest doświadczeniem duchowym. Nawet spotkanie ze sztuką popularną, rozrywkową. O ile daje radość, bo radość jest duchowością. Możemy wskazać, jaka część mózgu za tę radość odpowiada, ale w gruncie rzeczy to jest coś duchowego. Człowiek ma w sobie windę, która wynosi go piętro wyżej, ponad doznania czysto zmysłowe i wynikające z kontaktu z materią. Niektórzy powiedzą: to złudzenie, tam nic nie ma. Ale nawet jeśli, to sam fakt, że człowiek chce wznieść się ponad siebie, jest czymś pozytywnym. I właśnie ten ruch nazywam duchowością. Choćby to było tylko tyle, szkoda byłoby stracić owo złudzenie. Bo wraz z nim zniknąłby też ów ruch w jego stronę.

Powiedziałeś już m.in. o relacjach, zachwycie, spotkaniu z niewyrażalnym. Z czym jeszcze wiąże się dla Ciebie termin „duchowość”?

Każda odpowiedź będzie metaforą, ale mówiąc najprościej i trochę tautologicznie: duchowość to szukanie ducha w świecie. Dawni poeci twierdzili, że natura jest jak list napisany przez Boga. Duchowość to poczucie, że świat jest „pismem”, za pomocą którego ktoś chce ci coś ważnego powiedzieć. To takie „czytanie” świata, które odkrywa w nim więcej niż tylko to, co jest „tutaj”. Z tego potem wynika określony stosunek do świata, polegający na tym, że tego świata nie chce się zawłaszczyć, nie chce się nim zawładnąć. Duchowość pomaga nam uciec od egoizmu, który mówi: weź, skorzystaj, przecież to wszystko jest twoje.

Kolejnym ważnym elementem duchowości jest dla mnie współczujące i wyrozumiałe spojrzenie. Jeśli człowiek rozwija swoje życie duchowe, przestaje traktować Boga jako kogoś, do kogo bez przerwy trzeba zanosić skargi na ten świat. Prawdziwe życie duchem zaczyna się wtedy, gdy właściwie niczego od Boga nie potrzebujesz, o nic Go nie prosisz. Patrzysz na świat i widzisz, że przy wszystkich jego ułomnościach, niedoskonałościach ten świat jest piękny i powinieneś być za niego wdzięczny.

Oczywiście to nie znaczy, że masz być bezkrytyczny i nic nie robić. Krzywda wyrządzana biednemu czy dziecku nie jest piękna. Dlatego masz walczyć o ten świat: o poprawę życia uciśnionych, o sprawiedliwą ekonomię, o to, żeby ofiary pedofilów doczekały się zadośćuczynienia, itd. Jednak twój krytycyzm nie powinien być zakorzeniony w ranie, którą w sobie nosisz, lecz w twoim zachwycie. Będzie to wówczas zupełnie inny rodzaj krytycyzmu. To jest odkrycie, które przyszło do mnie razem z Tischnerem.

Duchowość pomaga nam uciec od egoizmu, który mówi: weź, skorzystaj, przecież to wszystko jest twoje

Nazwisko Tischnera przywołuje temat duchowych mistrzów. Kto pełnił w Twoim życiu taką funkcję?

Moimi pierwszymi mistrzyniami duchowymi były moje babcie. Kiedy odczuwam coś w rodzaju kryzysu, wracam do doświadczeń dzieciństwa i przywołuję je w pamięci. To były proste kobiety o bardzo głębokiej religijności, ale przede wszystkim potrafiły bezpośrednio okazywać miłość. Pamiętam, jak z babcią Marią chodziłem na msze, także w dzień powszedni, o świcie, do małej kaplicy, gdzie było niewygodnie i wszyscy mi się przyglądali. Na trzeci czy czwarty dzień nudziłem się już okropnie. Ale chodziłem tam z miłości – bo babcia mnie kochała i ja też ją kochałem. A ponieważ jej miłość była silnie spleciona z wiarą, więc i ja traktowałem wiarę serio. I moja wiara została zbudowana na babciach, nie na biskupach. Uwierzyłem dzięki miłości i do dziś uważam, że wiara ma sens tylko wtedy, kiedy się kocha. Jak tego nie ma, to się zaczyna zarządzanie, manipulowanie, budowanie autorytetu w oparciu o władzę itd. Nie pamiętam, żeby babcie kiedykolwiek mi rozkazywały. Wiadomo było, że trzeba pracować i nie wolno nikogo krzywdzić, także zwierząt. Babcia Emilia mówiła: „Wstydzić to się trzeba źle robić”. I tyle. Za tym szła cała etyka. To była typowa wiara-my.

Wojciech Bonowicz
fot. Marcin Jonczyk

Doświadczyłeś z ich strony bezgranicznej akceptacji.

Jeśli istnieje Bóg, to jest mniej więcej taki jak one – jedna i druga, bo były do siebie bardzo podobne. Obie bardzo wiele życiu oddały: rodziły dzieci, część z nich straciły, przeżyły dwie wojny, ciężko pracowały. Nie pamiętam, żeby kiedykolwiek się skarżyły. Jak słyszę ludzi sytych, jeżdżących dobrymi samochodami, mieszkających w ogrzewanych mieszkaniach, którzy przy stole nie mają do powiedzenia nic prócz jednej wielkiej skargi na ten świat, to wstaję od stołu, nie mogę tego wytrzymać, bo wydaje mi się to nie w porządku wobec tych wspaniałych kobiet. One potrafiły przyjąć wszystko, co dał im los.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Wielkie pytanie

Dostępne w wersji pełnej.

Filozofia jako
bunt i terapia

Dostępne w wersji pełnej.

Na ścieżkach
duchowości

Dostępne w wersji pełnej.

Czego koronawirus może
nas nauczyć o nadziei?

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

O tym, co
(nie)widzialne

Dostępne w wersji pełnej.

Żydowskie duchy,
polskie strachy

Dostępne w wersji pełnej.

DRUGI PLAN

Wielkie procesy – ocieplenie klimatu, problemy służby zdrowia, działalność na rzecz osób zmarginalizowanych – zależą od małych kroków wykonywanych przez konkretnych ludzi. Opisujemy niektórych z nich.

Kamienie i ludzie

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Pensja za
krzątactwo

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Wrota Tannhäusera

Czego nie widać

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Dziennik Kairosu

Ciche niebo

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Anateizm

Dostępne w wersji pełnej.

Droga
do siebie
wiedzie przez
innego

Dostępne w wersji pełnej.

Bóg po Bogu

Dostępne w wersji pełnej.

POŻEGNANIE

Wacław Hryniewicz OMI
(1936–2020)

Dostępne w wersji pełnej.

POŻEGNANIE

Jerzy Pilch (1952–2020)

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Tata

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Czytając ból

Dostępne w wersji pełnej.

Nagle i nie
po kolei

Dostępne w wersji pełnej.

Czytanie jako
autoterapia

Dostępne w wersji pełnej.

Powiedz
swoimi słowami

Dostępne w wersji pełnej.

Ślady
rozproszenia

Dostępne w wersji pełnej.

Znośna
i nieznośna

Dostępne w wersji pełnej.

Ćwiczenia z Realpolitik

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi. Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Zaraza wszystko naprawi

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

„Odtąd poematem będziesz nazywał pewną namiętność do jednostkowych znamion, sygnaturę, powtarzaną w rozproszeniu, niezmiennie poza kręgiem logosu, nieludzką, ledwo oswajalną, nie do przygarnięcia przez rodzinę podmiotu: zwierzę przenicowane, zwinięte w kłębek, zwrócone ku innemu i ku sobie, w sumie coś skromnego, dyskretnego, bliskiego ziemi” – Jacques Derrida (tłum. M.P. Markowski)

Dostępne w wersji pełnej.

ZNAK O ZNAKACH

B jak Bauhaus

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, ks. Grzegorz Strzelczyk, Ewelina Śliwa, Edyta Zielińska, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: tel. (12) 29 29 561, e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego