NARODOWE CENTRUM KULTURY

KULTURA WSPÓŁCZESNA

Nr 2 (64) 2010

koncepcja numeru

Marek Krajewski, Ewa Rewers

Warszawa 2010

Warszawa 2014 (wersja elektroniczna)

Udostępniono elektronicznie dzięki wsparciu
Biblioteki Elbląskiej

RADA REDAKCYJNA

Grzegorz Godlewski, Zina Jarmoszuk, Katarzyna Mazurkiewicz, Roch Sulima, Joanna Szwajcowska, Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca)

RADA NAUKOWA

Stefan Bednarek, Wojciech Burszta, Ryszard W. Kluszczyński, Leszek Kolankiewicz, Ewa Kosowska, Teresa Kostyrko, Andrzej Mencwel, Grażyna Michałowska, Andrzej Radomski, Jacek Sójka, Zofia Sokolewicz, Andrzej Szahaj, Andrzej Szpociński, Anna Wieczorkiewicz, Eugeniusz Wilk, Krystyna Wilkoszewska

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Andrzej Gwóźdź (redaktor naczelny),

Anna Wieczorek (z-ca redaktora naczelnego),

Iwona Kurz (sekretarz redakcji)

Recenzenci

Wojciech J.Burszta

Barbara Fatyga

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Katarzyna Bojarska

Forum Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury

ISSN 2300-1704

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

www.nck.pl

numery archiwalne i prenumerata: ksiazki@nck.pl

Tekstów nie zamówionych redakcja nie zwraca.

Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

KULTURY OPORU

EWA REWERS

SUBWERSYJNY PODMIOT W RUCHU (WPROWADZENIE)

1.

Opór, niezgoda, protest, bojkot, strajk, blokada, bunt. Kontestacja, opozycja, spór, subwersja, blokowanie, aktywizm. Obywatelskie nieposłuszeństwo, działanie wywrotowe, masowa demonstracja, „bunt wiedzy”, wojna kultur, net war, „miecz oporu”, „moralna odraza”. Kultury opozycyjne, kultury oporu, alter-, kontr-, sub- kultury, nostalgia za złotym wiekiem kultury zachodniej, narodowej, każdej. Subwersyjny podmiot w ruchu, którego kierunek coraz trudniej określić: „przeciw” i zarazem „w”, „razem, osobno”¹. Inteligentne tłumy, smart mobs, demonstrujące bez przemocy w konkretnej sprawie, zgromadzenie jednostek reprezentujących różne interesy, rozproszonych aż do chwili jednorazowego połączenia przez medium mobilnej komunikacji. Skuteczna, nietrwała, niewidzialna opozycja, która może zmaterializować się wszędzie. Ekspresja zbiorowości, lokalne wspólnoty oddolnie kontestujące dominujące kody, pozbawione nadziei na zdominowanie przekazu, narzucenie reguł, przejęcie systemu komunikacji. Przechwytywanie, kłusownictwo, rekuperacja, przywłaszczenie, powtórzenie, interwencja, inwersja sensu, symboliczno-semiotyczne zawłaszczanie i przemoc. Pragnienie sprzeciwu, energia oporu, erupcja protestu wpisują się w kulturowe przekazy dominacji i konsumpcji czyniąc mechanizmy władzy politycznej i ekonomicznej spektaklem bez granic.

2.

Nowoczesne społeczeństwa, w swych licznych odmianach, przyjmują za bezdyskusyjne prawo jednostek do wolności, szczęścia, przyjemności, rozwoju osobistego, swobodnego poruszania się, do unikania bólu i ochrony przed cierpieniem. Aby wspierać jednostki i zbiorowości w egzekwowaniu tych praw, powołały skomplikowane sieci instytucji, doskonalą kodeksy, rozwijają technologie, których powołaniem jest zwalczanie oporu, na jaki natrafiają jednostki w realizacji nowoczesnej promesse de bonheur. „Dla każdego własny raj” obiecują politycy, korporacje, urzędy i artyści. Dyskursy polityczne, praktyki kulturowe i prognozy ekonomiczne współpracują ze sobą w wyraźnym promowaniu i udzielaniu wsparcia formułującym i realizującym partykularne cele jednostkom. Dostarczają również środków służących do odnawiania odrębności, zachęcają do dywersyfikacji modeli życia i ekspresji nieskrępowanej niczym kreatywności. Coraz trudniej je od siebie odróżnić. Dyskursom tym, praktykom i prognozom towarzyszy wprawdzie świadomość, że podtrzymujące je instytucje są ideologiczne i kulturowo uformowane przez grupy dominujące, że biorą udział w odnawianiu hegemonii, jednak dominację przedstawia się w nich jako efekt demokratycznego wyboru suwerennych jednostek. Dotyczy to zarówno konstruowania tożsamości i strategii życiowych, jak przelotnych wyborów konsumenckich inscenizowanych jako swobodne decyzje jednostek. Każdy projekt krytyczny wobec realizacji nowoczesnej promesse de bonheur okazuje się ostatecznie należeć do tej samej logiki, którą denuncjuje, a pokonana przestrzeń i unieruchomiony czas utraciły zdolność do wytwarzania napięć między „pożądanym” i „realnym”.

Peter Sloterdijk w Sphären III. Schäume nazwał proces modernizacji „procesem antygrawitacji”², nawiązując po części do historii podboju przestrzeni. Pojęcie „ciężkości” wprowadził do opisu rzeczywistości społecznej, do realnego życia, które w procesie modernizacji utraciło wiele ze swej dawnej ‘wagi’. Wywodziła się ona z powagi (w języku polskim połączenie ‘wagi’ i ‘powagi’ nadzwyczaj trafnie relacjonuje intencje Sloterdijka), z jaką ludzie odnosili się do rzeczywistości. Źródłem powagi, z kolei, było przyznanie należnego miejsca w kulturze cierpieniu, trudom wynikającym z surowych warunków życia, nieszczęściu. Ta ciemna strona życia była wdrukowana, moglibyśmy powiedzieć, zawsze w kulturowe przekazy, nadając im głębię, czyniąc wieloznacznymi, wywołując w publiczności poczucie winy nieodłącznej od przyjemności. Ambiwalentną powagę życia, jako przedmiot projekcji, odnajdujemy w sztuce, religii, w myśli społecznej. Ciężar życia, odczuwany tak powszechnie jak grawitacja, nie tylko jednak nadawał życiu powagę, stawiał też opór, z którym każdy musiał się liczyć. Richard Sennett we wstępie do Ciała i kamienia zwracał uwagę na charakterystyczne dla współczesnych społeczeństw dążenie, które nazwał „wyzwoleniem od oporu”³. Miał na myśli ten typ oporu, który w najnowszej książce⁴ określa jako „zastany”, blokujący nasze działania. Odróżnia go od oporu „wytwarzanego” przez działający podmiot ustanawiający w ramach tego działania różne przeszkody, opóźniające wprawdzie osiągnięcie celu, lecz sprawiające, że życie mogłoby potoczyć się inaczej. Może nam się wydawać, pisze Sennett, że te dwa rodzaje oporu są zasadniczo różne, a jednak istnieje między nimi nierozerwalny związek. Za Sloterdijkiem powiedzielibyśmy: waga rzeczywistości.

Kiedy późna nowoczesność obrała za dewizę formułę, że „wszystko, co stałe, rozpływa się w powietrzu”, by następnie w płynnych metaforach Manuela Castellsa i Zygmunta Baumana wyrażać nową sytuację, w jakiej znalazły się jednostki i zbiorowości, wszystko zaczęło przekształcać się we wszystko: rzeczywistość w iluzję, opór w spektakl, towar w pożądanie, ubóstwo w bogactwo – i na odwrót. Elastyczny podmiot unoszony w przestrzeni przepływów traci punkt oparcia dla subwersyjnych praktyk. Przede wszystkim jednak objawiła się niespodziewana atrakcyjność szczególnej niewiedzy, ignorancji, przeoczenia, niebrania pod uwagę. Jacques Rancičre pisze jednak, że zgodnie z logiką tradycji krytycznej, w nowej krytyce fundowanej przez płynną nowoczesność nie ma już wprawdzie odwrotnej, ciemnej strony rzeczywistości, którą można by przeciwstawić triumfowi społeczeństwa konsumpcyjnego, lecz „niezdolności wiedzy” towarzyszy jeszcze poczucie winy, „umieszczone w samym środku wyparcia”. Marks nie zniknął pochłonięty przez coca-colę, lecz mówi z jej wnętrza głosem brzuchomówcy⁵. Subwersyjny podmiot zamieszkał w „świątyni konsumpcji”; na jej scenie czeka na nas z kolejnym performance’em.

3.

Kultury oporu mogą istnieć tylko wtedy, gdy rozwija się myśl krytyczna. Tym różnią się od społecznych ruchów oporu oraz tożsamości oporu, o których Castells pisze, że są „wytwarzane przez aktorów, którzy są w gorszym położeniu/ warunkach dewaluowanych i/lub stygmatyzowanych przez logikę dominacji, a tym samym budują szańce oporu i przetrwania na podstawie zasad odmiennych od tych, które przenikają instytucje społeczeństwa, lub przeciwstawnych do nich”⁶. Pozornie chodzi tutaj o to samo – o mechanizmy władzy, przemocy symbolicznej i konsumpcji, w kulturach oporu jednak czynnik krytyczny i konceptualny wysuwają się na pierwszy plan. Status teorii krytycznych, polityczne usytuowanie (lewica/prawica), przyjmowane ontologie (ontologia biedy/ontologia wspólnoty) często skierowane są przeciwko sobie. Podstawowe decyzje – „zdolność wiedzy”, wola kwestionowania, przekonanie o wywrotowej sile praktyk kulturowych – pozostają jednak wspólne. Kiedy używamy dzisiaj określenia „teorie krytyczne” mamy też na uwadze ich szczególne powstawanie – usytuowanie nie na zewnątrz praktyk kulturowych, lecz wewnątrz. Przykładami takich teorii krytycznych mogą być krytyczna i postkrytyczna architektura, krytyczny design, o których nie można powiedzieć, że są ruchami społecznymi w sensie najczęściej nadawanym temu terminowi. Bez wątpienia jednak współtworzą kolejne kultury oporu.

Można spierać się o to, do jakiego stopnia określona tradycja krytyczna jest przestarzała, lecz nadal bierzemy pod uwagę aktualność i autentyczność krytycznego modelu interpretacji i wytwarzania rzeczywistości. Dostrzegamy zmienny w przejawach, lecz trwały potencjał subwersyjny w obrębie polityki, życia codziennego, teorii naukowych i sztuki, a zatem wewnątrz porządków symbolicznych wyspecjalizowanych w „wytwarzaniu” oporu. Chociaż nie ma zgody co do tego, gdzie tkwi kulturowa moc wywrotowa (z jednej strony Julia Kristeva szukała go w tym, co przeddyskursywne, a wydobywające się na powierzchnię w języku poetyckim, z drugiej – David Harvey znalazł go w antyneoliberalnych ruchach społecznych), to opór przeciwko zawłaszczeniu symbolicznemu przez kulturę większości, jej wartościom i kategoriom, strategiom biograficznym i oficjalnej historii, tylko dzięki myśli krytycznej może stać się podstawą alternatywnych kultur.

Krytyczny opór „zakłada dekonstruktywną strategię opartą na naszej pozycji tu i teraz jako podmiotów wewnątrz znaczeń kulturowych i społecznych porządków”⁷ pisał Hal Foster. Znaczy to także, że podmioty subwersyjne odnoszą się sceptycznie do wszelkich transcendentalnych uzasadnień, są zatem zmuszone do wytwarzania własnych, nie tylko wewnątrz dominujących porządków symbolicznych, lecz także prawomocnych porządków wiedzy. Michel Foucault jest chyba do dzisiaj najczęściej przywoływanym autorem tłumaczącym na czym polegała „insurekcja ujarzmionej wiedzy” w społeczeństwach nowoczesnych. Bunt różnego rodzaju „wiedzy zwykłych ludzi”, którym odmawiano wartości, przeciwko sojuszowi władzy z dyskursem, który ta sama władza legitymizuje jako naukowy, trudno uznać za dokończony. Foucault nie bez powodu jednak uważał, że dopiero zespolenie tej wiedzy z wiedzą erudycyjną, odkrywającą „treści historyczne, które zostały przysypane i ukryte pod funkcjonalnymi całościami lub formalnymi systematyzacjami”⁸ może stać się alternatywą dla wiedzy/władzy. „Reaktywacji wiedzy lokalnej”, którą zajmować się miała archeologia jako metoda analizy lokalnych dyskursów, miała zatem towarzyszyć taktyka, „która wyzwala wiedzę ujarzmioną i robi z niej krytyczny użytek” – przedmiot genealogii. Warto przypomnieć ten sposób argumentacji wtedy, gdy zakłada się, że nie każdy opór w kulturze znajduje wystarczające środki, by przekształcić się w kulturę oporu, że nie wszystkie strategie wywrotowe mają szansę stać się alternatywną praktyką polityczną, naukową, artystyczną.

4.

W ostatnich kilku dekadach, którymi interesują się autorzy artykułów zgromadzonych w tym numerze „Kultury Współczesnej”, wyodrębniły się trzy bardzo charakterystyczne, aczkolwiek nie rozłączne typy kultur oporu. Pierwszą z nich była kontrkultura wraz z przygotowującymi ją zjawiskami artystycznymi, politycznymi oraz odkryciami naukowymi prowadzącym do niespotykanego do tego czasu przyspieszenia zmian technologicznych, uruchamiającego siły odśrodkowe w życiu społecznym. Wiele jej założeń rozwijały później subkultury młodzieżowe, w których subwersja, młodość i moda połączone zostały w najbardziej obiecujący produkt kultury konsumpcyjnej. Krytyczna tradycja w kontrkulturze podsycała i usprawiedliwiała zderzanie na tej samej płaszczyźnie heterogenicznych, nierzadko konfliktowych zjawisk społecznych. W sztuce collage’u, fotomontażu prasowym, eksplozji negatywności w rytuałach życia codziennego, rozprysku stylów życia i w politycznych protestach wyrażał się kulturowy radykalizm, którego zapleczem było wycofanie legitymizacji dla dominujących standardów myślenia. W rewolucyjnej retoryce kontrkultury gra emocjami nie wykluczała myśli krytycznej, przeciwnie, inspirowały się nawzajem, podsycając opór.

Proces fragmentacji spadku po kontrkulturze rozpoczął się już w latach sześćdziesiątych w Anglii. Opisał go George McKay⁹, uzasadniając użycie liczby mnogiej – kultury oporu – w stosunku do kontestacji przyjmującej inną postać, lecz nie wygasającej w kolejnych dekadach. To drugi etap i jednocześnie kolejna forma kultury oporu, na którą, szczególnie w szczytowym okresie rozwoju w latach dziewięćdziesiątych, składało się wiele kultur. Łączył je aktywizm: polityczny, artystyczny, naukowy; mobilność subwersji, „lifestylism”, krytyczny konsumeryzm. Kultury oporu tego okresu posługiwały się chętnie metodami akcji bezpośredniej (jak eko-radykalizm czy obrońcy praw zwierząt), lecz wymienia się wśród nich także kulturę rave, ponieważ rebelię uznawano za bardziej atrakcyjną od rewolucji. McKay zapożyczył hasło tej kultury „Go and commit a senseless act of beauty” do tytułu swojej książki, by przypomnieć mniej znane formy oporu wprowadzone w tym czasie, jak np. wolną scenę festiwalową. To bardzo charakterystyczny przykład nie pozwalający zapomnieć, że często pomijaną cechą tej kultury był terytorializm: poszukiwanie własnych przestrzeni, własnych zon, alternatywnych, żywych, odzyskiwanych i kulturowo przepracowywanych. Rozplenienie oporu wyparło jednak powagę bezpośredniej konfrontacji, dwustronny konflikt animujący kontrkulturę rozpłynął się w amorficznych przestrzeniach kontestacji. Często podkreślany brak świadomości historycznej aktywistów sprzyjał też podtrzymywaniu symbolicznego bricolage’u, wywołującego efekt echa w towarzyszącej tej kulturze myśli krytycznej.

Trzeci typ kultury oporu, w którym tkwimy dzisiaj, mógłby mieć za dewizę hasło „wszystko, co wywrotowe, rozpływa się w konsumpcji”. Dlatego sposobem działania stała się podwójna subwersja, a może inwersja, jak wolałby Jacques Rancičre. Przykładami inwersji rekuperacji, jej potrójnego sensu (innoculation, incorporation, appropriation), są wystawy artystów przypominające wystawy komercyjne, należące do tej samej rzeczywistości niematerialnej produkcji, ale także myśl krytyczna, doskonale sprzedający się produkt klasy kreatywnej. Czy wszystko zatem jest wewnątrz systemu – nawet niesystemowe, oddolne kwestionowanie neoliberalno-wolnorynkowej kultury konsumpcyjnej? Czy rację ma Harvey, kiedy wymienia kolejne kultury opozycyjne, „które działając zarówno w ramach systemu rynkowego, jak i poza jego obrębem, wprost lub skrycie odrzucają rynkową etykę i praktyki, jakie narzuca neoliberalizacja”¹⁰? Czy dominującym doświadczeniem XXI wieku jest postindywidualizm, ponieważ tylko połączone jednostki mogą kwestionować kod konsumpcyjnego spektaklu jako absolutny system znaczeń? Czynny świat jest możliwy?

SUBVERSIVE SUBJECT IN MOTION (AN INTRODUCTION)

Not every resistance in culture finds sufficient means to transform into the culture of resistance, not all subversive strategies have a chance to become an alternative political, scientific, artistic practice. Cultures of resistance can exist only where the critical thought develops. Such is the difference between them, the social movements and the identity of resistance. Seemingly they deal with the same subject matter – the mechanisms of power, symbolic violence and consumption, however in cultures of resistance a critical and a conceptual factor move to the foreground. The status of critical theories, political localisation, and undertaken anthologies may differ. Nevertheless, basic decisions – the “ability of knowledge,” will to question, conviction of subversive power of cultural practices – remain common. Subversive subjects remain sceptical towards any transcendental justifications, thus they are obliged to produce their own ones; not only within dominant symbolic orders but also within valid orders of knowledge.

Ewa Rewers – profesor, kieruje Zakładem Kultury Miasta w Instytucie Kulturoznawstwa UAM. Zajmuje się problemami współczesnych przestrzeni kulturowych. Ostatnio opublikowała książki Post-polis. Wstęp do filozofii ponowoczesnego miasta (2005), Nowoczesność po ponowoczesności (red., 2007), Sztuka – kapitał kulturowy polskich miast (red., 2010). Sekretarz naukowy Prezydium Komitetu Nauk o Kulturze PAN.

¹ Tytuł książki Zygmunta Baumana, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003.

² P. Sloterdijk, Sphären III. Schaume, Suhrkamp, Frankfurt 2004.

³ R. Sennett, Ciało o kamień. Człowiek i miasto w cywilizacji Zachodu, przeł. M. Konikowska, Marabut, Gdańsk 1996, s. 14.

⁴ R. Sennett, The Craftsman, Yale University Press, New Haven-London 2008, s. 215.

⁵ J. Rancičre, The Emancipated Spectator, Verso, London-New York 2009, s. 31.

⁶ M. Castells, Siła tożsamości, przeł. S. Sobański, PWN, Warszawa 2008, s. 23.

⁷ H. Foster, Recodings: Art, Spectacle, Cultural Politics, The New Press, New York 1985, s. 150.

⁸ M. Foucault, Trzeba bronić społeczeństwa, przeł. M. Kowalska, Wyd. KR, Warszawa 1998, s. 19.

⁹ G. McKay, Senseless Acts of Beauty: Cultures of Resistance since the Sixties, Verso, London-New York 1996.

¹⁰ D. Harley, Neoliberalizm. Historia katastrofy, przeł. J.P. Listwan, Książka i Prasa, Warszawa 2008, s. 252.