Dominika Kozłowska

Kiedy zmiana
pokoleniowa w Kościele?

WSZYSCY TRZEJ OSTATNI PAPIEŻE URODZILI SIĘ PRZED II wojną światową. Najmłodszy Franciszek przyszedł na świat w 1936 r., jego poprzednik Benedykt XVI w 1927 r., najstarszy Jan Paweł II urodził się w roku 1920. Mimo że ukształtowały ich odmienne doświadczenia społeczne i polityczne, mimo że w ich biografiach nieco inne czynniki odgrywały decydującą rolę, wszyscy trzej wynieśli z domów tradycyjną formę pobożności, a następnie odebrali podobną formację kapłańską. Dobrze poznali przedsoborowy Kościół i świadomie – choć znów z różnych pozycji – włączali się w reformę Kościoła, jaką zainicjował II Sobór Watykański.

Niewielka różnica wieku sprawia, że w wielodzietnej rodzinie z łatwością mogliby być braćmi. To ważny obraz, pozwala bowiem dostrzec, że od niemal pół wieku Kościołem rzymskokatolickim kierują trzej synowie tego samego pokolenia – dzieci Kościoła, który trwał za sprawą pobożności dziedziczonej od rodziców, który z jednej strony mierzył się z totalitaryzmami i terrorem, z drugiej zaś – uczył się dopiero zaufania do demokracji, który był ukształtowany przez konserwatywne rozumienie ról rodzinnych, społecznych i płciowych.

Jedni powiedzą, że trzej ostatni papieże to symbol ciągłości Kościoła, jego zanurzenia w wielowiekowej historii i tradycji. Inni będą raczej zwracać uwagę, że stosunek Kościoła do zasadniczych kwestii, jak np. feminizm i rola kobiet, od kilku dekad w gruncie rzeczy nie ulega zmianie.

Aktualny numer miesięcznika „Znak” miał się ukazać na początku maja. Gdyby rzeczywistość toczyła się zwyczajnym trybem, Kościół w Polsce z pewnością obchodziłby publicznie 100. urodziny Jana Pawła II, a Znak – uczciłby również rocznicę urodzin papieskiego rówieśnika, nieżyjącego od ośmiu lat Jacka Woźniakowskiego, założyciela wydawnictwa i redaktora naczelnego miesięcznika. Jednak ze względu na epidemię koronawirusa oraz związane z nią ograniczenia publiczne wydarzenia społeczne mogły odbywać się wyłącznie w przestrzeni internetu. A my, mocno odczuwając bardzo ograniczone możliwości w sprzedaży książek i czasopism, zdecydowaliśmy o zmianie harmonogramu ukazywania się kolejnych numerów.

Oddając numer do druku, nie umiemy sobie wyobrazić, jak będzie wyglądać nasza codzienność w czerwcu, gdy „Znak” trafi do dystrybucji: czy w Polsce dojdzie do wyborów prezydenckich, jak zostaną one zorganizowane i jaki będzie ich wynik? Czy uda się w końcu zahamować falę epidemii i będziemy powoli powracać do jakiejś nowej codzienności? Nie ulegamy skrajnemu pesymizmowi, choć zdajemy sobie sprawę, jak trudne dla wielu osób są konsekwencje epidemii. Nie jesteśmy również przesadnymi optymistami, choć patrząc z troską na przyszłość naszego świata, życzylibyśmy sobie, aby to doświadczenie stało się początkiem tak potrzebnej ekologicznej i etycznej odnowy.

Wiemy jednak, że każda zmiana, aby przerodziła się w coś trwałego, musi najpierw zakorzenić się we wnętrzu człowieka, wyrazić się w jego myślach, nawykach i postawach. A to długi proces. Mamy także świadomość, że choć reprezentujemy raczej pokolenia duchowych wnuków obecnych papieży, tworzymy pismo, które narodziło się zaraz po II wojnie światowej i w polskiej kulturze jest wyrazem trwałości bliskich nam form krytycznego myślenia i zaangażowania społecznego. Ta świadomość pozwala zachować niezbędny w trudnych okresach dystans i hart ducha, umożliwiając spoglądanie na rzeczywistość z nieco szerszej perspektywy. Taką właśnie postawą staramy się na łamach miesięcznika dzielić z Wami, naszymi Czytelniczkami i Czytelnikami. Mamy nadzieję, że również dla Was jest to pożyteczne ujęcie i że wspólnie będziemy uczyć się z nadzieją spoglądać w przyszłość.

Papież Franciszek podczas modlitwy Regina Coeli przed
opustoszałym pl. św. Piotra, 13 kwietnia 2020 r.
fot. AP / East News

Temat Miesiąca

Pusty plac

Franciszek modlący się przed pustym placem św. Piotra to jedna z symbolicznych scen z okresu epidemii. Można było poczuć wzruszenie, widząc samotnego papieża, bez towarzyszących mu zwykle tłumów.

Wrażenie, jakie wywołała ta scena, pokazuje, że postać biskupa Rzymu wciąż jest ważna zarówno dla wierzących, jak i niewierzących. Jednocześnie wielu z nas coraz bardziej nie może pogodzić się z tym, że Kościół hierarchiczny jest instytucją władzy absolutnej, w której głos świeckich (w tym kobiet) ma niewielkie znaczenie. Że dość bezmyślnie czcimy Jana Pawła II, stawiając mu niezliczone pomniki. Że wciąż zdarza się, iż odwołanie do papieskich słów zamyka dyskusję. Chcemy się zatem zastanowić, czy wobec postępującej w Polsce sekularyzacji Jan Paweł II i jego następcy to „ostatni tacy papieże”, tak dominujący nad Kościołem i życiem publicznym w naszym kraju.

Jak kolejni papieże są wykorzystywani w polskiej wojnie kulturowej? Co budzi dziś wątpliwości w dorobku Jana Pawła II? Kiedy Kościół dopuści do władzy kobiety?

Odpowiadają:
Cezary Michalski, Janusz Poniewierski i Zuzanna Radzik

Pokolenie
trzech
papieży

CEZARY MICHALSKI

My – przedstawiciele pokolenia urodzonego w latach 60. ubiegłego wieku – przychodziliśmy do Kościoła po politykę, po władzę, po „narodową formę”. Jedni po uzasadnienie dla formy bardziej liberalnej, inni bardziej konserwatywnej. Lecz nigdy nie pytaliśmy Jana Pawła II, Benedykta XVI czy Franciszka o samą religię

ZASTANAWIAŁEM SIĘ, CO mogłoby uprawnić do wypowiadania się na temat trzech papieży, których pontyfikaty moje pokolenie przeżyło w miarę świadomie, człowieka tak dogłębnie jak ja pozbawionego tego, co w pewnej odmianie nowomowy uchodzącej u nas za język religii (wcale niesłużącej pogłębianiu religijnej świadomości, ale raczej jej wygaszaniu) nazywa się „łaską wiary”. Jedyne moje alibi do podjęcia tej kwestii to fakt bycia Polakiem. A w Polsce, jak wiemy od pokoleń, katolicyzm nie jest przede wszystkim wiarą religijną, lecz stał się „narodową formą” (cyt. za Romanem Dmowskim). Zatem Kościół jest tutaj po prostu najsilniejszą instytucją społeczno-polityczno- kulturową, w dodatku jedną z nielicznych (do czasu pojawienia się Unii Europejskiej) przynajmniej potencjalnie zakorzeniających Polaków w ładzie bardziej uniwersalnym. A papieże są jej liderami – uniwersalnymi, ale mającymi przełożenie na polską lokalność. Coś jak Michaił Gorbaczow w czasach pieriestrojki, po którym wielu z nas spodziewało się liberalizacji systemu, jakiego sami nie potrafiliśmy ani zliberalizować, ani obalić. A wcześniej Ronald Reagan czy Margaret Thatcher będący natchnieniem dla polskich liberałów szukających argumentów i siły przeciwko „realnemu socjalizmowi”.

W zdemolowanej Polsce lat 80. ubiegłego wieku, gdzie więzy społeczne się rwały, a „karnawał” pierwszej Solidarności zakończył się potworną anomią towarzyszącą udanej pacyfikacji społecznego oporu, nie tylko ja, ale wielu innych „nawróconych” z mojego pokolenia wybierało katolicyzm czy Kościół z bardzo świeckich przyczyn. Szliśmy raczej drogą Stanisława Brzozowskiego czy Romana Dmowskiego niż objawień s. Faustyny Kowalskiej. Albo – żeby nie popaść w genderowe koleiny przedstawiające mężczyzn jako reprezentantów rozumu, a kobiety jako reprezentantki matriarchalnego irracjonalizmu – drogą Simone Weil, Hannah Arendt i Agaty Bielik-Robson, a nie new age’owców w rodzaju Roberta Tekielego, tak samo głęboko zanurzonych w irracjonalizmie przed swoim „nawróceniem” i po nim.

Religia jako „narodowa forma”

OTO DWIE PODOBNE DO SIEBIE WYPOWIEDZI: „MOŻE BYŚMY UPRZYTOMNILI sobie na razie, że prócz chrześcijańskiej – a gdybym miał tu miejsce, broniłbym tezy, że prócz katolickiej – nie posiadamy żadnej innej kultury” (Stanisław Brzozowski, John Henry Newman), „Katolicyzm nie jest dodatkiem do polskości, zabarwieniem jej na pewien sposób, ale tkwi w jej istocie, w znacznej mierze stanowi jej istotę. Usiłowanie oddzielenia u nas katolicyzmu od polskości, oderwania narodu od religii i od Kościoła, jest niszczeniem samej istoty narodu” (Roman Dmowski, Kościół,naród i państwo).

Może się wydać paradoksem, że ludzie tak od siebie z pozoru ideowo odlegli jak Stanisław Brzozowski i Roman Dmowski w pewnych okresach swego życia uznali, iż katolicyzm jest czymś w rodzaju całkowicie świeckiej „formy polskości”, „formy narodowej”, po której usunięciu polska wspólnota narodowa uległaby rozpadowi, a w każdym razie zagroziłaby jej daleko posunięta anomia. Wedle tej diagnozy Kościół jest bowiem najważniejszym, o ile nie jedynym, dostarczycielem – i to praktycznie przez całą naszą historię – potencjału normatywnego, prawnego, instytucjonalnego dla polskiego życia politycznego, społecznego, kulturowego. Szafarzem nie tyle żywej wiary, ile raczej czegoś w rodzaju nadwyżki cywilizacyjnej dla zawsze zacofanej i zawsze zagrożonej osunięciem się w ponure zdziczenie peryferyjnej Słowiańszczyzny.

Ponieważ zarówno Stanisław Brzozowski, jak i Roman Dmowski stawiali tę diagnozę w okresach, kiedy – jak sami to wówczas deklarowali – nie byli katolikami „konfesyjnymi”, a co najwyżej „kulturowymi”, można ją potraktować jako w pełni świecką, formułowaną z perspektywy zewnętrznej wobec Kościoła. Przebija z niej zarówno pogląd, że na spotkaniu z chrześcijaństwem i Kościołem katolickim polska wspólnota narodowa sumarycznie skorzystała, jak i gorycz wynikająca z przekonania obu tych ważnych dla kształtowania się polskiej samowiedzy myślicieli o nikłym świeckim potencjale normatywnym i instytucjonalnym Polaków. Dmowski będzie tę pesymistyczną diagnozę rozciągał także na „inne narody słowiańskie”. W cytowanej wyżej broszurze, która przez narodowców i politycznych katolików jest czytana jako wyraz entuzjazmu dla „polskiej specyfiki”, w rzeczywistości przedstawia bardzo realistyczną, czasami wręcz pesymistyczną diagnozę polskich niedokonań. Zamieszcza w niej gorzkie uwagi, że Brytyjczycy czy Francuzi stworzyli silną świecką kulturę, politykę i państwo, które pozwalają im przeżywać religię jako doświadczenie autonomiczne. Tymczasem Polacy (a także Rosjanie, gdyż Dmowski widzi analogie pomiędzy ulokowaniem Kościoła w Polsce i Cerkwi w Rosji) niestety takiej pracy wykonać nie potrafili, więc są niejako skazani na używanie religii w funkcji politycznej. Przynajmniej dopóty, dopóki świeckiej kultury i polityki się nie dopracują.

fot. Bernard Bisson/Sygma/Getty, Franco Origlia/Getty, Alessandra Benedetti/Corbis/ Getty

Wielu ludzi z mojego pokolenia, a w jeszcze większym stopniu dotyczy to nieco starszego pokolenia twórców pierwszej Solidarności, „szło do Kościoła” z bardzo podobnych powodów. Także Leszek Kołakowski w swoich późnych tekstach dochodzi do wniosku, że wobec słabości, a nieraz wręcz kompromitacji świeckich ideologii tylko religia dostarcza skutecznego instrumentu społecznego dyscyplinowania. A Adam Michnik, który w kwestiach religii będzie wiernym uczniem późnego Kołakowskiego, w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” z 2014 r., będącym polemiką z Januszem Palikotem, powie, iż Kościół „to jedyne miejsce, do którego zwykły Polak przychodzi co niedziela i dowiaduje się, gdzie jest dobro, a gdzie zło”.

Nadwyżka cywilizacyjna

ENDEK ROMAN DMOWSKI I SOCJALISTA STANISŁAW BRZOZOWSKI NIEZALEŻNIE od siebie sformułowali u progu XX w. bliźniaczo podobną diagnozę – że Kościół katolicki był narzędziem modernizacji Polski, jak zwykle przychodzącej do naszego raczej peryferyjnego kraju z cywilizacyjnych i duchowych centrów. Uczył Polaków idei prawa, pokazywał im wartość instytucji, patronował pierwszym szkołom i uniwersytetom. Praktycznie dopiero w czasach kontrreformacji Kościół katolicki, działając zgodnie z własnym instytucjonalnym interesem, zaczął izolować Polskę od protestantyzującego się wówczas Zachodu.

Jednak jeszcze po II wojnie światowej można było dostrzec „nadwyżkę cywilizacyjną” polskiego Kościoła w stosunku do świeckiej władzy Bieruta, Gomułki, Moczara. Symbolizowały ją nazwiska prymasa Stefana Wyszyńskiego, wrocławskiego biskupa Bolesława Kominka, wreszcie młodego księdza, niedoszłego polonisty, aktora, później biskupa i profesora filozofii Karola Wojtyły. Wszyscy oni byli uczestnikami II Soboru Watykańskiego. Nie siedzieli tam w ostatnich rzędach, psiocząc, że Sobór to zdrada Kościoła wobec „cywilizacji śmierci”. Aktywnie uczestniczyli w soborowych pracach, a w 1965 r. właśnie w otwartej atmosferze Soboru powstało słynne Orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich zawierające słowa „udzielamy wybaczenia i prosimy o nie”.

W tym samym czasie gdy polscy biskupi są „cywilizacyjnym naddatkiem” w stosunku do rządów komunistów, odtrutką dla propagandy ziejącej z łamów „Trybuny Ludu” staje się publicystyka Stefana Kisielewskiego w redagowanym przez Jerzego Turowicza „Tygodniku Powszechnym”. Oraz teksty katolików świeckich publikowane w „Znaku” czy „Więzi”.

Ci spośród moich rówieśników i rówieśniczek, w których głód religii do końca nie wygasł, szukali duchowego pokarmu daleko poza polskim Kościołem

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

W cieniu olbrzyma

Dostępne w wersji pełnej.

Puk, puk.
Kobiety w Kościele

Dostępne w wersji pełnej.

PAPIEŻE I KINO

Dostępne w wersji pełnej.

Społeczeństwo • Świat

Wielki powrót.
Zwrot ku
centrolewicy
w Chorwacji?

Dostępne w wersji pełnej.

PUBLICYSTYKA

Rozmowa z okazji 75. rocznicy zakończenia II wojny światowej.

Wszystkie nasze
wojny o pamięć

Dostępne w wersji pełnej.

Popękana Arka. Inne
oblicze Jeana Vaniera

Dostępne w wersji pełnej.

Idee

Wirus i filozofia

Dostępne w wersji pełnej.

Vitam instituere

Dostępne w wersji pełnej.

Kwarantanna
w kwarantannie
i z dala od niej. Rousseau,
Robinson Crusoe i „ja”

Dostępne w wersji pełnej.

Życie po koronawirusie

Dostępne w wersji pełnej.

CYKL: POD NISKIM NIEBEM – O KULTURZE HOLANDII

Prezentujemy tu fascynujący świat XVII-wiecznej Holandii: jej obyczajów, dzieł sztuki i przedmiotów codziennego użytku. O niderlandzkim niebie – „niskim tak, że zda się w kanał wpaść” – śpiewał Jacques Brel.

Kawa, kiełbasa,
cynamon i śledź

Dostępne w wersji pełnej.

LUDZIE ZNAKU: JACEK WOŹNIAKOWSKI

W 100. rocznicę urodzin z niezmiernie bogatego dorobku Jacka Woźniakowskiego przypominamy ten nieoczywisty, a wciąż aktualny tekst.

Czego świeccy
oczekują od księży?

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Dziennik Kairosu

Krótki lot

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Wrota Tannhäusera

Kiedy stoję, patrzę w okno, krótka chwila

Dostępne w wersji pełnej.

FELIETON

Ogrody pamięci

Byliśmy szczęściarzami

Dostępne w wersji pełnej.

STACJA: LITERATURA

Rycerz Smętnego
Oblicza

Dostępne w wersji pełnej.

Ludzie • Książki • Zdarzenia

Awangarda
nas wyzwoli.
Czytanie poezji
najnowszej

Dostępne w wersji pełnej.

Cały świat
w opowieści mamy

Dostępne w wersji pełnej.

Rzeczy
wyobrażone

Dostępne w wersji pełnej.

O dalszych pożytkach
z myślenia literaturą

Dostępne w wersji pełnej.

Bądźmy
Europejczykami

Dostępne w wersji pełnej.

O kraju, który nie
był sobą zainteresowany

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI ZAPOMNIANE

W tej rubryce piszemy o wartościowych książkach z przeszłości, lekturach godnych uwagi. Niech nie umkną w pogoni za nowościami!

Odnaleźć,
co ulotne

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

JOANNA GUSZTA

Kakao z oczami

Dostępne w wersji pełnej.

Miesięcznik „Znak”

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków

tel. (12) 61 99 530, fax. (12) 61 99 502

e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Marta Duch-Dyngosz, Michał Jędrzejek, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Henryk Woźniakowski

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Stefan Wilkanowicz

WSPÓŁPRACA: Andrzej Brzeziecki, Ewa Bolińska-Gostkowska, Iwona Boruszkowska, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Tomasz Ponikło, Miłosz Puczydłowski, ks. Grzegorz Strzelczyk, Ewelina Śliwa, Edyta Zielińska, Marcin Wilk, Marcin Żyła

PROJEKT GRAFICZNY PISMA: Władysław Buchner, Rafał Buchner

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn

ILUSTRACJE PORTRETOWE:: Patrycja Podkościelny

PRZYGOTOWANIE WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Woblink

PROMOCJA I REKLAMA:: tel. (12) 61 99 530, e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

PRENUMERATA: Sylwia Syrek, tel. (12) 29 29 561, e-mail: syrek@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego