Dominika Kozłowska

Białoruski „Sierpień”

RÓWNO PIĘĆ LAT TEMU W LISTOPADZIE 2015 R. WYDALIŚMY numer miesięcznika „Znak” poświęcony Białorusi. Poprzednie wybory prezydenckie, podobnie jak ostatnie, zostały sfałszowane. Oficjalna rekordowa frekwencja była wówczas efektem zarówno propagandowych nacisków na wyborców, jak i dorzucania głosów do urn. Liczne przykłady łamania prawa pokazały, jak daleko gotów jest posunąć się reżim, aby zachować władzę. Tamte wybory odbywały się w cieniu poważnego kryzysu gospodarczego, który pogłębiały długotrwałe letnie upały niepozwalające na normalne funkcjonowanie wielkich zakładów pracy.

Rok 2015 był pamiętny za sprawą Swietłany Aleksijewicz, która otrzymała wtedy literacką Nagrodę Nobla. W edytorialu zatytułowanym Oddawać głos pisałam, że zestawienie tych dwóch wydarzeń: przyznania najważniejszej literackiej nagrody autorce, która w książkach oddaje głos innym – swoim bohaterom, oraz wyborów prezydenckich, które tylko pozornie miały na celu oddanie głosu ludziom – obywatelom, jest wymowne.

Uważaliśmy wówczas, że kwestie tożsamościowe: stosunek do języka rosyjskiego i białoruskiego, do kultury Zachodu i Wschodu, wreszcie do historii i pamięci mają zasadnicze znaczenie dla rozwoju białoruskiego społeczeństwa. Potwierdza się to w tekstach Małgorzaty Nocuń i Justyny Prus z aktualnego wydania. Biało-czerwono- biała historyczna flaga Białorusinów stała się najważniejszym symbolem ostatnich protestów. Szczególnie dla najmłodszego pokolenia, które nie przeżyło na własnej skórze traumy katastrofy w Czarnobylu, rozpadu ZSRR i które nie pamięta niezwykłej popularności Aleksandra Łukaszenki w latach 90. XX w., poszukiwanie własnej tożsamości odgrywa dużą rolę. Ważnym doświadczeniem ostatnich lat jest w tym kontekście również rosyjska agresja na Ukrainę. Zanika powoli nostalgia za Związkiem Radzieckim i poczucie nierozerwalnego związku z Rosją, a młodzi mieszkańcy z sympatią spoglądają na zachodni styl życia.

W ostatnich latach dużo uwagi poświęcamy zrozumieniu procesów społecznych i politycznych, które rozgrywają się na południowych granicach Unii Europejskiej. To zrozumiałe, kryzys uchodźczy jest jednym z najważniejszych społecznych i politycznych wyzwań, jakie stają obecnie przed nami (pomijając oczywiście trwającą wciąż pandemię). Ważne jednak, abyśmy nie tracili z oczu również wyzwań, jakie przychodzą do nas ze Wschodu. Pytania o przyszłość Rosji oraz losy Ukrainy i Białorusi należą do równie istotnych. Władimir Putin stoi na czele władz w Moskwie już dwie dekady, a w ostatnich latach prowadzi konsekwentnie antyeuropejską politykę. Próbuje też utrzymać decydujący wpływ na swoich sąsiadów. Wspiera na ich terytoriach ruchy separatystyczne, a także organizuje kampanię agresji i celowej dezinformacji w Internecie. Na Białorusi polityczne, militarne i gospodarcze wpływy Rosji są jeszcze większe niż na Ukrainie i trudno dziś z przekonaniem zakładać scenariusz, w którym Mińsk staje się zupełnie niezależny od Moskwy.

Jednocześnie historia rozpadu bloku wschodniego jest świadectwem słuszności słów noblisty: „Lawina bieg od tego zmienia, / Po jakich toczy się kamieniach”. Nie wiemy, w jakim kierunku potoczą się wydarzenia na Białorusi. Z pewnością od sierpniowych wyborów prezydenckich jesteśmy świadkami przyspieszonego kształtowania się białoruskiego społeczeństwa obywatelskiego i nowoczesnego białoruskiego narodu. Białorusini jednoczą się, budują sieci pomocy dla wszystkich poszkodowanych: zatrzymanych i pobitych oraz ich rodzin, ludzi zwolnionych z pracy i milicjantów, którzy odeszli ze służby. Spotykają się na podwórkach lub osiedlach i prowadzą ożywione dyskusje w mediach społecznościowych. Wiemy, że polski sierpień 1980 r. miał swój początek w narodzinach KOR-u i społecznej sieci wsparcia dla represjonowanych robotników. To doświadczenie społecznej solidarności i siły płynącej z wzajemnego wsparcia może być początkiem największych zmian.

Zatwierdzenie reguły, fresk autorstwa Giotta di Bondone (prawdopodobnie), ok. 1295–1299 r., bazylika św. Franciszka w Asyżu. Obraz „Biedaczyny z Asyżu” u stóp papieża Innocentego III symbolicznie przedstawia napięcia targające dziejami chrześcijaństwa. Marzenie o Kościele ubogim konfrontowane jest z zamożnością instytucji, impuls reformatorski i wezwanie do powszechnego braterstwa z hierarchiczną strukturą władzy
fot. Alamy/BE&W

Temat Miesiąca

Utracona
wiarygodność

System kościelny jest niereformowalny. Niezmienna jest sakralna aura władzy, która sprawia, że dostojnicy kościelni czują się bezkarni. To teza nowej książki Tomasza Polaka, przez wiele lat jednego z najwybitniejszych polskich teologów, a dziś człowieka sceptycznego wobec Kościoła.

Gdy polscy biskupi nie przestają lekceważyć doniesień o nadużyciach w swoim gronie, jakby przyznają Polakowi rację. Alternatywą wobec nich są zwykli chrześcijanie, którzy nie poddają się kulturze klerykalnej, coraz wyraźniej formułują krytyczny głos, a przede wszystkim próbują wieść życie inspirowane Jezusem i Jego Dobrą Nowiną. Wierzą, że przyszły kształt pogrążonej dziś w kryzysie kościelnej wspólnoty może być inny, lepszy.

Kto dziś „zabija Boga”? Jak świeccy mogą stworzyć ruch oporu wobec zła w Kościele? Czy Jezus chciał założyć Kościół katolicki?

Odpowiadają:
Dominika Kozłowska, Justyna Zorn, Tomasz Polak,
Elżbieta Adamiak, Zbigniew Mikołejko, Stanisław
Obirek, ks. Eligiusz Piotrowski i Halina Bortnowska

Zabijanie Boga

DOMINIKA KOZŁOWSKA

Władza w Kościele służy dziś nie dobru ludzi, ale zachowaniu pozycji, obronie statusu i zastanej formy życia. To jedyne wyjaśnienie, które pozwala mi zrozumieć, dlaczego Kościół trzyma się swojej archaicznej, absolutystycznej struktury. Twierdzenie, że taka forma organizacji stanowi wolę Boga, to dla mnie oszustwo

WIEDZY RADOSNEJ FRYDERYKA NIETZSCHEGO WE FRAGMENCIE 125. zatytułowanym Szalony człowiek znajduje się słynna scena, w której padają słowa: „Gott ist tot” – „Bóg jest martwy”. Ten pełen biblijnych odniesień tekst w ostatnich miesiącach powraca do mnie niezwykle często. Szalony człowiek, biblijny głupiec („Mówi głupi w swoim sercu: »Nie ma Boga«”, Ps 14, 1; Ps 53, 2) chce wstrząsnąć ludźmi zadufanymi w swej pewności, że Stwórcy nie ma i nie było, choć może nawet bardziej zależy mu na sprowokowaniu do reakcji ludzi, którzy zaprzeczają temu, że to właśnie ich czyny zabijają Boga. Pisze bowiem Nietzsche: „Gdzie się podział Bóg? Powiem wam! Zabiliśmy go: wy i ja”.

Można powiedzieć, że te krytykowane przez Nietzschego postawy są podobne, mają w sobie rys fundamentalizmu i chętnie odwołują się do radykalnej retoryki unikającej stawiania jakichkolwiek pytań i dzielenia się wątpliwościami. Jednak zbytnie przywiązanie do podobieństw może prowadzić do błędnego rozpoznania. Jestem przekonana, że obecnie do uśmiercania Boga znacznie bardziej przyczynia się postępowanie ludzi Kościoła, jego urzędowych reprezentantów, obdarzonych władzą, politycznymi wpływami i społecznym znaczeniem, niż ateistyczna krytyka religii i działania jakichkolwiek wrogów chrześcijaństwa.

Odejść czy zostać?

LUDZI, KTÓRZY ODCHODZĄ DZIŚ z Kościoła, często odpycha nie tyle samo chrześcijaństwo i osoba Jezusa, ile sposób myślenia, mówienia i działania przedstawicieli instytucji. Cała władza kościelna leży w rękach duchowieństwa i służy realizacji jego własnego dobra. Osobom sprawującym władzę w Kościele potrzebni są ludzie, którzy będą podtrzymywać kościelne statystyki dominicantes i communicantes, opłacać hojnie usługi religijne i nie podawać publicznie w wątpliwość autorytetu kleru, szczególnie biskupów.

Taki Kościół, choć znajduje się dziś w kryzysie zagrażającym jego dalszej misji, nie wykazuje woli prawdziwej reformy. Ci, którzy odchodzą – dokonują aktu apostazji albo po prostu duchowo rozstają się z instytucją – zrywają z Kościołem, którego sztywność, zatwardziałość, korporacyjność, biurokratyzacja, samozadowolenie czy hipokryzja są odpychające. Zabierają ze sobą wiarę, a przynajmniej metafizyczny głód i duchowe poszukiwania, jak coś, co trzeba ochronić, ponieważ świątynie przestały już być bezpiecznymi przestrzeniami spotkania z Bogiem. Można w nich bowiem zostać głęboko skrzywdzonym słowem bądź czynem.

Podział na tych, którzy odchodzą, i na tych, którzy pozostają w Kościele, przebiega nie tylko w społeczeństwie, lecz również we wnętrzu wielu z nas, ludzi, którzy czują się chrześcijanami i jakąś częścią siebie nadal są wierni kościelnej wspólnocie. Również i te osoby zmagają się na co dzień z pytaniem, jak długo można pozwalać się ranić. Jak długo można się godzić na zło i kłamstwo osób sprawujących w Kościele władzę? Czy znalezienie sobie w nim bezpiecznej niszy, w której mogę praktykować życie Ewangelią, nie oznacza usprawiedliwienia dla niegodnych praktyk moich braci w wierze?

Nieraz jednak decyzja o pozostaniu wynika również ze specyficznie rozumianego poczucia lojalności lub przekonania, że bez religii nasze życie społeczne zostałoby pozbawione istotnych wartości. Z tych względów czujemy niechęć do otwartego występowania przeciwko Kościołowi lub pewnej postaci religii oraz krytyki zjawisk zasługujących na negatywną ocenę. W konsekwencji wpadamy nieraz w pułapkę publicznej obrony instytucji oraz przekonań, które nam samym wydają się wątpliwe. To poczucie lojalności prowadzi do przekonania, że skoro jestem w Kościele, powinnam go bronić przed atakami, które go osłabiają. Musimy jednak pamiętać, o czym pisałam już na łamach miesięcznika „Znak”, że wszyscy w Polsce jesteśmy dziećmi tej samej kultury klerykalnej. To narodowa forma, w której ze względu na historyczne okoliczności zostaliśmy ukształtowani. Nasza osobista odpowiedzialność polega na tym, aby rozpoznać w sobie i w tradycji katolickiej te elementy, które prowadzą do fałszywego poczucia lojalności. Szukanie harmonii i unikanie krytyki to jedne ze strategii obronnych, które mają kompensować słabe poczucie autonomii i niezależności.

To kwestia uczciwości

ZNANA I POWTARZANA OD LAT FORMUŁA, ŻE KOŚCIÓŁ JEST ŚWIĘTY MIMO grzeszności ludzi tworzących jego wspólnotę, a nawet mimo jawnych grzechów osób sprawujących w nim władzę, nie może dłużej być wykorzystywana do uzasadnienia zła, hipokryzji i przemocy, które stały się codziennością polskiego katolicyzmu. Nie może za takie usprawiedliwienie służyć również autentyczne dobro, które wciąż ma miejsce w Kościele. Podobnie – soborowa maksyma: Ecclesia semper reformanda est. Ta stara formuła stała się znana za sprawą Karla Bartha, wybitnego ewangelickiego teologa, a na gruncie katolicyzmu została spopularyzowana przez Hansa Künga i innych teologów, którzy zbudowali intelektualne fundamenty II Soboru Watykańskiego. Idea jest piękna, ale bardzo odległa od realiów polskiego katolicyzmu, który w opinii swych urzędowych reprezentantów nie potrzebuje żadnej reformy ani odnowy, sam będąc wzorem postawy dla laickiego świata opanowanego przez cywilizację śmierci.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Marzenie
o Kościele

Dostępne w wersji pełnej.

Kościelnej
maszyny nie da się
naprawić

Dostępne w wersji pełnej.

Błąd systemu

Dostępne w wersji pełnej.

Bądźmy
alternatywą

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Trzy światy
białoruskiej
rewolucji

Dostępne w wersji pełnej.

Upadek wielkiego marzenia

Dostępne w wersji pełnej.

DRUGI PLAN

Wielkie procesy – ocieplenie klimatu, problemy służby zdrowia, działalność na rzecz osób zmarginalizowanych – zależą od małych kroków wykonywanych przez konkretnych ludzi. Opisujemy niektórych z nich.

Bez
żyrandola

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Pan Hrabia

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Wrota Tannhäusera

Optymalizacja przestrzeni

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Springer z trasy

Miejsce docelowe

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Polska neutralna
klimatycznie?

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Świat według
Mateia Vișnieca

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Zmiana

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Nowe opowieści
o Zagładzie

Dostępne w wersji pełnej.

Przestawić się
na kapitalizm

Dostępne w wersji pełnej.

Piraci, Darwin
i awokado

Dostępne w wersji pełnej.

Kościół i nasza
psychika

Dostępne w wersji pełnej.

Ucieleśniony
komunizm

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi. Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Niebo już
nie płonie

Dostępne w wersji pełnej.

JEŻ NA AUTOSTRADZIE

„Odtąd poematem będziesz nazywał pewną namiętność do jednostkowych znamion, sygnaturę, powtarzaną w rozproszeniu, niezmiennie poza kręgiem logosu, nieludzką, ledwo oswajalną, nie do przygarnięcia przez rodzinę podmiotu: zwierzę przenicowane, zwinięte w kłębek, zwrócone ku innemu i ku sobie, w sumie coś skromnego, dyskretnego, bliskiego ziemi” – Jacques Derrida (tłum. M.P. Markowski)

Dostępne w wersji pełnej.

Lato 2020

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Janusz Poniewierski, Ewelina Śliwa, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski, Edyta Zielińska

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

ZMARLI CZŁONKOWIE ZESPOŁU: Franciszek Blajda, Antoni Gołubiew, Maria Morstin- Górska, Leon Halban, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, ks. Jan Kracik, Hanna Malewska, Maria Michałowska, Jerzy Radkowski, Stefania Skawarczyńska, Marek Skwarnicki, Stanisław Stomma, Stefan Swieżawski, ks. Józef Tischner, Jerzy Turowicz, Elżbieta Wolicka, Jacek Woźniakowski, Jerzy Zawieyski

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, ks. Grzegorz Strzelczyk, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego