NARODOWE CENTRUM KULTURY

KULTURA WSPÓŁCZESNA

Nr 3 (83) 2014

Koncepcja numeru

Waldemar Kuligowski, Lesław Michałowski, Krzysztof Stachura, Piotr Zbieranek

Warszawa 2014

(wersja elektroniczna)

SPIS RZECZY

POSZERZENIE POLA KULTURY. SEKTOR PUBLICZNY WOBEC ZMIAN

Waldemar Kuligowski, Cezary Obracht-Prondzyński

Wprowadzenie, czyli dlaczego o poszerzeniu pola kultury?

Agata Bachórz, Krzysztof Stachura

Socjologia kultury w obliczu „poszerzenia”. W poszukiwaniu języka opisującego kulturę w transformacji

Jakub Knera, Lesław Michałowski

Poszerzenie pola kultury Czym jest i gdzie go szukać?

Sławomir Czarnecki, Cezary Obracht-Prondzyński, Piotr Zbieranek

Przemyśleć poszerzenie Praktycy i badacze wobec zmian

Dyskusja

Zmiany w kulturze. Poszerzanie, zawężanie czy porowatość pola kultury? (dyskusja)

W nawiązaniu do poszerzonego pola kultury

Przemysław Smyczek

Kultura a sektor kultury. Czy administracja nadąża za zmianą?>

Izabela Stachurska

Kultura głodna wiedzy. W jaki sposób zarządzać wiedzą instytucji kultury

Waldemar Kuligowski

Poszerzanie jako problem: Web 2.0. Idea partycypacja i pole kultury

Wojciech Kłosowski

Zmiana w polu kultury. Z kim się dogadywać i po jakiemu?

Władysław Zawistowski

Kilka uwag i wątpliwości

Komunikat z badań

Tomasz Szlendak

Rozładowania, albo jak uniknąć samotnej gry w kręgle w obszarze kultury?

Poszerzenie pola kultury w opinii praktyków. Rozmawia Jakub Knera

Iwona Zając

Praca od podstaw z kulturą

Joanna Orlik

Instytucje kultury w dobie transformacji>

Marcin Śliwa

Kultura a zmiana społeczna

Marta Białek-Graczyk

Animator potrzebny od zaraz

Patrycja Medowska, Jacek Kołtan, Paweł Golak

Jakim językiem mówić, aby trafić do współczesnego odbiorcy?

O AUTARKII RAZ JESZCZE

Anna Wieczorkiewicz

Odzyskiwanie miejsca podróży

Emmy Godwin Irobi

Core and Periphery Nations: Imperative for Cooperation in Preventing New Security Threats in Africa

Z WARSZTATÓW KULTUROZNAWCÓW

Małgorzata Pawłowska

Małgorzata Pawłowska Narracja a muzyka. O globalnym „efekcie narratologicznym” i jego konsekwencjach w myśli o muzyce

OBSERWATORIUM KULTURY

Michał Bargielski, Katarzyna Kalinowska, Katarzyna Kułakowska

Animator w cytadeli

PRAWO DO KULTURY

Bożena Gierat-Bieroń

Prawo do kultury: nowy obszar aspiracji obywatelskich

RECENZJE

Rafał Koschany

O czym opowiadają foto-teksty?

SPRAWOZDANIA

Emilia Wieczorkowska

Po co humanistyce biologia? Sprawozdanie z Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej Biological Turn. Idee biologii w humanistyce współczesnej (Uniwersytet Śląski w Katowicach, 22–23 maja 2014)

RADA REDAKCYJNA

Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca),

Krzysztof Dudek, Grzegorz Godlewski,

Jolanta Lange, Kazimierz Monkiewicz,

Roch Sulima

RADA NAUKOWA

Stefan Bednarek, Erika Fischer-Lichte,

Knut Andreas Grimstad, Dohdan Jung,

Ralf Konersmann, Ewa Kosowska,

Ewa Rewers, Paweł Rodak,

Anna Wieczorkiewicz

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Andrzej Gwóźdź (redaktor naczelny),

Anna Wieczorek (z-ca redaktora naczelnego),

Bartosz Raducha (sekretarz redakcji),

Roman Chmykowski (członek redakcji)

Recenzenci

Nazwiska recenzentów numerów kwartalnika z roku 2014 zostaną podane w numerze 1/2015

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Joanna Jeśmian

Forum Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego

© Copyright Narodowe Centrum Kultury

ISSN 2300-1704

ADRES REDAKCJI

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

numery archiwalne i prenumerata:

ksiazki@nck.pl

Nakład: 350 egzemplarzy

Łamanie:

Head Republic

headrepublic.pl

Tekstów niezamówionych redakcja nie zwraca.

Redakcja zastrzega sobie prawo do skrutów i zmian tytułów.

WARSZAWA 2014

POSZERZENIE POLA KULTURY.
SEKTOR PUBLICZNY WOBEC ZMIAN

Autor

Waldemar Kuligowski – kierownik Zakładu Studiów nad Kulturą Współczesną w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Członek Prezydium Komitetu Nauk o Kulturze PAN. Ostatnio opublikował Różnicowanie nowoczesności. Nowa debata w antropologii społecznej (2012) oraz zbiór esejów i reportaży Złe miasta. 23 sample z rzeczywistości (2014).

Cezary Obracht-Prondzyński – profesor socjologii, antropolog, historyk. Kierownik Zakładu Antropologii Społecznej Uniwersytetu Gdańskiego. Przewodniczący Rady Fundacji Kaszubskiego Uniwersytetu Ludowego oraz Rady Fundacji „Ośrodek Badań i Analiz Społecznych” w Gdańsku. Jego zainteresowania badawcze dotyczą głównie problematyki mniejszości narodowych i etnicznych, kulturowych problemów współczesności, kultury Kaszub i Pomorza, polityki regionalnej.

Waldemar Kuligowski, Cezary Obracht-Prondzyński

Wprowadzenie, czyli dlaczego o poszerzeniu pola kultury?

Koncepcja tego numeru „Kultury Współczesnej” ma bardzo konkretne odniesienie, wiąże się bowiem ściśle z serią bieżących wydarzeń, które niekoniecznie postrzega się jako współzależne. Wśród nich wymienić należy:

– starania o uzyskanie tytułu Europejskiej Stolicy Kultury (Białystok, Bydgoszcz, Gdańsk, Katowice, Lublin, Łódź, Poznań, Szczecin, Toruń, Warszawa, zwycięski Wrocław);
– publikację kolejnych raportów dotyczących stanu lokalnych sektorów kultury (Gdańsk, Kraków, Warszawa, Elbląg itd.), mających – co istotne – silne nastawienie rekomendacyjne i zwracających uwagę nie tylko na lokalne konteksty oraz uwarunkowania, lecz także na tendencje ogólniejsze (np. związane ze zmianą upodobań estetycznych, nastawień konsumpcyjnych, ewolucją stylów życia itd.);
– poprzedzające te publikacje badania nad kulturą, które z jednej strony wymuszały poszukiwanie nowych metod i narzędzi badawczych, a z drugiej (do)prowadziły do wykształcenia nowego języka, nowych metafor, którymi badacze starają się opisywać migotliwą rzeczywistość kulturową.

Do tego należy dodać rekapitulację postanowień i rekomendacji wypracowanych w ramach działań poszczególnych miejskich ruchów na rzecz kultury (sztaby kryzysowe, kongresy kultury, obywatele kultury itp.), coraz częstsze praktykowanie budżetów obywatelskich (m.in. w War szawie, Poznaniu, Gdańsku, Sopocie, Łodzi, Radomiu), znaczące środki na działania w zakresie kultury, płynące z budżetu Unii Europejskiej, a także – choć na dalszym, uzupełniającym planie – krytyczne analizy podsumowujące społeczne, ekonomiczne i architektoniczne konsekwencje organizacji w Polsce Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej.

Najbardziej istotne okazało się jednak postępujące redefiniowanie takich pojęć oraz zakresów działań, jak kultura, sektor kultury, instytucje kultury, uczestnictwo w kulturze, aktywność kulturalna, ruchy kulturowe, kultura miejska itp. Problematyczność tego redefiniowania polega na tym, że – po pierwsze – odbywa się ono w nowych warunkach, wyznaczanych przez takie „zmienne” analizowane w kolejnych tekstach, jak konkurencyjność, komercjalizacja, kapitalizacja wiedzy, utowarowienie, zanik autonomii kultury, jej instrumentalizacja, festiwalizacja, iwentyzacja czy grantyzacja. Po drugie, proces ten toczy się w sytuacji, gdy dawny język opisu kultury stracił na znaczeniu, adekwatności czy atrakcyjności, ale nowe metafory i kategorie wcale nie są powszechnie akceptowane i przez wszystkich rozumiane tak samo. Prowadzi to czasami do „pojęciowego szumu informacyjnego”, co ma też swoje pragmatyczne skutki (nawet w kręgu osób zawodowo zajmujących się kulturą coraz trudniej o porozumienie i wspólnotę rozumienia fundamentalnych pojęć). To z kolei – po trzecie – musi rzutować na polityki kulturalne. Można powiedzieć, że we współczesnej Polsce są one w procesie ponownego wykształcania się i nawiązywania specyficznych relacji z coraz bardziej zróżnicowanym otoczeniem (edukacyjnym, biznesowym, politycznym, samorządowym, medialnym i… każdym innym). Jedną z najbardziej kluczowych kwestii okazuje się w tym kontekście „niepoliczalność” kultury, a zwłaszcza jej sukcesu. Czy za jego miarę należy uznać liczbę uczestników jakiegoś wydarzenia, czy raczej długość jego trwania? Czy znaczące jest zaproszenie wybitnych artystów, czy poruszenie ważnych, rezonujących społecznie kwestii? A może kwestie mogą być miałkie, lecz nazwisko winno być „celebryckie”? Czy bardziej liczy się efekt w postaci zaistnienia w mediach, czy poprawnie rozliczony grant i sukces buchalteryjny? Ale też czy istotniejsza jest lakoniczna notka lub obrazek w mediach o „wielkiej sile rażenia”, czy może obszerna i pogłębiona krytyka, ale w piśmie niszowym?

A może należałoby wziąć pod uwagę jeszcze inne kryteria, wiążące się na przykład z uruchomieniem społecznej aktywności, zainicjowaniem rewitalizacji pewnych obszarów, działania na rzecz minimalizacji negatywnych skutków wykluczenia, stratyfikacji czy ksenofobii? Tylko czy te ostatnie zadania – zapytajmy – mieszczą się jeszcze w „sektorze kultury”? Czy kultura ma dzisiaj „załatwiać” sprawy związane z jakością życia w szeroko pojętym społeczeństwie? Czy też jest właśnie tak, że ta powinność jawi się jako jeden z najbardziej doniosłych skutków opisywanego w tym numerze „poszerzania pola kultury”?

Jeśli jednak zauważamy proces „poszerzania pola kultury”, to jednocześnie pytamy, czy „wszyskoidalna” kultura może być „wszechmocna”. Czy narzędziami kulturalnymi można rozwiązywać problemy „pozakulturowe” – od kwestii socjalnych i resocjalizacyjnych, przez edukacyjne, rewitalizacyjne, aż po promocyjne, budowanie marki i wzmacnianie potencjałów rozwoju? Wiemy przecież, że im więcej oczekiwań i zadań, tym większe ryzyko niepowodzenia i rozczarowań. Z drugiej strony bardzo trudno byłoby już wycofać się i powrócić do dawnych zadań i ról – często wspominanych z sentymentem, lecz czy na pewno dzisiaj satysfakcjonujących?

Zarysowany powyżej paradoks o tyle jest istotny, że nie ulega wątpliwości – co wyniknie także z lektury tego zbioru tekstów – iż jednym z priorytetów osób („praktyków”) działających w polu kultury stało się obecnie działanie na rzecz zmiany społecznej. Najczęściej przybiera ono formę długotrwałej pracy u podstaw, empatycznego angażowania się w życie jakiejś lokalnej społeczności czy konkretnego środowiska, działania dla nich i z nimi dla osiągnięcia wspólnie wynegocjowanego celu. Przy czym sam proces negocjowania celów jest już ważną praktyką kulturową i w wielu przypadkach to, że do niego dochodzi, jest istotnym sukcesem. Zwłaszcza gdy chodzi o środowiska i społeczności pomijane, „niewidzialne”, których oczekiwania, potrzeby i interesy były lekceważone lub nieuwzględniane. W takich przypadkach działania kulturowe mają cechy „wydobywania na światło dzienne” albo – inaczej mówiąc – upodmiotawiania.

Jest oczywiste, że tego typu praktyki są odległe od organizowania kolejnych „blaskomiotnych” festiwali, wypełniania tabelek z harmonogramem działania kółek zainteresowań w domu kultury czy zapewniania scenicznej oprawy następnego święta. Te minianimacje kulturowe, odbywające się poza światłem reflektorów, mogą być postrzegane jako najcenniejsze, pociągające za sobą unikalną formę rozszerzania pola kultury. Na podkreślenie zasługuje i to, że służą one uwyraźnieniu nieoczywistych aspektów działalności twórczej. Idzie o te społecznie akceptowane i lokalnie zakorzenione praktyki, których nikt (przynajmniej na razie) nie określa jako kulturalne: tuningowanie samochodów, specjalny sposób wypieku ciast, chałupnicze wytwarzanie maszyn rolniczych. Kultura w tym sensie – i jej depozytariusze oraz praktycy – może w takich warunkach z powodzeniem funkcjonować w charakterze „agenta zmiany”. Tej zmiany, której nie przyniosły dotychczasowe reformy: ani administracyjna, ani samorządowa, ani nawet ustrojowa.

Autorzy tego numeru „Kultury Współczesnej” przekonują – czemu nie przeszkadza odwoływanie się przez nich do odmiennych doświadczeń – że sektor kultury w Polsce jest w trakcie transformacji. Nie jest to kryzys (znowu), ani regres (kolejny), lecz właśnie transformacja. W jej ramach rodzą się nowe instytucje kultury, powstają odmienne warunki ich funkcjonowania, tworzy się coś na kształt „ekosystemu”. Obejmuje on instytucje bardzo różnego typu, rodzaju, o zróżnicowanej wielkości, strukturze, celach, profilach działalności itp.

Z całą pewnością tworzą go nadal instytucje publiczne. Co więcej – ostatnie lata przynoszą ich bujny rozwój. Mieszczą się tu zarówno standardowe domy, centra czy ośrodki kultury (choć wiele z nich stara się być ostatnimi laty bardzo „niestandardowymi”), ale także gęsta sieć instytucji wyspecjalizowanych, takich jak biblioteki, muzea, parki tematyczne, instytucje artystyczne. A skoro mówimy o poszerzeniu pola kultury i o „wymienności” funkcji, to dotyczy to również publicznych instytucji kultury, które realizują coraz częściej zadania wykraczające poza ich stereotypowo (tradycjonalnie) rozumiane cele.

W sektorze kultury na pewno coraz istotniejszą rolę odgrywa potężniejące z roku na rok środowisko organizacji pozarządowych, z których część wykracza już poza okazjonalnie realizowane przedsięwzięcia, stając się wyspecjalizowanymi jednostkami organizującymi festiwale, prowadzącymi biblioteki, muzea, teatry itd.

Wreszcie w sektorze kultury zauważamy instytucje prywatne, z których część zachowuje charakter non profit, ale inne są podmiotami stricte rynkowymi (agencje artystyczne i koncertowe, szkoły tańca, komercyjne galerie).

W dodatku granice między nimi wszystkimi się zacierają: instytucje publiczne „obrastają” organizacjami pozarządowymi, firmy prywatne tworzą swoje fundacje, a stowarzyszenia prowadzą działalność gospodarczą. Tworzy się gęsta sieć powiązań, zależności, współpracy, wsparcia, inspiracji i… konkurencji. Dowodzi tego zresztą nie tylko rozrost instytucjonalny sektora, ale także jego wkraczanie na coraz to nowe pola aktywności. Co ważne, aktywność ta wymaga właśnie współpracy publiczno-prywatno-samorządowo-pozarządowej i jeśli się dobrze przyjrzeć przedsięwzięciom związanym z edukacją kulturalną, wydarzeniem muzealnym, koncertem, festiwalem, wystawą, świętem lokalnej społeczności, środowiskowym piknikiem, tematyczną „nocą” czy akcją animacyjną, to okaże się, że wszędzie wspomniana sieć będzie działać.

To istotne, ponieważ polityki kulturalne muszą mierzyć się dzisiaj z wyzwaniami, których jeszcze dekadę temu nie potrafiono rozpoznać czy w pełni zrozumieć. Dzięki synergii pracy aktywistów, praktyków, badaczy i animatorów jesteśmy już jednak w innym – lepszym – miejscu. Sektor kultury doczekał się w końcu rzetelnej, pogłębionej refleksji, która łączy w sobie walor merytoryczności i akademickości z walorem aplikacyjnym, opartym o realne, metodycznie analizowane sytuacje. Część z tych ustaleń i rozpoznań znajdzie czytelnik w pomieszczonych tutaj tekstach. Wspólnie zdają się one sugerować, że kluczową stawką poszerzania pola kultury stała się obecnie innowacyjność i zmiana społeczna. Te dwie wartości można chyba uznać za wspólny mianownik całej różnorodności działań w polskim sektorze kultury. Jeśli zgodzimy się z taką opinią, to jej logicznym przedłużeniem jest stwierdzenie, że wszystkie podmioty działające w polu kultury w istocie współtworzą naszą ekumenę kulturową i społeczną. Poszerzanie pola kultury jawi się ostatecznie w kategoriach praktyk uwspólniających, modernizujących i emancypacyjnych, które mają wpływ na kształt większości ogólnospołecznych wartości, nawyków, norm, ale też marzeń i ambicji.

Więcej informacji o projekcie badawczym „Poszerzenie pola kultury”, w tym dodatkowe materiały, odnajdziecie Państwo na stronie: www.poszerzeniepolakultury.pl. W przygotowaniu numeru udział wzięli również pozostali członkowie Zespołu Badawczego w projekcie „Poszerzenie pola kultury”: prof. Cezary Obracht-Prondzyński z Zakładu Antropologii Społecznej Uniwersytetu Gdańskiego, Sławomir Czarnecki z Instytutu Kultury Miejskiej oraz Jakub Knera z portalu www.noweidzieodmorza.com.

Autor

Agata Bachórz – adiunkt w Zakładzie Antropologii Społecznej w Instytucie Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Gdańskiego. Jej zainteresowania naukowe dotyczą m.in. socjologii podróży, relacji międzykulturowych (szczególnie polsko-rosyjskich) oraz antropologii codzienności i postkomunizmu. Autorka książki Rosja w tekście i w doświadczeniu. Analiza współczesnych polskich relacji z podróży (2013).

Krzysztof Stachura – adiunkt w Instytucie Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Gdańskiego. Założyciel i Prezes Zarządu Fundacji „Ośrodek Badań i Analiz Społecznych”. Do jego głównych zainteresowań badawczych należą socjologia codzienności, antropologia nowych technologii oraz metodologia badań online. Wspólnie z Agatą Bachórz przygotował publikację W poszukiwaniu punktów stycznych. Rekonstrukcja dyskursu o problemach (nie)uczestnictwa w kulturze (2014).

Agata Bachórz, Krzysztof Stachura

Socjologia kultury w obliczu „poszerzenia”

W poszukiwaniu języka opisującego kulturę w transformacji

Celem artykułu jest pokazanie istotnych przesunięć, które dają się zaobserwować w sposobach opisywania uczestnictwa w kulturze przez polskich badaczy – głównie socjologów, ale też animatorów kultury i innych praktyków. Bazą dla przedstawionych w tekście wniosków jest analiza (1) tekstów teoretycznych problematyzujących zmiany w sposobach definiowania kultury, (2) publikacji na temat współczesnych przemian kultury, (3) raportów z badań socjologicznych nad uczestnictwem Polaków w kulturze oraz (4) opracowań instruktażowych skierowanych do praktyków animacji kulturalnej. W oparciu o ten materiał proponujemy krytyczne przyjrzenie się transformacji paradygmatu badań nad kulturą w Polsce w perspektywie ostatnich kilkunastu lat¹. Przewodnia idea tego numeru, tj. poszerzanie pola kultury, będzie szczegółowo eksplorowana w kolejnych artykułach. W tym miejscu pokazujemy jedynie istotne obszary zbieżności między logiką poszerzania pola a ogólniejszą zmianą, jaka dokonuje się zarówno w kulturze, jak i w sposobach jej badania.

Jesteśmy świadomi, że mamy do czynienia z ewolucją idącą dwutorowo, choć niekoniecznie tory te są zgodne i równoległe. Obserwowane zmiany w kulturze i przemiany paradygmatów badawczych to płaszczyzny w pewnym sensie niezależne od siebie, choćby dlatego, że dyskursy czasami nie tyle opisują rzeczywistość, co projektują jej wyobrażony lub pożądany kształt. W konsekwencji nie zawsze potrafimy odpowiedzieć na pytanie, czy rzeczywiście doświadczamy obecnie „nowej kultury” czy też mówić możemy jedynie o nowym paradygmacie teoretycznym lub empirycznym. Autorem, który szczególnie akcentuje paradoksalny charakter dyskursu o współczesnej kulturze i partycypacji kulturalnej, jest Marcin Jewdokimow. W jednym ze swoich tekstów podkreśla on między innymi, że mamy dzisiaj do czynienia nie tyle z bardziej niż niegdyś demokratyczną kulturą, ile z odrzuceniem centralistycznej jej wizji na skutek utraty znaczenia przez państwo narodowe i związanych z tym procesów emancypacyjnych². Istotnym dylematem, który staje dzisiaj przed badaczami uczestnictwa w kulturze, jest zatem pytanie, co tak naprawdę ulega transformacji i co rzeczywiście zasługuje na miano „nowości”, którym chętnie się dzisiaj posługujemy i którego urokowi łatwo dajemy się zwieść.

Jakie diagnozy, jakie zmiany i jakie paradygmaty? Na czym polega koncepcja poszerzonego uczestnictwa w kulturze?

Przemiany współczesnej kultury, a także kierunki ewolucji badań nad kulturą zostały dość dobrze opisane, choć wiedza na ten temat jest rozproszona, a niekiedy wręcz wewnętrznie sprzeczna. Jeśli chodzi o diagnozę zmian w kulturze i w modelach partycypacji kulturalnej Polaków, to notuje się pluralizację stylów życia, zmiany w doświadczaniu czasu wolnego (szybkie tempo i pokawałkowanie), wzrost podmiotowości obywateli, indywidualizację i multiplikację wyborów kulturowych oraz pojawianie się nowych schematów percepcji („wielookienkowość” i „spłaszczone przeżywanie”), a także nowych fenomenów tożsamościowych („śmietnik symboliczny”, „wszystkożerność kulturowa”, „tożsamość typu insert”)³. Powtarza się często, choć być może w niektórych przypadkach mechanicznie i rytualnie, tezy o decentralizacji, dehierarchizacji, dekanonizacji czy też demokratyzacji życia kulturalnego. Zwraca się uwagę na różnicowanie się, komplikowanie i indywidualizację zarówno sposobów doświadczania kultury, jak i jej obiegów, ich oddolny, (a)instytucjonalny charakter, właściwy logice działania w modelu prosumpcyjnym⁴. Jednocześnie podkreśla się, że ważnymi wymiarami uczestnictwa w kulturze są sieciowość i „relacjogenność”⁵.

Przyglądając się na tym tle nowym koncepcjom teoretycznym w badaniu kultury, trzeba zauważyć, że mowa jest o wyczerpywaniu się paradygmatów socjologii kultury, odnoszących się głównie do prawomocnej kultury wąsko rozumianej, symbolicznej i autotelicznej⁶. Próbuje się podkreślać, że zbyt wiele w tradycyjnym ujęciu badania kultury jest Beckowskich „kategorii zombie”⁷, czyli pojęć, które dawno straciły swoją empiryczną adekwatność i teoretyczną moc eksplanacyjną. Skoro zaś tak się stało, konieczne jest poszukanie nowych modeli opisu zjawisk dziejących się w polu kultury. W efekcie nierzadko deklaruje się dzisiaj zamiar odchodzenia od badania i rozumienia kultury dziejącej się wyłącznie w przestrzeni wydzielonej i odświętnej.

Tendencję tę można również określić jako „antropologizację” operacyjnej definicji kultury w tym sensie, że szeroką, niewartościującą definicję – od lat uznawaną za oczywistą na gruncie antropologii społecznej – próbuje się współcześnie, nie bez problemów, stosować w socjologicznych badaniach nad partycypacją kulturalną Polaków. Traktując ten paradygmat jako „nowy”, należy jednak pamiętać, że częściową „antropologizację” pojęcia uczestnictwa w kulturze postulował już na przykład na początku lat siedemdziesiątych Andrzej Tyszka⁸. Autorką, która po ponad dwudziestu latach nawiązuje do tej wizji, jest Izabella Bukraba-Rylska; jej zdaniem, chęć badania nowych zjawisk w sferze kultury stawia pod znakiem zapytania klasyczne założenia teoretyczno-metodologiczne prowadzonych analiz⁹. Omawiana tutaj zmiana jest więc zwrotem nie tyle przeciwko tradycji polskiej socjologii kultury, ile raczej przeciwko zbyt uproszczonej aplikacji jej założeń w badaniach empirycznych, raportach sporządzanych na potrzeby instytucji czy na przykład w ilościowych zestawieniach konsumpcji kulturalnej.

Uczestnictwo w kulturze postrzega się zatem obecnie nie jako specjalną aktywność wydzielonego czasu wolnego, odnoszącą się do przyswajania kultury artystycznej, lecz jako uniwersalną, a jednocześnie zindywidualizowaną i dobrowolną praktykę (czy raczej: dynamiczny zespół praktyk) szeroko rozumianego życia społecznego, ważny aspekt uspołecznienia, wchodzenia w relacje z ludźmi i rzeczami oraz tworzenia tożsamości¹⁰. W związku z tym postuluje się lub realizuje takie badania empiryczne, które miałyby uwzględniać kontekst uczestnictwa w tzw. kulturze „żywej” i „szerokiej”¹¹. Próbuje się także rezygnować z powinnościowego, kanonicznego i dydaktycznego (tzw. „oświeceniowego” czy wręcz traktowanego jako rodzaj przemocy symbolicznej) rozumienia uczestnictwa¹². W praktyce oznacza to, że badacze przyglądają się partycypacji kulturalnej i analizują ją w mniej normatywny sposób. Zanikanie kanonu czy brak – na poziomie projektowania i realizacji badań – odwołań do tego, co w kulturze obowiązujące, czy do wzorów, jakie poprzez oddziaływania kulturalne należy transmitować, powoduje, że w większym stopniu akcentowane jest sprawstwo aktorów społecznych. Bierze się pod uwagę to, jakie znaczenia nadawane są praktykom uczestnictwa w kulturze, jakie potrzeby zaspokaja partycypacja kulturalna i jaki wkład w styczności o charakterze kulturowym mają sami aktorzy.

Postuluje się dostrzeżenie i dowartościowanie kultury wplecionej w codzienność, nie tylko semiotycznej¹³, powiązanej z rzeczywistym doświadczeniem badanych i wieloaspektowej. Zmiana optyki sprawia, że coraz chętniej bierze się zatem pod uwagę w badaniach nad uczestnictwem w kulturze praktyki oddolne, niekoniecznie takie, które realizowane są w ramach oddziaływań instytucji kultury, ani też wyłącznie takie, które odpowiadają dominującym wizjom „aktywności” i „kreatywności”, wywodzącym się z dyskursu właściwego dla klasy średniej¹⁴. Zauważa się przy tym, że w takiej perspektywie nie każdą formę uczestnictwa w kulturze oceniać można jako pożądaną. Ten sposób ujmowania aktywności o charakterze kulturalnym rozwija w swojej koncepcji relacyjnego uczestnictwa w kulturze Marek Krajewski. Pisze między innymi o poszerzającym się zakresie „kulturowego obywatelstwa” i znacznym zróżnicowaniu pola działań o charakterze kulturowym. Procesy te sprawiają w konsekwencji, że w obrębie inaczej definiowanego pola kultury znajdują się praktyki określane jako nieaprobowane. Wartością takiego modelu myślenia o kulturze, a co za tym idzie, także sposobu jej rozumienia, jest uwzględnienie praw aktorów społecznych do wyrażania własnego „ja”, bycia reprezentowanym czy udyskursowienia własnych doświadczeń¹⁵.

Należy też mieć na uwadze, że tak szeroko rozumiane uczestnictwo w kulturze – sprowadzane czasami wręcz do całokształtu życia społecznego – nie daje się w prosty sposób mierzyć i „zliczać”. Dzieje się tak między innymi z powodu rozmycia granic oraz ze względu na postulat rezygnacji ze scentralizowanego i uwikłanego w relacje władzy mechanizmu decydowania o tym, jakie praktyki mogłyby być zliczane¹⁶. O ile standaryzowane badania ilościowe opierają się na arbitralności i selektywności (często zgodnie z przekonaniami badacza o prawomocności konkretnych aktywności), w odnowionym podejściu do badań uczestnictwa próbuje się wyjść poza ten model. Oznacza to, że skali i formuły uczestnictwa w kulturze nie wyznacza już wyłącznie kwantyfikowalność. Zaangażowanie w kulturę nie jest więc jedynie, czy przede wszystkim, sumą aktów „czytania”, „słuchania” i „oglądania”.

Ma to swoje konsekwencje dla metodologicznej strony prowadzonych obecnie w Polsce badań. Chociaż stosunkowo często mamy do czynienia z rozbieżnościami między konstruktami teoretycznymi a sposobem ich operacjonalizacji czy przełożenia na realia pracy empirycznej, na poziomie postulatów metodologicznych również dokonuje się istotne przesunięcie. Zaleca się – nie bez związku z tradycjami polskich badań nad stylami życia i niektórymi klasycznymi propozycjami jakościowego studiowania uczestnictwa w kulturze (Andrzej Tyszka, Andrzej Siciński) – etnografizację badań, przyglądanie się zindywidualizowanym formom doświadczania kultury zamiast jego uśrednionemu obrazowi czy wreszcie tworzenie pogłębionych monografii uczestnictwa („zanurzenia”) w kulturze. W związku z silniejszym niż niegdyś akcentowaniem podmiotowości badanych proponuje się także sięganie po metody o charakterze partycypacyjnym, warsztatowym i autoetnograficznym¹⁷. W tym kontekście zasadne staje się też przyjęcie perspektywy mapowania procesów i zjawisk kulturowych. Scott Lash i Celia Lury proponują stosowanie w badaniach metody topologicznej, bardziej adekwatnej analitycznie w erze autonomizującego się systemu kultury niż podejście przyczynowo-skutkowe czy też fenomenologiczne, skoncentrowane na interpretowaniu określonych narracji¹⁸.

Wydaje się, że opisywany tu zwrot znajduje uzasadnienie w obserwowanej zmianie kulturowego krajobrazu współczesności. Świat oddziaływań kulturowych, definiowany dziś przez badaczy jako szeroka przestrzeń o nieostrych granicach, należy studiować z uwzględnieniem perspektywy oddolnej, w zgodzie z logiką indukcyjną, dowartościowując znaczenie studiów przypadku aktywności kulturalnych i styczności społecznych. Wprawdzie rzadziej aplikuje się dziś w badaniach praktyk uczestnictwa w kulturze narzędzia ilościowe, ich praktyczne użycie jest jednak nie tylko zasadne, ale wręcz niezbędne, by „gęstą” wiedzę o znaczeniach uzupełniać o twardy wymiar strukturalny. Przyszłe studia nad praktykami kulturowymi powinny zatem wpisywać się w logikę metodologii mieszanej, bez ustalania prymatu czy nadrzędności którejś ze szkół czy podejść metodologicznych.

Nowi aktorzy kulturalni? Wyjście poza instytucje

Szczególnie wyrazistym wymiarem nowego języka opisu zmieniającej się kultury jest refleksja dotycząca rozszerzania się aktywności kulturalnej poza typową dla drugiego układu kultury, stabilną i jednoznaczną, często również hierarchiczną, konfigurację nadawców i odbiorców oraz utrwalonych formuł ich działania. Ten kierunek myślenia należy wyeksponować właśnie w kontekście poszerzania pola kultury, które przecież dokonuje się między innymi poprzez włączenie i dostrzeżenie nowych (lub pozostających wcześniej poza uwagą badaczy) aktorów na scenie współczesnej kultury i wskazanie mniej jednoznacznych formuł ich działania.

Jako dobry przykład włączania do analiz zróżnicowanej puli aktorów może posłużyć charakterystyka kultury miejskiej/gminnej z użyciem metafory festiwalu¹⁹. Kluczowa jest w nim obserwacja o współistnieniu w mieście – analogicznie do dużych festiwali muzycznych – różnych scen kultury (np. scena główna, sceny niszowe, kontrsceny, sceny „puste”), którym towarzyszą zróżnicowane praktyki uczestnictwa. Ponadto na scenach tych „występują” liczni aktorzy: samorząd, tradycyjne instytucje kultury i ich pracownicy, organizacje pozarządowe i ich działacze, przedsiębiorcy aktywni w sektorze kultury, parafie, niezależni twórcy kultury i animatorzy kultury, lokalni liderzy, dziennikarze lub inni recenzenci kultury, przedstawiciele szkół, instytucje zajmujące się rozwojem turystyki, promocją, pomocą społeczną, wsparciem dla biznesu, przedstawiciele mniejszości etnicznych, działacze organizacji regionalistycznych. Perspektywa ta pozwala zauważyć złożony, wielokierunkowy, rozproszony, o rozmywających się granicach charakter kultury miejskiej. Jest przy tym ciekawym przykładem „poszerzonego” spojrzenia na współczesną kulturę w jej wydaniu instytucjonalnym.

Istnieje pokusa, aby zmianę tę, polegającą między innymi na mnożeniu kategorii osób tworzących współczesną scenę kultury, opisywać jako deinstytucjonalizację. Gdy weźmiemy pod uwagę przyrost liczebny instytucji kultury, jaki możemy obserwować w ostatnich latach w Polsce²⁰, diagnoza ta wyda się paradoksalna i z pewnością zbyt uproszczona. W rzeczywistości należy ją odczytywać na tle tego, co zostało opisane wyżej, tj. szczególnego połączenia nowych zjawisk i paradygmatów oraz upłynnienia kategorii uczestnictwa, przy jednoczesnym wyczerpywaniu się formuły działania klasycznych instytucji kultury. Innymi słowy, instytucje nie znikają, natomiast zauważa się i eksponuje utratę przez nie „monopolu na kulturę”, zmianę oczekiwań wobec instytucji kultury, ich ewolucję w kierunku mniej jednoznacznie nadawczym oraz wzrastającą samowystarczalność uczestników²¹. Następuje też przesuwanie uwagi badawczej w kierunku form działalności (np. hobbystycznej), które dotychczas wymykały się instytucjonalnym statystykom konsumpcji kulturalnej²².

Strategie uczestnictwa w kulturze uległy bowiem w dużej mierze prywatyzacji. Dziś, między innymi za sprawą nowych technologii, można dużo łatwiej zarządzać udziałem w wydarzeniach kulturalnych, korzystaniem z oferty pozainstytucjonalnej czy funkcjonowaniem w niematerialnych, sieciowych obiegach kultury²³. O strategiach partycypacji kulturalnej i ich wymiernych, indywidualnych efektach odbiorcy decydują w dużej mierze sami, ewentualnie zdając się na wsparcie nieformalnych kuratorów funkcjonujących poza światem tradycyjnie definiowanego sektora instytucji kultury. Hierarchie, nie tylko w zakresie dostępu do kultury, ale też korzystania z niej czy jej oceny, uległy w ostatnich latach znacznemu spłaszczeniu. Przykładem tego trendu może być postępujący zanik tradycyjnych instytucji recenzujących²⁴.

Na tym tle należy też rozpatrywać podział na tzw. „stare” i „nowe” instytucje kultury. Te pierwsze określa się jako podmioty rządzące się logiką nadawczo-odbiorczą, do których w większym stopniu pasują określenia akcentujące jednokierunkowy przekaz typu „niewielu do wielu”. Z kolei tzw. „nowe” instytucje kultury – choć nie zawsze są to instytucje nowo powstałe – w większym stopniu ukonstytuowane zostały przez logikę partycypacji, a ich działanie mieści się w modelu „poszerzeniowym”. Jest ono nastawione na aktywny wymiar uczestnictwa w kulturze, zacierając granice między stroną nadawczą i odbiorczą oraz zaburzając jednokierunkowość i scentralizowanie przekazu, tym samym problematyzując tradycyjnie przyjęte określenia widowni, publiczności, odbiorców czy uczestników.

Charakteryzowana tu perspektywa oglądu instytucji kultury jest również wyraźnie widoczna w sposobie, w jaki problematyzuje się sposoby ich komunikacji z potencjalną lub realną publicznością. W literaturze tematu – a zwłaszcza w publikacjach skierowanych do praktyków lub lokalnych decydentów – dość często postuluje się ulepszenie dialogu pomiędzy instytucjami a uczestnikami życia kulturalnego²⁵. Dialog ów, dodajmy, powinien, zdaniem piszących, wykraczać daleko poza pomiary uśrednionych oczekiwań odbiorców, dokonywane uproszczonymi metodami ilościowymi²⁶. Dlatego w opracowaniach znajdujemy propozycje konkretnych metodologii (m.in. warsztatowych), mających za zadanie łamanie schematu hierarchicznej i jednostronnej komunikacji na linii instytucja – uczestnik²⁷.

Ponadto w szerszym kontekście na uwagę zasługują pojawiające się tu i ówdzie postulaty wskazujące na konieczność włączenia mieszkańców do procedur projektowania lokalnych polityk kulturalnych²⁸. Deklaratywnie rolę tę określa się jako znaczącą, a pojęcie partycypacji pojawia się niekiedy jako diagnoza, innym razem jako pewien „poprawnościowy” slogan. W praktyce udział mieszkańców w miejskich politykach kultury jest niejednokrotnie oceniany jako wymuszony, pozorny lub niewystarczający²⁹. Niezależnie jednak od realnego wpływu mieszkańców na kulturę w ich otoczeniu, przesunięcie, o którym mowa, jest ważne, świadczy bowiem przynajmniej o dostrzeganiu coraz szerszego pola aktywności kulturalnej i „rozlewaniu się” podmiotowości w obszarze kultury.

Poszukiwanie nowego modelu opisu kultury – paradoksy i dylematy

Scharakteryzowany powyżej sposób badania i opisywania kultury nie przestaje generować sprzeczności i wątpliwości analitycznych. Przede wszystkim ważnym problemem, o którym należy powiedzieć w kontekście zmieniającego się paradygmatu, jest jednak niepełny, niespójny i niekonsekwentny charakter relacjonowanej w tekście zmiany. Po pierwsze przy dość powszechnym deklarowaniu poszerzenia perspektywy badawczej w praktyce nie ma zgody co do tego, jakie zjawiska powinny zostać włączone/wyłączone z analiz procesów uczestnictwa w kulturze. Badacze dokonują różnych wyborów w zakresie operacjonalizacji pojęć kultury i partycypacji kulturalnej, co rzutuje na ich ograniczoną porównywalność³⁰. Po drugie (i ważniejsze) wydaje się, że siłą nowych koncepcji jest raczej póki co ich potencjał krytyczny i wysuwanie zastrzeżeń wobec tradycyjnych perspektyw lub utartych schematów badawczych, natomiast w mniejszym stopniu – przedstawianie zadowalających i możliwych do przełożenia na praktykę badawczą alternatywnych koncepcji analizy. Należy też przyjąć, że trudnym zadaniem byłoby stworzenie rekomendacji metodologicznych, które stanowiłyby wyraźną i niebudzącą wątpliwości konsekwencję nowych propozycji. Innymi słowy, występują niezgodności pomiędzy deklaracjami teoretycznymi a realizacjami empirycznymi. Okazuje się, że rezygnacja z koncepcji kultury jako wąsko rozumianej instytucjonalnej kultury symbolicznej w praktyce badawczej nie jest wcale pełna, a sposoby badania kultury uznawane za anachroniczne nierzadko są – niekiedy wręcz jawnie – reprodukowane³¹.

Charakter współczesnej teoretycznej refleksji nad tym, jak ewoluuje kultura, można wiązać z tytułową dla całego numeru metaforą poszerzania pola. Przyjmując, jak to się stosunkowo często dzisiaj robi, że kultura ma służyć zmianie społecznej, być narzędziem inkluzji osób ze środowisk marginalizowanych i defaworyzowanych oraz stanowić narzędzie wsparcia procesów demokratyzacyjnych i partycypacyjnych³², należy uznać, że dyskutujemy o zjawisku coraz silniej powiązanym z innymi sferami życia społecznego. Nawet jeśli podobne „wikłanie” kultury nie jest niczym nowym, takie przesunięcie staje się dziś szczególnie ważne, gdy przyglądamy się mu i analizujemy je z perspektywy poszerzającego się – w różnych obszarach – pola kultury. W tym sensie kultura podlega zresztą w znacznym zakresie procesowi deautonomizacji, polegającym na rzeczywistym lub deklarowanym włączaniu jej w inne dyskursy (np. ekonomiczny, socjalny, polityczny itp.). Równolegle z tą zmianą kultura może ulegać instrumentalizacji i szczególnej formie ideologizacji. Zakłada się bowiem, że ma ona pełnić funkcję służebną. Trudniej jest natomiast sprecyzować, wobec czego lub kogo ta służba miałaby być pełniona. W podejściu inkluzyjnym byliby to odbiorcy kultury, uczestnicy życia kulturalnego, publiczność instytucji kultury. Z pewnością nie są to natomiast jedyni interesariusze mogący korzystać z pozytywnych oddziaływań kultury. Do tego grona zaliczają się także przedstawiciele władz samorządowych, lokalny biznes i organizacje spoza sektora kultury, które do działań o charakterze kulturowym aspirują albo je podejmują.

Uznając paradoksalny charakter zmian, jakie zachodzą w świecie życia kulturalnego, uważamy, że debata nad tym, jaka jest współczesna kultura, musi uwzględniać wpisaną w jej charakterystykę niejednoznaczność i ambiwalencję. Tym sposobem uznanie na przykład rozbieżności definicyjnych czy pewnego rodzaju niemocy wynikającej z trudności w uwspólnieniu stanowisk teoretycznych i metodologicznych niekoniecznie oznacza paradygmatyczną czy środowiskową słabość. Taka niewspółmierność, a nawet pewien rodzaj nieprzekładalności perspektyw nie ułatwia wprawdzie badaczom dyskusji i wymiany argumentów, jest jednak naturalną cechą aktualnego stanu kultury. Większą trudność stanowi nieprzystawalność dyskursu badawczego do studiowanych realiów życia kulturalnego. Wprawdzie wyraźnie widoczna jest w tym zakresie próba zbliżenia analitycznego obiektywu do przestrzeni i praktyk będących przedmiotem studium, ale nadal konieczne są działania badaczy, by móc z większą dokładnością przyglądać się empirycznym manifestacjom zmian, które opisuje się w perspektywie teoretycznej.

W ostatnich latach liczba realizowanych w Polsce – często na bardzo szeroką skalę – projektów badawczych poświęconych kulturze, partycypacji kulturalnej, sektorowi kultury itp. znacznie wzrosła w stosunku do liczby analogicznych zadań we wcześniejszym okresie. Wynika z tego, że poszerza się znacznie korpus danych, którymi dysponujemy, a zebrany materiał badawczy wciąż czeka na pogłębioną analizę. Poza warstwą walorów rekomendacyjnych, skierowanych do instytucji i autorów polityk kulturalnych, celem takiej pracy powinno być rozwinięcie refleksji teoretycznej nad współczesną kulturą. Dla socjologów kultury nie kończy się też okres wyzwań związanych z próbą porządkowania i typologizowania form aktywności kulturalnej, modeli i sposobów uczestnictwa w kulturze i wymiarów działalności instytucji kultury, by wymienić tylko trzy istotne aspekty tego, co można czy wręcz należy badać. Niniejszy zbiór tekstów jest też kontynuacją i znacznym rozwinięciem dopiero co rozpoczętej debaty o logice zjawisk poszerzeniowych w sferze kultury.

Sociology of Culture Toward the “Extension”. Looking for Language to Describe Transformations of Culture

The text is a reconstruction of a modern theoretical and methodological discourse about culture and cultural participation. Where the logic of cultural field extension is and how its resources are studied – these are important reference points of the analysis. The text is an essay, which aims at answering the question of what paradigms are used to research culture and why we research culture nowadays anyway. The author emphasizes the research model and specificity of modern reality of cultural life. These threads are developed through an essay to look at the context in which cultural institutions are placed and in effect to show the strategies of contact with culture outside the institutions.

 Przypisy

1) Niniejszy artykuł częściowo wykorzystuje tezy zawarte w bardziej szczegółowym opracowaniu na podobny temat, zob. A. Bachórz, K. Stachura, W poszukiwaniu punktów stycznych. Rekonstrukcja dyskursu o problemach (nie)uczestnictwa w kulturze, Gdańsk 2014, w druku.

2) Zob. M. Jewdokimow, Nowe koncepcje uczestnictwa w kulturze – od władzy symbolicznej do negocjacji i partycypacji, „Zoon Politikon” 2012 nr 3, s. 83–94.

3) Zob. m.in.: W. Burszta et al., Raport o stanie i zróżnicowaniach kultury miejskiej w Polsce, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2009; T. Szlendak, Świadomość i aktywność kulturalna mieszkańców Torunia. Raport z badań dla Wydziału Kultury Urzędu Miasta Torunia, Toruń 2009; Kultura miejska w Polsce z perspektywy interdyscyplinarnych badań jakościowych, red. W. Burszta, B. Fatyga, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2010; Kierunek kultura. W stronę żywego uczestnictwa w kulturze, red. W. Kłosowski, Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Warszawa 2011; B. Fatyga, M. Dudkiewicz i P. Tomanek, „Kultura pod pochmurnym niebem”. Dynamiczna diagnoza kultury Warmii i Mazur. Raport i rekomendacje praktyczne, Olsztyn–Warszawa 2012; T. Szlendak, Kultura nadmiaru w czasach niedomiaru. Podsumowanie i wnioski z obrad III Elbląskiego Forum Kulturoznawczego, [b.m.] 2012.

4) Na temat nieformalnych i oddolnych obiegów kultury zob. m.in.: M. Filiciak et al., Młodzi i media. Nowe media a uczestnictwo w kulturze. Raport Centrum Badań nad Kulturą Popularną SWPS, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej, Warszawa 2010; M. Filiciak et al., Tajni kulturalni. Obiegi kultury z perspektywy twórców sieciowych węzłów wymiany treści, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej, Warszawa 2012.
O roli lokalnych obiegów kultury piszą m.in.: A. Radiukiewicz, J. Bieliński, Lokalne mapy kultury. Powiat piaseczyński, Fundacja Wiedza Lokalna, Warszawa 2011; S. Słowińska et al., Inicjatywy i ludzie w kulturze lubuskiej. Nowe Przestrzenie. Raport z badań, Zielona Góra 2012.

5) Zob. np. T. Szlendak, Wielozmysłowa kultura iwentu, „Kultura Współczesna” 2010 nr 4; Kolaboratorium. Zmiana i współdziałanie, red. M. Frąckowiak, L. Olszewski, M. Rosińska, Fundacja SPOT, Poznań 2012, s. 11; Spacerowicze, nomadzi i sieciowi łowcy okazji, red. A. Nacher, Małopolski Instytut Kultury, Kraków 2012.

6) Zob. m.in.: W. Burszta et al., Raport..., s. 27; B. Fatyga et al., Jakiej kultury Polacy potrzebują i czy edukacja kulturalna im ją zapewnia?, MKiDN, Warszawa 2009, s. 6; W. Burszta, Wstęp. Przede wszystkim praxis, [w:] Kierunek kultura. W stronę żywego uczestnictwa w kulturze, red. W. Kłosowski, Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Warszawa 2011; K. Kłosowski, Uczestnictwo a dostęp, [w:] Kierunek kultura...; Stan i zróżnicowanie kultury wsi i małych miast w Polsce, red. I. Bukraba-Rylska, W Burszta, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2011, s. 10; M. Krajewski, W kierunku relacyjnej koncepcji uczestnictwa w kulturze. „Kultura i Społeczeństwo” 2013 nr 1, s. 29-67.

7) U. Beck, Zombie Categories. Interview with Ulrich Beck, [w:] Individualization, red. U. Beck, E. Beck-Gernsheim, Thousand Oaks, London 2002, s. 202–213.

8) A. Tyszka, Uczestnictwo w kulturze. O różnorodności stylów życia, PWN, Warszawa 1971, s. 24–55.

9) Zob. I. Bukraba-Rylska, Kultura w społeczności lokalnej – podmiotowość odzyskana?, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN i Towarzystwo im. Stanisława ze Skarbimierza, Warszawa 2000.

10) Por. m.in.: W. Burszta et al., Raport...; B. Fatyga et al., Jakiej kultury...; W. Burszta, Wstęp. Przede wszystkim praxis...; K. Kłosowski, Uczestnictwo a dostęp...; Spacerowicze, nomadzi...; M. Krajewski, W kierunku...

11) Por. Ośrodek Brama Grodzka, Kultura szeroka. Księga wyjścia, Lublin [b. r.], s. 209–210.

12) Zob. W. Kłosowski, Kierunek kultura..., s. 14; B. Fatyga, M. Dudkiewicz i P. Tomanek, „Kultura pod pochmurnym niebem”..., s. 17; M. Jewdokimow, Nowe koncepcje...; Kolaboratorium...

13) Zob.: T. Szlendak, Wielozmysłowa kultura...; M. Krajewski, W kierunku...; Kolaboratorium..., s. 10–11.

14) Zob. np. Etnografia/Animacja/Sztuka. Nierozpoznane wymiary rozwoju kulturalnego, red. T. Rakowski, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2013.

15) Zob. M. Krajewski, W kierunku...

16) Por. B. Fatyga, Koncepcja sieci współpracy badawczej regionalnych Obserwatoriów Żywej Kultury jako „poszerzanie pola kultury”, [b. m.] 2012, s. 9.

17) A. Tyszka, Uczestnictwo w kulturze...; Kultura miejska w Polsce...; R. Drozdowski et al., Narzędziownia. Jak badaliśmy (niewidzialne) miasto, Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana, Warszawa 2012; Spacerowicze, nomadzi...; M. Krajewski, W kierunku...

18) Zob. I. Bukraba-Rylska, W stronę socjologii ucieleśnionej, Warszawa 2013, s. 134–137.

19) P. Knaś et al., Sceny kulturowe a polityki kultury w Małopolsce. Raport z badań eksploracyjnych, Małopolski Instytut Kultury, Kraków 2010.

20) Zob. np. S. Czarnecki et al., Poszerzenie pola kultury. Diagnoza potencjału sektora kultury w Gdańsku, Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2012, s. 19.

21) W. Burszta et al., Raport...; Kierunek kultura...; Po co nam centra kultury?, red. O.A. Marcinkiewicz, G. Kondrasiuk, Bydgoszcz 2012, http://issuu.com/warsztatykultury/docs/po_co_nam_centra_kultury (19 sierpnia 2014).

22) Por. np. Ośrodek Brama Grodzka, Kultura szeroka...; S. Słowińska et al., Inicjatywy...

23) M. Filiciak et al., Młodzi i media...; M. Filiciak et al., Tajni kulturalni...; Spacerowicze, nomadzi...; G. Stunża, Edukacja zaangażowana: (nowe) media w projektach kulturalnych, [w:] Nowe media + animacja kultury, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2013.

24) T. Szlendak, Wielozmysłowa kultura...; B. Fatyga, M. Dudkiewicz i P. Tomanek, „Kultura pod pochmurnym niebem”...

25) Por. J. Bielecka-Prus et al., Kultura (w) dialogu. Instytucjonalne ramy kultury w Lublinie, Lublin 2012, s. 13; S. Czarnecki et al., Poszerzenie pola kultury. Diagnoza potencjału sektora kultury w Gdańsku, Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2012; DNA miasta. Miejskie polityki kulturalne. Raport z badań, Warszawa 2013.

26) W. Burszta et al., Raport...; M. Kawa, Jak podglądać kulturę, „Kultura Enter” 2011 nr 33/34, http://kulturaenter.pl/jak-podgladac-kulture/2011/05/ (19 sierpnia 2014); J. Bielecka-Prus et al., Kultura (w) dialogu...; Po co nam centra...

27) Zob. M. Białek-Graczyk et. al, Zoom na domy kultury. Laboratorium zmiany, Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę”, Warszawa 2009; Sztuka dla widza! Koncepcja rozwoju widowni, Fundacja Impact, Warszawa 2011; J. Byszewski, P. Capała, Dom kultury jako rzeźba społeczna, [w:] Kierunek kultura...; Kolaboratorium...; Po co nam centra...; K. Dziełak et al, Edukacja + animacja, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2013; Strategia rozwoju Zrób to sam. 11 kroków do strategii rozwoju domu kultury, red. M. Białek-Graczyk, Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę”, Warszawa [b. r.]; Zoom na domy kultury. Raport – diagnoza domów kultury w województwie mazowieckim, red. M. Theiss, Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę”, Warszawa [b. r.].

28) DNA miasta: diagnoza. Uspołecznianie procesu przygotowań aplikacji konkursowych w konkursie o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2016, Fundacja Res Publica im. Henryka Krzeczkowskiego, [b. m.] 2010; DNA miasta. Miejskie polityki kulturalne...; J. Bielecka-Prus et al., Kultura (w) dialogu...

29) Zob. M. Kowalewski et al., Czy kultura może wzmacniać spójność społeczną? Studium przypadku: szczecińskie podmioty kultury wobec problemów społecznych, Szczecin 2011; J. Bielecka-Prus et al., Kultura (w) dialogu...; DNA miasta. Miejskie polityki kulturalne...

30) Warto pod tym kątem zestawić ze sobą różne raporty badawcze, m.in.: T. Szlendak, Świadomość i aktywność kulturalna mieszkańców Torunia...; A. Chyła et. al., Diagnoza kultury Bydgoszczy, Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2011; S. Słowińska et al., Inicjatywy...; J. Poleszczuk et al., Diagnoza partycypacji w kulturze w województwie podlaskim, Teatr Dramatyczny im. Aleksandra Węgierki w Białymstoku, Fundacja Laboratorium Badań i Działań Społecznych „SocLab”, Białystok 2012; Spacerowicze, nomadzi...

31) Zob. M. Krajewski, W kierunku...

32) Kierunek kultura. Promocja regionu przez kulturę, red. W. Kłosowski, Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Warszawa 2009; DNA miasta: diagnoza...; P. Knaś et al., Sceny kulturowe...; Kierunek kultura. W stronę żywego uczestnictwa...; Kultura, polityka, rozwój. O kulturze jako „dźwigni” rozwoju społecznego polskich metropolii i regionów, red. S. Szultka, P. Zbieranek, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, Gdańsk 2012; B. Fatyga, M. Dudkiewicz i P. Tomanek, „Kultura pod pochmurnym niebem”...; G. Kondrasiuk, Publiczne obszary kultury. Obszary nieciągłości, [w:] Po co nam centra kultury?...; M. Kowalewski et al., Czy kultura...; Ośrodek Brama Grodzka, Kultura szeroka...