RADA REDAKCYJNA

Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca),

Krzysztof Dudek, Grzegorz Godlewski,

Zina Jarmoszuk, Jolanta Lange,

Kazimierz Monkiewicz, Roch Sulima

RADA NAUKOWA

Stefan Bednarek, Erika Fischer-Lichte,

Knut Andreas Grimstad, Bohdan Jung,

Ralf Konersmann, Ewa Kosowska,

Ewa Rewers, Paweł Rodak,

Anna Wieczorkiewicz

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Andrzej Gwóźdź (redaktor naczelny),

Anna Wieczorek (z-ca redaktora naczelnego),

Roman Chymkowski (członek redakcji),

Bartosz Raducha (sekretarz redakcji)

Nazwiska recenzentów numerów

kwartalnika z roku 2013 zostaną

podane w numerze 1/2014.

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Joanna Jeśman

Tekstów niezamówionych redakcja nie zwraca.

Pierwotną wersją każdego numeru pisma

jest wersja drukowana.

Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów

i zmian tytułów.

Forum Polskiego Towarzystwa

Kulturoznawczego

© Copyright Narodowe Centrum Kultury

ISSN 2300-1704

ADRES REDAKCJI

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

numery archiwalne i prenumerata:

ksiazki@nck.pl

Nakład 350 egz.

Łamanie:

Agencja Reklamowa TOP

www.agencjatop.pl

WARSZAWA

2013

Spis Rzeczy

Fizjologie/transgresje

HISTORIE

Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska

Fizjologie/transgresje. Od Minotaura do cyborga

Małgorzata Rygielska

O physiologii

Adam Pisarek

Otwarte ciała, zamknięte światy. Strzykawka w dyskursie i praktykach medycznych

Piotr Luczys

Od pozytywizacji do kwantyfikacji. Pojęcie „masy” a socjologiczne fizjologie społeczne

Marek Pacukiewicz

Kulturowe granice fizjologii. Mit troglodyty jako narracja liminalna

SKŁONNOŚCI

Emilia Wieczorkowska

W poszukiwaniu „odrębnej rzeczywistości”. O potrzebie transgresji w kontekście szamanizmu

Maja Brzozowska-Brywczyńska

O performatywności ciał osobliwych. Trzy narracje o niepełnosprawnym ciele, reprezentacji i transgresji

Magdalena Kempna-Pieniążek

Ciało nadludzkie czy nieludzkie? Transgresyjne aspekty filmowych wizerunków północnoamerykańskich Indian

Honorata Jakubowska

Płeć (w) fizjologii sportu

Michał Derda-Nowakowski

Dostarczyciele kontekstu. Cyborgiczne aspekty komunikacji kulturowej

Anna Maj

Transgresje zmysłów w epoce augmentacji technologicznej

DOZNANIA

Halina Witek-Tylczyńska

Smak głodu i głód smaku. Zapiski sytego

Agata Stronciwilk

Oblicza wstrętu w polskiej sztuce współczesnej

PODEJRZENIA

Joanna Walewska

DNA. Czy potrzebne jest nam dziś bioliteracy?

Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska

Przekroczenia hipernowoczesności. W stronę człowieka wehikularnego

RECENZJE

Michał Noszczyk

Wołanie o kawałek ciała

Jacek Flig

Jak cię widzą… Film i paradoksy wizualności Sławomira Sikory

Z WARSZTATÓW KULTUROZNAWCÓW

Piotr Juskowiak

Przestrzenie kooperacji i re-artykulacja materialności. W stronę miejskiego modelu sztuki współpracy

Małgorzata Rygielska

O genealogię ludzi naukowych? Autobiografia, antropologia i nauka na warsztacie humanistów

Magdalena Zamorska

Niezwykłe doznania i gry (z) percepcją, czyli proces twórczy w butō

OBSERWATORIUM KULTURY

Grażyna Kubica-Heller

Smutek tropików i smutni artyści. Klasyczne dzieło Claude’a Lévi-Straussa jako inspiracja współczesnej polskiej sztuki konceptualnej

HISTORIE

Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska

Fizjologie/transgresje

Od Minotaura do cyborga

Od czasów, w których człowiek, pokonawszy próg zwierzęcej niemocy swoich przodków w dawaniu artystycznego świadectwa myśli o sobie samym i otaczającym go świecie, czyli – powiedzmy – od około 40 tys. lat p.n.e., idea transgresywnych pragnień naszego gatunku, a nawet transgresyjnej istoty całej natury zaczęła być jawnie obecna w sztuce. Zapewne jeszcze wcześniej, choć tu świadectw archeologicznych brak, pojawiła się w opowieściach i rytuałach. Jej widoczne ślady znajdujemy w wyobrażeniach pikturalnych z górnego paleolitu (Jaskinia Chauveta w dolinie Rodanu, około 30 tys. lat p.n.e.; jaskinia Nerja w Hiszpanii, datowana na 43 tys. lat¹); jest z nami, gdy śledzimy wizerunki bogów najstarszych kultur neolitycznych i najpierwotniejszych rytów religijnych, typowych dla tzw. społeczeństw pierwotnych. Oto wizerunek tancerza z groty des Trois Freres (Midi-Pyrénées, Ariege, datowanie – około 14 tys. lat), przedstawiający postać o ludzkim korpusie, z uszami i rogami jelenia oraz ogonem konia, zwany Dieu Cornu; oto Petit Sorcier à l’arc musical – grający na prehistorycznym instrumencie osobnik z bizonimi rogami i końskim ogonem (w tym samym kompleksie Midi-Pyrénées), oto ptasiogłowy ranny mężczyzna z groty Lascaux (około 15 tys. lat p.n.e.). Theriocephaliczni bogowie starożytnego Egiptu i Mezopotamii (6 tys. – 4 tys. lat p.n.e.), starogreckie centaury i syreny, afrykańscy ludzie-szakale, ludzie-leopardy, człowiek-rekin z Oceanii… et cetera, et cetera. Wszystkie te wyobrażenia i wizerunki łączą w zdumiewającą jedność ludzi, zwierzęta i rośliny, budując obraz przenikalności, homogeniczności, wspólnoty bytów, dla których osobność jest jeszcze bardzo odległą, a być może nawet – z gruntu – obcą ideą. Transformacja, płynność granic, otwartość ciał i ich zmienność leżą u źródeł najwcześniejszego poznania i opisania świata. Odnajdujemy je także w najstarszych opowieściach, mitach i bajkach wszystkich narodów świata. Nie ma w nich żadnych przeszkód, aby człowiek zmieniał się w hienę, lwa, wilka, ptaka, pszczołę, wilk w lesiste/skaliste wzgórze, laska w węża, a wojownicy (achajscy) w świnie. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby żaba nie mogła przeobrazić się w królewicza, człowiek w kamień, a rozrzucone po ziemi kamienie w zastępy wojska.

Wszystko to dowodzi, że pytanie o granice bio-interwencji, bio-manipulacji, bio-transfiguracji i bio-modyfikacji, ostatnio coraz częściej stawiane przez naukę, etykę i politykę, ale i sztukę, pytanie o prawa i granice ciał/bytów, nie tylko ludzkich zresztą, nie może i nie powinno koncentrować się wyłącznie na współczesności, często charakteryzowanej właśnie poprzez „typowe” dla niej lęki i nadzieje, wiązane z biotechnologiami oraz wizjami kresu człowieka i kresu kultury, których dowodem ma być między innymi skłonność do przekraczania granic fizjologii².

Jeśli bowiem przyjmiemy do wiadomości (a nie przyjmować trudno), że jedną z najpowszechniej znanych istot hybrydycznych cywilizacji europejskiej był Minotaur (powiedzmy, jakieś 2700 lat p.n.e., a zapewne jeszcze wcześniej), bardziej zasadne w myśleniu o transgresji i fizjologii wydaje się raczej pytanie, kiedy człowiek uległ przekonaniu o swej nietransgresyjności (o ile miało to w ogóle miejsce), niż pytanie o ponoć niezwykłe i ponowoczesne dopiero inklinacje ku cyborgicznemu, hybrydycznemu ciału, pokonującemu swe ograniczenia z pomocą dostępnych (tu należałoby czytać: „nowych”) technologii i nowych narzędzi (w tym mediów). Pozbawienie namysłu nad współczesnością tego historycznokulturowego horyzontu, jaki rysują bardzo już odległe dokonania naszych przodków, synchroniczne i czasem a-kontekstowe postrzeganie perfomatywnych, transgresyjnych tęsknot i skłonności naszego gatunku, z jakim od kilku przynajmniej lat mamy do czynienia w popkulturowej wersji posthumanizmu (upowszechnianej i praktykowanej zwłaszcza przez media)³, skłoniło mnie do zaproponowania ponownego rozpatrzenia tych zagadnień.

Chociaż bowiem wielu badaczy ma sporo racji, gdy dowodzi upadku wielkich narracji (po części właśnie związanych z ciałem zamkniętym i fizjologią „myślących posągów”⁴), równie wielu myli się, uznając hybrydy, cyborgi, chimery, monstra i fascynację nimi za wynalazki współczesności, nowe mity posthumanizmu⁵. Te mity są stare jak świat człowieka, pojawiły się już u źródeł cywilizacji, choć oczywiście nie przybierały kształtów, z jakich znamy je dzisiaj. Przyjmując choćby definicję mitu (a nie bez racji tę właśnie proponuję) jako „metaforycznego sposobu myślenia, w którym metafora osiąga niezależne i ciągłe istnienie”⁶, jak proponował go rozumieć Christopher Small, badacz mitu Frankensteina, opowieść o metamorfozach, o przemianie, obecna u Owidiusza i Apulejusza, obecna we wspomnianych wyżej artefaktach, to nadal konstytuująca nas wielka narracja transgresyjna. A więc „wystarczająco kompletna i złożona, aby wyjaśnić początek i przyszłość ludzkości; opowieść, która dostarcza wzorców, zasad postępowania, źródeł autorytetów, a jednocześnie dająca poczucie sensu i ciągłości” ⁷. Jeden Bóg, a w trzech osobach, przemiana ciała i krwi, człowiek-bóg i martwe ciało, które z martwych wstanie – czy jest coś bardziej oczywistego dla milionów chrześcijan na świecie? Czy jest to narracja, która dobiegła swego kresu? I czyż nie mówi o transgresji, transformacji, transsubstancjacji, a więc o tym, co śnił człowiek już tysiące lat temu, rozważając swe więzi z naturą i rozpoznając swą fizjologię jako jednocześnie ograniczoną i otwartą na przekroczenia?

Andy Clark, filozof i autor książki Philosophy, Mindeware: An Introduction to the Philosphy of Cognitive Science oraz Natura-Born Cyborgs twierdzi: „W większym stopniu niż jakiekolwiek inne stworzenia na tej planecie my, ludzie, wyłoniliśmy się jako istoty naturalnie scyborgizowane; «fabrycznie» przystosowane do włączenia się w szerszą poznawczą i obliczeniową strukturę, której granice sięgają daleko poza obręb ciała”⁸. Twierdząc tak, uwzględnia aktualne rozpoznania cognitiv science, dotyczące poznawczych mocy ludzkich umysłów, ale i ustalenia tzw. nowej biologii, istotnie zmieniające postrzeganie fizjologii człowieka⁹. Mając na uwadze również ten punkt widzenia, powinniśmy pogłębiać i przekonstruowywać obszar dyskusji na temat „aktualnych” i gwałtownie objawianych dzisiaj skłonności człowieka do manipulacji własnym ciałem, nieoczekiwanego poszerzenia zdolności sensorycznych i umysłowych, jakie odkryliśmy w sobie wraz z „końcem człowieka”. Musimy po raz kolejny, a właściwie winniśmy nieustannie, poddawać namysłowi odnotowywane w mediach i pop-posthumanistycznych rozważaniach quasi-odkrycia, że to dopiero dzięki nowym technologiom człowiek jako gatunek jest w stanie pokonać graniczność własnej cielesności, czego dowodem miałaby być nieoczekiwana fascynacja hybrydycznymi formami życia, i że – wreszcie – to dzięki tym technologiom stajemy się cyborgami.

Oczywiście, każdy ma swoje racje. Oku biologa umykają niewątpliwie niuanse estetyki i filozofii człowieka, a nawet subtelności innych kultur, ale też oku humanisty często zdają się umykać prawdy dawno już rozpoznane przez nauki przyrodnicze. Zgodnie z wiedzą przyrodoznawczą transgresyjność form bytu (poczynając od nanocząstek przez struktury kryształów i fraktali, po transformacje embrionu i przekraczanie form fenotypowych ku fenotypowi rozszerzonemu¹⁰) to raczej stała, biologicznie warunkowana forma i strategia ewolucji, a nie najnowsza tendencja kultury.

Niewątpliwą natomiast jej tendencją jest ciągłe przepracowywanie i narratywizowanie ciała i ludzkich skłonności transgresyjnych. Skłonności do wychodzenia „poza”, przekraczania granic, a także bardzo intymnie doświadczanej przemiany (żywego w martwe, młodego w stare, żeńskiego w męskie itd.). Ale, powiedzmy sobie szczerze, i ta – rozpoznawana jako posthumanistyczna – opowieść to tylko nowa odsłona uniwersalnego i toczącego się przez tysiąclecia dyskursu o naturze przemiany – tajemnicy życia, co pozwala dostrzec właśnie ów ginący nam czasem z oczu horyzont.

Często zwykliśmy myśleć o nowych technologiach jako tym, co umożliwia nam metamorfozy, rzadziej – że być może są one (te technologie) skutkiem i efektem pragnienia przemiany/transformacji/wykroczenia, jakie człowiek odkrył w sobie już w górnym paleolicie. Pragnienia/tęsknoty/potrzeby, z którymi nie może się rozstać bez utraty sensu i miejsca w uniwersum. A że przy okazji wypełnił świat narzędziami, wobec których zachowuje się jak znany z ballady Goethego uczeń czarnoksiężnika praktykujący na własnej skórze… Cóż, praktykowali na sobie szamani, praktykuje Kevin Warwick, praktykują Lords and Ladies w powieściach Pratchetta¹¹ oraz panowie i damy na salonach ponowoczesnego świata.

Co wynika z tych praktyk współcześnie, jak realizowały się kiedyś? Ku czemu prowadzi nas myślenie o fizjologii/transgresji?

Próby odpowiedzi znajdzie czytelnik w prezentowanym tomie, który łączy transgresje z fizjologiami, a fizjologie z namysłem nad przemianą w kulturze współczesnej. Nie ucieka też przed rzucaniem na ekran przeszłości (zwłaszcza humanistycznej przeszłości człowieka¹²), a także – co ważne – przyszłości, obrazów, jakie zdają się dzisiaj przekształcać nasze mitologie, a konkretnie – automitologie. Rozwarstwione (a przeto być może wreszcie zdemokratyzowane?) dyskursy – historycznokulturowy, antropologiczny, feministyczny, biologiczny, estetyczny, medioznawczy, etyczny, futurologiczny splatają się tu ze sobą, a każdy z tekstów jest rzetelnym, oryginalnym i twórczym głosem w dyskusji, jaka była celem tego tomu. Składając podziękowania wszystkim Autorom, pozwalam sobie na wyrażenie przekonania, że mimo całej przenikliwości, dzięki której udało się tu uchwycić wiele aporii i dyspersji kulturowej narracji transgresyjnej, daleko nam jeszcze do jej syntezy, ku której dążą również artyści (od czasów kultury magdaleńskiej po współczesność).

Physiologies/Transgressions. From Minotaur to Cyborg

The order of depicting has always been located in opposition to word (logos) that is why what can be said has always been valued more. Not until Sigmund Freud showed that what is said “not entirely” has the power of agency. Freud’s success was parallel to an important discovery of what was later called literary theory. According to Ranciére depicting expressed in a piece of art can be cupped as characteristic tactics of perceiving. Ranciére proposes unprejudiced reading of respective pieces of art in all their depictive concreteness and the article shows his standpoint wending towards clear articulation of the thesis: it is only a piece of art that may contain visibility and invisibility, knowledge and ignorance (logos and pathos) in one space (of depicting).

Autor

Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska – pracuje w Instytucie Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych UŚ. Ostatnio wydała książki: Moc narrativum. Idee biologii we spółczesnym dyskursie humanistycznym (2008), Infosfera. Memetyczne koncepcje kultury i komunikacji (red., 2009), Humanistyczne konteksty technopolu (red., 2011). Redaktor naczelna czasopisma „Teksty z ulicy”. Zajmuje się kulturową antropologią ciała oraz teorią kultury i komunikacji kulturowej, inspirowaną neo-biologią.

Przypisy

1) Jak wiadomo, datowania górnopaleolitycznych (i nie tylko tych) artefaktów są względne, co wynika z różnorodności metod stosowanych przez paleoarcheologię. Na użytek tego tekstu przywołuję je za: L. Stone, P.F. Lurquin, Geny, kultura, ewolucja człowieka. Wprowadzenie L. Luca Cavalli-Sforza, przeł. W. Branicki, W. Więckowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009 oraz za: http://ma.prehistoire.free.fr/euroculture.htm#culthtdp.

2) Chodzi tu oczywiście o odwołanie do prac wielkiego „proroka” końca człowieka i końca historii – Francisa Fukuyamy, ale również wielu jego zwolenników i naśladowców diagnozujących zmierzch humanizmu poprzez wskazywanie na post-ludzkie manipulacje ciałami. Por. F. Fukuyama, Koniec człowieka. Konsekwencje rewolucji biotechnologicznych, przeł. B. Pietrzyk, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004; F. Fukuyama, Koniec historii, przeł. T. Bieroń, M. Wichrowski, Zysk i S-ka, Poznań 1996. Kwestie te dobrze prezentuje m.in. Monika Bakke w książce Bio-transfiguracje. Sztuka i estetyka posthumanizmu, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2010.

3) Dowody tych praktyk przedstawia m.in. Joanna Walewska w artykule DNA. Czy potrzebne jest nam dziś bioliteracy? zamieszczonym w tym tomie.

4) Termin zastosowany przez Norberta Eliasa, analizującego „osobliwości naszego obrazu nas samych i człowieka w ogóle” w kontekście retrospektywnym. N. Elias, Myślące posągi, [w:] tegoż, Społeczeństwo jednostek, przeł. J. Sławiński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 111.

5) Dotyczy to zwłaszcza współczesnych mediów, ale także wspomnianego już Francisa Fukuyamy. Zob. przyp. 2 niniejszego tekstu.

6) C. Small, Ariel Like a Harpy: Shelley, Mary and „Frankenstein”, Victor Gołancz 1972, za: J. Turney, Ślady Frankensteina. Nauka, genetyka i kultura masowa, przeł. M. Wiśniewska, PIW, Warszawa 2001, s. 46.

7) N. Postman, W stronę XVIII stulecia. Jak przeszłość może doskonalić naszą przyszłość, przeł. R. Frąc, PIW, Warszawa 2001, s. 111.

8) A. Clark, Urodzone cyborgi, [w:] Nowy renesans. Granice nauki, red. J. Brockman, przeł. P.J. Szwajcer i A. Eichler, Wydawnictwo CiS, Warszawa 2005, s. 79.

9) Jej najlepsze kompendium stanowi na naszym rynku Trzecia kultura, red. J. Brockman, przeł. P. Amsterdamski i in., Wydawnictwo CiS, Warszawa 1996.

10) Zob.: R. Dawkins, Fenotyp rozszerzony. Dalekosiężny gen, przeł. J. Gliwicz, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003 oraz J. Cohen, I. Stewart, Załamanie chaosu. Odkrywanie prostoty w złożonym świecie, przeł. M. Tempczyk, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005.

11) Zob. T. Pratchett, Panowie i Damy, przeł. P.W. Cholewa, Prószyński i S-ka, Warszawa 2002 (lub inne wydania), gdzie między innymi pada zdanie, które w zasadzie mogłoby stanowić motto tego artykułu: „– Myślałem, że to wszystko to takie, no, wie pani… – Król uśmiechnął się niepewnie – Zwyczaje ludowe. – Oczywiście, że zwyczaje ludowe, głupku jeden. – Tak się składa, że jestem królem – przypomniał z wyrzutem Verence. – Ty głupi królu, wasza wysokość. – Dziękuję”. Tamże, s. 125.

12) Mamy bowiem również przeszłość biologiczną, którą zajmują się współcześnie genetycy, socjobiologowie, psychologowie ewolucyjni, skutecznie starając się łączyć ją z kulturą – tym szczególnym wynalazkiem człowieka, który pozwolił mu właśnie na wykroczenie poza ograniczenia biologiczne. Zob. np.: L. Stone, P.F. Lurquin, Geny, kultura, ewolucja człowieka…, I. Stewart, J. Cohen, Wytwory rzeczywistości. Ewolucja umysłu ciekawego, przeł. W. Stępień- udzka, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003; R. Wright, Moralne zwierzę. Dlaczego jesteśmy tacy, a nie inni: psychologia ewolucyjna a życie codzienne, przeł. H. Jankowska, Prószyński i Sk-a, Warszawa 2004; J. Baumeister, Zwierzę kulturowe. Między naturą a kulturą, przeł. D. Stefańska-Szewczuk, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.