RADA REDAKCYJNA

Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca),

Krzysztof Dudek, Grzegorz Godlewski,

Zina Jarmoszuk, Jolanta Lange,

Kazimierz Monkiewicz, Roch Sulima

RADA NAUKOWA

Stefan Bednarek, Erika Fischer-Lichte,

Knut Andreas Grimstad, Bohdan Jung,

Ralf Konersmann, Ewa Kosowska,

Ewa Rewers, Paweł Rodak,

Anna Wieczorkiewicz

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Andrzej Gwóźdź (redaktor naczelny),

Anna Wieczorek (z-ca redaktora naczelnego),

Roman Chymkowski (członek redakcji),

Bartosz Raducha (sekretarz redakcji)

Nazwiska recenzentów numerów

kwartalnika z roku 2013 zostaną

podane w numerze 1/2014.

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Joanna Jeśman

Tekstów niezamówionych redakcja nie zwraca.

Pierwotną wersją każdego numeru pisma

jest wersja drukowana.

Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów

i zmian tytułów.

Forum Polskiego Towarzystwa

Kulturoznawczego

© Copyright Narodowe Centrum Kultury

ISSN 2300-1704

ADRES REDAKCJI

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

numery archiwalne i prenumerata:

ksiazki@nck.pl

Nakład 350 egz.

Łamanie:

Agencja Reklamowa TOP

www.agencjatop.pl

Warszawa

2013

Spis Rzeczy

Moda

HISTORIA, TEORIA, PRAKTYKI

Justyna Jaworska, Agata Zborowska

Wstęp

Małgorzata Szpakowska

Krawiec i Operetka

Artur Szarecki

Antynomie późnego kapitalizmu, czyli po co hipsterowi moda?

Alicja Raciniewska

Luksus w czasie kryzysu

Weronika Pérez Borjas

Zombie Boy: moda a ciało modela

Karolina Sulej

Ciało za kratami. Uniform więźnia Guantanamo jako współczesny kostium opresji

Agata Zborowska

Dekonstrukcyjne praktyki projektantów mody

Wojtek Moćko

O kłopotliwych konsekwencjach sojuszu mody i architektury

Człowiek jako zwierzę projektujące.

Rozmowa z profesor Susan Yelavich, Parsons New School for Design

Justyna Jaworska

Między modą a habitusem. Mieszkania polskiej inteligencji z lat sześćdziesiątych w magazynie „Ty i Ja”

Anna Konieczyńska

Moda okresu transformacji w magazynie „Twój Styl”. Konstruowanie klasy średniej

Lucyna Marzec

Kobiecy kostium i męskie przebranie w feministycznym pisarstwie historycznym Jadwigi Żylińskiej

Tomasz Majewski

Hedonizm, purytanizm i fashion studies

RECENZJE

Anna Nacher

Spojrzenie przez wirtualne okno

Roman Chymkowski

Naprawianie kapitalizmu

Anna Śliwińska

Filmowa garderoba

Z WARSZTATÓW KULTUROZNAWCÓW

Malina Barcikowska

Aparat

Maciej Kowalewski

Wandalizm jako forma oporu wobec współczesnej sztuki ulicy

Szymon Wawrzyniak

Samopoznanie a świat współczesny

Urška Zabukovec

Ciało w Biesach – ciało biesów. Komunikacja niewerbalna w powieści Fiodora Dostojewskiego

Ilona Copik

Przestrzeń kulturowa Gliwic w pisarstwie Horsta Bienka

Anetta Janowska

Przyszłość branży fonograficznej – scenariusze rozwoju

Marek Hendrykowski

Semiotyka mody

SPRAWOZDANIE

Joanna Jeśman

Czy istnieje pamięć absolutna?

HISTORIA, TEORIA, PRAKTYKI

Justyna Jaworska, Agata Zborowska

Wstęp

„Pytanie o modę nie jest modne wśród intelektualistów” – pisał Gilles Lipovetsky w wydanej prawie dwadzieścia lat temu książce The Empire of Fashion. Dressing Modern Democracy. Od tamtego czasu wiele się zmieniło, w kulturoznawstwie i naukach społecznych daje się obecnie zauważyć wzmożone zainteresowanie modą i ubiorem. Świadczyć może o tym stale rosnąca liczba publikacji akademickich¹, a także nowych tytułów czasopism naukowych poświęconych temu zagadnieniu². Zmieniło się i to, że obecna refleksja rozwija się na przecięciu bardzo różnych dyscyplin, przede wszystkim socjologii i antropologii, ale również kultury wizualnej, historii idei czy teorii gender, uzupełniając tym samym dotychczasowe badania prowadzone z perspektywy historycznej czy kostiumologicznej³.

Wraz z rozwojem kulturowych studiów nad modą (z ang. fashion studies) temat ubioru nie tylko zaczął być traktowany wieloaspektowo, ale i doczekał się w takim właśnie ujęciu akademickiej legitymizacji. Można sądzić, że ta zmiana spojrzenia związana jest ze wzrastającym znaczeniem mody w demokratycznych społeczeństwach, a także z dynamiką rynków kapitalistycznych, napędzanych przez zmienne, coraz mniej czytelne i często sprzeczne ze sobą trendy. Dobrym przykładem oddającym te przemiany jest hipster jako postać, którą określa przede wszystkim sposób uczestnictwa w modzie oraz stosunek do mody. Jak pisze Artur Szarecki w zamieszczonym w tym numerze tekście Antynomie późnego kapitalizmu, pojawienie się tej figury w społeczeństwach zachodnich stanowi wyzwanie dla samego rozumienia nowoczesności i modernizmu oraz „opozycji, takich jak konformizm i indywidualizm, publiczne i prywatne, sztuczność i autentyczność”.

Problematyczna dla fashion studies jest już podstawowa terminologia, jak choćby stosowane często wymiennie pojęcia „mody” i „ubioru”, a także definicja samej mody – mowa bowiem o zjawisku granicznym, usytuowanym między rzeczą a obrazem, ciałem a spojrzeniem, ale też między uniformizacją a indywidualizacją, sztuką a ekonomią. Przez ubiór przemawia poza tym władza, co świetnie pozwala rozpoznać literatura, dlatego numer otwiera szkic Małgorzaty Szpakowskiej o stroju jako narzędziu polityki w Operetce Gombrowicza i Krawcu Mrożka, tekst będący zarazem wstępem do szerszej refleksji nad ubiorem w kulturze. Relacjami ubrania i władzy na przykładzie uniformów więziennych zajmuje się w swoim artykule Karolina Sulej, a literaturę jako pole genderowych „przebieranek” (i zarazem pole emancypacyjnych zmagań) analizuje Lucyna Marzec.

Najsłabiej na polskim gruncie reprezentowana jest nadal teoria mody, co próbuje nadrobić Agata Zborowska, zadając pytania o możliwe sposoby (i zasadność) stosowania wobec mody narzędzi dekonstrukcji. Pytania te niejako odwraca i przenosi na grunt architektury Wojciech Moćko, krytycznie oceniając tendencje i strategie, które współcześni architekci dzielą z projektantami ubioru. W obszarze teorii mody, a właściwie na przecięciu teorii i praktyki, Weronika Pérez Borjas sytuuje postać „Zombie Boya” – kontrowersyjnego modela, którego ciało pokrywają tatuaże przedstawiające rozkładające się ciało. Opisując relacje między ciałem a ubiorem, autorka poddaje zarazem refleksji fenomen współczesnych pokazów.

W perspektywie historycznej trzeba oczywiście uznać modę (już za jej klasycznymi komentatorami, jak Veblen, Simmel czy Benjamin, ale i za późniejszymi badaczami, jak Barthes czy Bourdieu) za narzędzie podkreślania statusu, wyrażania habitusu albo ogólniej – dystynkcji społecznej. W tym duchu Alicja Raciniewska analizuje luksus i jego przemiany, Anna Konieczyńska szuka haseł transformacji ustrojowej w pierwszych numerach magazynu „Twój Styl”, a Justyna Jaworska próbuje zrekonstruować aspiracje polskiej inteligencji na podstawie rubryki wnętrzarskiej pisma „Ty i Ja”.

Proponowane ujęcia rysują szeroką perspektywę związków mody z innymi obszarami projektowania i nie tylko. Podkreśla to w wywiadzie Susan Yelavich z Parsons New School for Design, pokazując, jak zainteresowanie ubiorem i tkaniną można poszerzyć o badania nad architekturą, ornamentyką czy literaturą. Szczególna rola współczesnej mody i ubioru może stać się wreszcie przyczynkiem do badań nad znaczeniem rzeczy, co analizuje w swoim tekście Tomasz Majewski, któremu książka Davida Kunzle’a Fashion and Fetishism posłużyła za kanwę do rozważań nad kategorią fetysza oraz modą jako narzędziem modernizacji i emancypacji.

Przygotowany przez nas numer „Kultury Współczesnej” jest propozycją otwarcia dyskusji na temat mody i ubioru jako narzędzi badań kulturowych w trzech przenikających się i uzupełniających wzajemnie ujęciach – historii, teorii i praktyki. Autorki i autorzy numeru proponują refleksję nad tymi narzędziami w kontekście współczesnych przemian – refleksję, która z konieczności ma na razie charakter rozpoznania terenu.

Introduction

Fashion and clothes are becoming more and more present within the reflection on modern culture. Fashion studies evolve at the intersection of many scientific disciplines such as sociology and anthropology as well as visual culture, history of idea and gender theory, thereby complementing history of fashion research perspective. All text gathered in this issue present reflection upon the meaning of clothes and fashion in three complementary viewpoints – historical, theoretical and practical.

Autor

Agata Zborowska – doktorantka w Instytucie Kultury Polskiej UW, współzałożycielka Zespołu Badań Mody w Instytucie Kultury Polskiej UW, redaktorka bloga „mała kultura współczesna” powstającego we współpracy z „Kulturą Współczesną” i Narodowym Centrum Kultury. Pracuje nad doktoratem poświęconym nowym zjawiskom w modzie w perspektywie kultury wizualnej i antropologii rzeczy.

Autor

Justyna Jaworska – adiunkt w Zakładzie Filmu i Kultury Wizualnej w Instytucie Kultury Polskiej UW, autorka książki Cywilizacja „Przekroju”. Misja obyczajowa w magazynie ilustrowanym (2008) i współautorka leksykonu Obyczaje polskie. Wiek XX w krótkich hasłach (2008). Pracuje w redakcji „Dialogu”. Kieruje również międzyzakładowym Zespołem Badań Mody i Dizajnu.

Przypisy

1) Zob. Y. Kawamura, Doing Research in Fashion and Dress, Berg Publishers, London–Oxford 2011; Fashion Theory. A Reader, red. M. Barnard, Routledge, London–New York 2007; K. Aspelund, Fashioning Society, Fairchild, New York 2009; Fashion Cultures. Theories, Explorations and Analysis, red. S. Bruzzi, P. Church Gibson, Routledge, London – New York 2001.

2) Zob. „Fashion Theory. The Journal of Dress, Body Culture”, „Fashion Practice. The Journal of Design, Creative Process Fashion”, „The Journal of Textile Design Research and Practice”, „Clothing and Textiles Research Journal”.

3) Np.: Adorned in Dreams. Fashion and Modernity Elizabeth Wilson (Virago, London 1985; 2005) to klasyczna już pozycja wpisująca przemiany mody w „dyskurs nowoczesności”, a Fashion, Desire and Anxiety Rebeki Arnold (Rutgers University Press, New Brunswick, NJ 2001) bada psychologiczny, subkulturowy i genderowy wymiar mody.