NARODOWE CENTRUM KULTURY

POLSKIE MENU À LA CARTE, ALBO PUSTOSZEJĄCY PLECAK

NR 1(85) / 2015

koncepcja numeru
Tomasz Szlendak
Krzysztof Olechnicki

Warszawa 2015

Warszawa 2015 (wersja elektroniczna)

RADA REDAKCYJNA

Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca), Krzysztof Dudek, Grzegorz Godlewski, Zina Jarmoszuk, Jolanta Lange, Kazimierz Monkiewicz, Roch Sulima

RADA NAUKOWA

Stefan Bednarek, Erika Fischer-Lichte, Knut Andreas Grimstad, Bohdan Jung, Ralf Konersmann, Ewa Kosowska, Ewa Rewers, Paweł Rodak, Anna Wieczorkiewicz

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Marianna Michałowska (redaktor naczelna)

Ewa Paderewska (zastępczyni red. naczelnej)

Bartosz Raducha (sekretarz redakcji)

Tomasz Majewski (członek redakcji)

Nazwiska recenzentów numerów kwartalnika z roku 2015 zostaną podane w numerze 1/2016.

Redakcja językowa

Anna Matysiak

Korekta

Bartosz Raducha

Tłumaczenie

Jacek Simiński

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

www.nck.pl

numery archiwalne i prenumerata: ksiazki@nck.pl

Tekstów niezamówionych redakcja nie zwraca.

Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Od redakcji

Szanowni Czytelnicy Kwartalnika,

rok 2015 rozpoczynany z nowym zespołem redakcyjnym. Zastępujemy tym samym znakomitych redaktorów i dotychczasowych współpracowników pisma „Kultura Współczesna”, których praca sprawiła, że stanowi ono dzisiaj jedno z najważniejszych miejsc debaty o współczesnej teorii, badaniach kulturoznawczych i praktykach kulturowych, obecnie – za sprawą cyfrowej archiwizacji numerów – jest ono powszechnie dostępne. Dzięki tym zmianom dawne numery stanowią dzisiaj zasób wiedzy dla badaczy, animatorów kultury, studentów nauk o kulturze oraz miłośników współczesnej humanistyki.

Przejmując opiekę nad „Kulturą Współczesną” chcemy przede wszystkim podziękować naszym poprzednikom: wieloletniemu redaktorowi naczelnemu pisma, Panu Profesorowi Andrzejowi Gwoździowi, Pani Annie Wieczorek, zastępczyni redaktora naczelnego, która od wielu lat koordynowała prace redakcji, i Panu Romanowi Chymkowskiemu. Ich wysiłek sprawił, że „Kultura Współczesna” reprezentuje dziś znakomity poziom merytoryczny i edytorski.

Uważamy jednak pewne zmiany za konieczne, choćby po to, by usłyszeć nowe głosy i zaprosić do współpracy słabiej reprezentowane środowiska badawcze. Od numeru 2/2015 zaproponujemy czytelnikom pierwsze zmiany w strukturze pisma, wprowadzając nowy układ tematyczny. Pozostajemy przy prezentacji artykułów tematycznych, wyłanianych w otwartym konkursie, zamierzamy jednak więcej miejsca pozostawić na teksty napływające do nas bezpośrednio poza konkursem. Chcemy uwzględnić, w możliwie szerokim zakresie, dyskusje i polemiki dotyczące dzisiejszej kondycji nauk o kulturze, polityki rozwoju dyscypliny i szerzej – pola humanistyki oraz jego zmieniającej się dyscyplinarnej konfiguracji. Zapraszamy Państwa do nadsyłania propozycji takich dyskusji i polemik. Chcemy, by „Kultura Współczesna” nie tylko poruszała istotne dla nas problemy, lecz by rzeczywiście stanowiła forum, na którym ścierać się będą merytoryczne argumenty. W tym celu odstępujemy od publikacji typowych recenzji, które chcemy zastąpić szerszymi prezentacjami ważnych książek dotyczących rozwijających się obszarów tematycznych w ujęciu porównawczym i krytycznym.

Mając na uwadze, że prawdziwa krytyka kultury – jak pisał Adorno – „operuje immanentnie”, ale potrzebuje wiedzy „z zewnątrz”, widzimy konieczność kontynuowania pracy nad doprecyzowaniem specyfiki kulturoznawstwa na jego dyscyplinarnych obrzeżach – w obiecujących „strefach kontaktu” z naukami społecznymi, historycznymi oraz przyrodniczymi. Praca ta wymaga otwarcia na teraźniejszość jako krytyczny moment przejścia i różnicy wobec tego, co odchodzi lub już odeszło – zgodne z przestrogą Baudelaire’a, że „nikt nie ma prawa gardzić swoją współczesnością”, choćby była ona „przemijająca, ulotna i przypadkowa”. Zamysł ten wymaga także uwzględnienia horyzontu historycznego w praktyce badawczej – zwłaszcza w odniesieniu do przyswajanych, często pośpiesznie, idiomów teorii. Zachęcamy tym samym do sięgania do kulturoznawczej refleksji jako do rozległego laboratorium doświadczeń myślowych, które same stanowią warstwę kulturowego doświadczenia uwikłanego w to, co opisujemy i tematyzujemy: materię społeczną, estetyczną, zmysłową.

Jak przekonają się Czytelnicy, pierwszy tegoroczny numer pisma ma wyjątkowy charakter. Zrezygnowaliśmy tu z typowego podziału by przedstawić artykuły stanowiące efekt spotkania poświęconego pytaniu o dziedzictwo kulturowe, przeobrażenia idei i tradycji polskości. Są one pokłosiem IV Elbląskiego Forum Kulturoznawczego, które odbyło się we wrześniu ubiegłego roku pod patronatem Narodowego Centrum Kultury. Mamy nadzieję, że wybór zaproponowany przez redaktorów tomu, prof. Tomasza Szlendaka i prof. Krzysztofa Olechnickiego, zaciekawi Państwa.

Zespół redakcyjny kwartalnika

„Kultura Współczesna”

KRZYSZTOF OLECHNICKI

TOMASZ SZLENDAK

POLSKIE MENU À LA CARTE

Albo pustoszejący plecak

„Losy narodów zależą od ich sposobu odżywiania się” – pisał z emfazą francuski prawnik, pisarz i epikurejczyk, Anthelme Brillat-Savarin¹. Nie ma oczywiście niczego rewolucyjnego w stwierdzeniu, że to, co się dzieje w kuchni, może być w znacznej mierze potraktowane jako odbicie tego, co się dzieje w całej kulturze – wielu antropologów, ze szczególnym uwzględnieniem strukturalistów, przeprowadziło błyskotliwe paralele między tymi porządkami². Myśl autora Fizjologii smaku można też jednak potraktować metaforycznie i powiedzieć, że rzeczywiście losy narodów zależą od ich sposobu odżywiania się, lecz pokarm, o którym teraz mówimy, to specyficzne treści kulturowe, konsumowane ku pokrzepieniu idei narodu.

Metaforę utrzymaną w podobnym „kulinarnym” duchu proponuje Anthony D. Smith, brytyjski socjolog zajmujący się tematyką badań nad nacjonalizmem i problemami z szeroko rozumianą tożsamością europejską³. Odnosi się ona do wciąż trwającej debaty, toczonej w gronie badaczy zainteresowanych zjawiskami narodu i nacjonalizmu, a dotyczącej tego, czy naród to czysto imaginacyjny, zmienny twór o stosunkowo krótkim rodowodzie, czy „esencjonalna” i „odwieczna” struktura, ukształtowana w trwającym stulecia procesie historycznym, prowadzącym do powstania takiej specyficznej, ale realnej wspólnoty historycznej, dla której powstania kluczowa była aktywność o charakterze nacjonalistycznym (w neutralnym, Gellnerowskim sensie⁴). W odniesieniu do pierwszego podejścia Smith ukuł termin „gastronomiczna koncepcja narodu”, a drugie nazywa podejściem „geologicznym”, przy czym sam opowiada się za stanowiskiem pośrednim, syntetycznym, gdzie przeszłość, stosunek do której dzieli zwolenników obu podejść, proponuje widzieć nie jako przygodną postmodernistyczną układankę, jak by chcieli pierwsi, czy jako względnie trwałą strukturę „warstw geologicznych” historycznych doświadczeń, jak by chcieli drudzy, lecz jako materię podlegającą ponownemu odkryciu, reinterpretacjom i rewitalizacji. Współcześni budowniczowie narodów to nie majsterkowicze-inżynierowie społeczni, ale społeczno-polityczni archeolodzy, którzy odwołują się do istniejących wcześniej więzi etnicznych.

Czym więc „żywi się” nasz naród i w jakim sensie ma to wpływ na jego losy? Z jakich dań składa się przeglądane przez obcokrajowców menu w restauracji „Polska”? Z jakich ingrediencji sami układamy dziś polskość, naszą polską tożsamość tu, na miejscu, ale i tam, na obczyźnie? Czy, i jak, istnieją Polska i polska kultura w europejskim i światowym tyglu idei, estetyk, stylów i wartości? Czy ostaje się jeszcze albo rodzi coś „swoiście” polskiego, jakaś polska tożsamość kulturowa, niepodatna na wpływy „hollywoodzkiego” i „bizantyjskiego” imperium i inna od nich? Czy usilne poszukiwanie polskiej tożsamości kulturowej ma sens, kiedy wydaje się, że wszystko, absolutnie wszystko, co nadaje się do ekonomicznej eksploatacji, choćby najbardziej niszowej – muzyka, plastyka, literatura, moda, kuchnia, a nawet ćwiczenia gimnastyczne – jest już fusion? Czy polską tożsamość kulturową – polskość, rodzimość, swojskość, tutejszość – da się wlać do mieszanego popkulturalną chochlą globalnego tygla w sposób na tyle spektakularny, żeby nas zauważono i doceniono? Kto nas zauważa i kto nas docenia? Za co nas cenią, a za co nie? Jakie mamy kompleksy, wobec kogo i czy przez ostatnie lata coś się w tym względzie zmieniło? Czy potrafiliśmy uwolnić się od poczucia niższości i poszukiwania za wszelką cenę uznaniaw oczach przedstawicieli innych nacji, tak jakby polskość nie mogła samodzielnie ustać na własnych nogach? Sukces kultury, jej „imperialność” (o której będzie jeszcze mowa), zależy także od tego, czy sami, bez oglądania się nainnych, doceniamy ją i czy jesteśmy z niej dumni. Przekonywanie kogokolwiek do kulturowego tworu, który potrzebuje aprobaty z zewnątrz i przyjmuje paternalistyczne poklepywania po plecach z rozanieloną miną idioty, nie ma sensu i raczej nie może zakończyć się sukcesem.

Rozważania o sukcesie kultury prowadzą nas do pytania o „kompleks polski”: czy wciąż targa nami świadomość zmarnowanych szans dziejowych i czy nadal nie potrafimy przestawić naszego widzenia polskości na inną ogniskową? Czy w ogóle staramy się zobaczyć Polskę taką, „jaką jest”? Jeśli tak, to jak ją obecnie widzimy? Jako spełnienie marzeń, wcielony w życie ideał, czy jako rozczarowanie i klęskę? W obu przypadkach mielibyśmy do czynienia z fantazmatem (a właściwie z antyfantazmatem) odwołującym się do tradycji romantycznej. Dowodzić to może, że wciąż nie potrafimy spojrzeć na Polskę jako kraj „normalny”, taki jak inne, ani lepszy, ani gorszy, w którym „zwyczajnie wszędzie się mięsza złe do dobrego”, by odwołać się do jakże celnej konkluzji sformułowanej przez Jędrzeja Kitowicza w rozwinięciu tytułu jego Opisu obyczajów za panowania Augusta III. Kiedy słyszymy powtarzane na tysiące sposobów oświadczenie „Nie o take Polske walczyłem!”, to w pierwszej chwili trudno nam nie sympatyzować z tą prostą, i wydawałoby się – trafną, diagnozą niewesołego stanu rzeczy w III RP: pracy i perspektyw brak, młodzi uciekają za granicę, kultura coraz mniej kulturalna, służba zdrowia dychawiczna, sądy nierychliwe i niesprawiedliwe, elity intelektualnie skarlałe, politycy lata świetlne nawet za tą słabą elitą, państwo wrogie wobec obywateli, a i sami obywatele, nie ukrywajmy, dalecy od ideału. Wpędzeni w „wężowisko” myślenia o Polsce nie takiej, jaka miała być, nie tak wspaniałej, pięknej i sprawiedliwej, skupiamy się na wskazywaniu winnych tego stanu rzeczy, podejrzewamy, że ktoś nam tę Polskę podmienił na gorszą, „strzelamy focha” i oświadczamy, że „zabieramy swoje zabawki i idziemy do domu”. Mało kto i mało kiedy wspomni na dziedzictwo Norwida („Ojczyzna to wielki zbiorowy obowiązek”) i zechce uprzytomnić sobie, że Polska będzie dokładnie taka, jak sami ją sobie urządzimy, że nikt nam tej pięknej Polski nie da w prezencie, bo się nam to należy (np. za liczne dziejowe cierpienia). Dziejowa niedojrzałość Polaków wraca do nas jak bumerang.

Przy okazji zapytajmy i o to, jak wygląda nasz stosunek do innych nacji? Większe i silniejsze podziwiamy, trochę się ich obawiając, ale czy nie pogardzamy aby słabszymi, nie pozwalamy sobie na lekceważenie ich i patrzenie z góry, co tym wyraziściej odsłania nasz kompleks niższości i sny małego, słabego narodu o potędze, która pozwalałaby nam uciskać innych (a póki co zadowalać się musimy moralnymi przewagami „Chrystusa narodów”)?

Wedle socjologów tożsamość kulturowa występuje tylko w konkretnej zbiorowości silnie powiązanej wewnętrznie, dysponującej odpowiednim historycznym dziedzictwem, mającej własne, odrębne interesy i własną podmiotowość. Można powiedzieć, że tożsamość kulturowa rodzi identyfikację z grupą poprzez fakt noszenia przez wszystkich jej członków plecaka z kulturowym dziedzictwem (przedmiotami, obyczajami, mitami, historią, wartościami, językiem, literaturą, symboliką i wzorami estetycznymi). Społeczeństwo, w którym występuje silna tożsamość kulturowa, wyposaża swoich członków w taki właśnie plecak kulturowych artefaktów, z którym każdy chodzi, dokądkolwiek się uda.

Problem polega na tym, że nie ma czegoś takiego jak obiektywnie istniejąca tożsamość polska – polskość to tylko pojęcie, a nie twardy konkret. Owszem, na mocy definicji sytuacji wydaje nam się, że jest i zachowujemy się tak, jakby była, ale tak naprawdę jej nie ma. Jesteśmy – jak wszystkie inne narody – wspólnotą wyobrażoną, historycznym tworem – przynależność do niego jest wyuczona, a nie przyrodzona; wspólnotą, która tkwi tylko w naszych umysłach za sprawą wiary, że dziedzictwo szlacheckie jest wspólne, że złota wolność jest wspólna, że „Dziady” i „Trylogia” są wspólne, że wspólną jest nawet regionalna ciupaga. Badacze społecznego świata nie są zgodni, kiedy muszą rozstrzygać o związkach narodu z państwem (debata tribe-nation vs tribe-state), choć socjologowie i antropologowie polscy, np. Florian Znaniecki, nieco zapomniany i niedoceniany jako socjolog narodu⁵, ale i Bronisław Malinowski na kartach Wolności i cywilizacji⁶, z uwagi na szczególne historyczne doświadczenia naszej części Europy, nie mają wątpliwości, że utożsamianie jednego z drugim jest kontrfaktyczne, przede wszystkim z uwagi na istnienie całkiem licznych narodów pozbawionych własnej państwowości. Nie ma natomiast wśród badaczy różnicy zdań odnośnie do tego, że naród jest fenomenem kulturowym, a nie specyficzną „grupą genealogiczną” (dobitnie pisał o tym przywołany już Znaniecki), jednak nierozstrzygnięty pozostaje problem istnienia jakichś specyficznych treści kultury, które definiowałyby naród i pozwalały na odróżnienie go od innych nacji. Można domniemywać, że faktycznie wszystko to są elementy tożsamości klasowych, grupowych albo regionalnych, przyfastrygowane na potrzeby konstruowania tożsamości narodowej. Zostały przez elity, intelektualistów, nauczycieli, decydentów „wydłubane” ze społecznych klas (jedna z nich – arystokracja – praktycznie już nie istnieje), z grup etosowych (takich jak demokratyczna opozycja działająca w czasach PRL) albo z regionów, których były integralną częścią, i złożone w jedną całość, która za sprawą zunifikowanej, ponadregionalnej edukacji wydaje nam się spójna. Mało tego, króluje w świecie – nie tylko u nas – tzw.  t r a d y c j a   w y m y ś l o n a   o d   n o w a,  nie tyle odnaleziona i odrestaurowana, co stworzona w tym momencie na potrzeby integracji, identyfikacji i budowy tożsamości narodowej na bazie istniejących wzorców i symboli regionalnych. Charakterystyczna forma oscypka, toczone z drewna czerwone krakowskie korale czy bajecznie kolorowe łowickie wycinanki to elementy stylów, z których utkana jest nasza estetyczna tożsamość narodowa, pozabierane lokalnym wspólnotom i „apgrejdowane” po to, aby firmować naszą narodową, wyobrażoną tożsamość. To, co kojarzymy z polskością, z naszą kulturą rodzimą, jest de facto regionalnością, kulturą regionów zlepionych w jedną „bryłę”⁷.

Dobrze skonstruowana, potwierdzana i emocjonalnie angażująca wspólnota wyobrażona ma siłę faktu społecznego. Czerpiemy z niej korzyści i gotowi jesteśmy na najwyższe poświęcenia, żeby ją zachować. Co jednak się dzieje, kiedy taka wspólnota staje się ciężarem, utrudnieniem, kulą u nogi, kiedy więcej z jej powodu mamy kłopotów niż rozwiązanych problemów? Podobnie jak ekwipunek taternika, tożsamościowy plecak trochę ciąży, ale spakowane w nim wyposażenie pozwala pokonać trudy i przeszkody, nikt rozsądny nie sarka zatem na konieczność jego noszenia. Co jednak w sytuacji, kiedy nie dość, że plecak ciężki, to przenoszone w nim akcesoria do niczego są nieprzydatne? Wielu Polaków szybko uczy się, że pierwszym krokiem do odniesienie sukcesu, i w ogóle na poradzenie sobie na obczyźnie, jest uwolnienie się od tego ciężaru, który w warunkach funkcjonowania społeczeństw prawdziwie, nienaśladowczo nowoczesnych i otwartych stanowi jedynie balast.

Pół biedy, kiedy we wspólnocie nie mieszczą się pojedynczy osobnicy, jednostki w swoim indywidualizmie wybitne, po Gombrowiczowsku zmagające się z polskością czy nawet dopuszczające się jej profanacji, bo krytykując ją, próbując się od niej uwolnić, bluźniąc jej, paradoksalnie potwierdzają jej siłę i tym samym wzmacniają ją. Gorzej, kiedy potwierdzenia ważności, choćby i przez zaprzeczanie, masowo odmawiają „zwykli” ludzie, już to obojętniejąc na urok polskości, już to budując swoje tożsamości poprzez odwołanie się do czasowych wspólnot empatycznych, nazywanych przez Michela Maffesolego nowoplemionami, które z uwagi na swoje konkretne przymioty i możliwe do ogarnięcia rozmiary (łatwiej jest identyfikować się uczuciowo ze „współbraćmi” z ruchu quasi-religijnego czy współuczestnikami internetowego forum miłośników zegarków mechanicznych niż ze wszystkimi rodakami) zastępują dotychczasowe identyfikacje tożsamościowe jednostek⁸. Jednym z wyjaśnień sukcesów neotrybalizmu może być też i to, że tożsamość nowoplemienna bliska jest tradycyjnemu, charakterystycznemu do niedawna dla klasy chłopskiej definiowaniu się przez pojęcie „tutejszości”. Wzmacniana postchłopską „tutejszością” nowoplemienność przyjmuje w polskich warunkach postać coraz to nowszych i coraz bardziej „egzotycznych” kulturowych subświatów, w których toczą się egzystencje odmienne, w odmiennych stylach. Czym innym ich mieszkańcy są zainteresowani i czym innym żyją. Nie tylko nie ma dzisiaj jednego stylu życia Polaków, ale nie ma też stylów życia przypisanych do poszczególnych, tradycyjnie wyróżnianych klas społecznych. Nie ma już „praktyk polskości” charakterystycznych dla elit czy dla „tkanki mieszczańskiej”, które w spójnej formie można by narzucać reszcie drogą edukacyjnej przemocy symbolicznej. Nie ma dziś  k o g o  i nie ma  k o m u  „ewangelizować” polskością. Internet – to, że dzisiaj każdy swobodnie może w nim odnaleźć swoją grupę odniesienia, swój „ogródek medialny” i swoją grupę wsparcia – skutecznie niweluje odgórnie ustabilizowaną „polskość”. Zanika w ten sposób w Polsce kanon kulturowy, szeroko rozumiany jako pula wspólnych doświadczeń kulturowych, edukacyjnych, językowych, medialnych, technologicznych i historycznych. Polska, między innymi w efekcie „niemocy” narzucania jednej wizji polskości, to archipelag socjo-wysepek, na których prowadzi się żywota osobne, z odrębnymi wartościami, praktykami kulturalnymi, normami grzeczności, stylami ubierania się, sposobami zachowania prywatnego i publicznego, komunikowania i socjalizowania dzieci. Polski i polskości nie dzielą już dzielnice czy zabory. Nie dzielą ich społeczne klasy z ich historycznym dziedzictwem. Polska i polskość dzielą się na drobne segmenty, na małe kulturowe nisze. Coraz trudniej do tego o skuteczną między tymi segmentami i niszami komunikację. Zamieszkujący Polskę odnajdują sobie podobnych dzięki Sieci i pracującym w niej net-konektorom: portalom społecznościowym, blogerom mówiącym podobnym językiem, organizatorom i moderatorom kulturowych subświatów. Zamieszkujący Polskę siedzą dziś odseparowani od siebie, przyglądając się światu i Polsce przez technologiczne okna donoszące o tym świecie i o Polsce w sposób wysoce selektywny. To, co publiczne, zamyka się w coraz liczniejszych i mniejszych niszach stylu życia, a granice tych nisz są jednocześnie dla ludzi granicami ich świata. Polska w efekcie to coraz bardziej skomplikowana mozaika, układanka z setek części, poprzecinana wszerz i wzdłuż subtelnymi, coraz trudniejszymi do identyfikacji i do prześledzenia kulturowymi linkami.

Przyglądając się Polsce i Polakom, przeglądając szybko topniejącą zawartość naszego plecaka z kulturowym dziedzictwem i martwiąc się o losy Polaków jako narodu, powinniśmy też pamiętać o pewnym rzadko przywoływanym i uświadamianym zagrożeniu związanym z samą ideą narodu. Nie chodzi nam tu o oczywiste zagrożenia związane z szowinizmem narodowym, te bowiem widoczne i uświadamiane są bez większych przeszkód, ale o wskazywany przez Steve’a Fentona⁹ potencjał antagonistyczny i partykularystyczny tej z pozoru tylko jednoczącej idei. Wydaje się nam, że zjednoczenie pod barwami jednego narodu pozwala wznieść się ponad rozmaite różnice między ludźmi: możemy być biedni albo bogaci, gorzej lub lepiej wykształceni, możemy mieszkać na wsi albo w mieście, możemy być związani z różnymi regionami geograficznymi – ale wszyscy jesteśmy Polakami i na tym poziomie jesteśmy sobie równi. Jednak studia historyczne wskazują, że za pojawieniem się i promowaniem idei narodu w siedemnastowiecznej Anglii, a potem w osiemnastowiecznej Francji, kryły się konkretne interesy części społeczeństwa, a mianowicie klas i grup aspirujących, które w idei otwartego narodu widziały sposób na rozmontowanie zamkniętego społeczeństwa stanowego. Idea narodu nie była zatem orężem walki o równość i demokrację (ewentualnie była nią jedynie pośrednio i instrumentalnie), lecz narzędziem walki części nowej burżuazji przeciwko staremu światu uprzywilejowanych i przeciwko arystokracji. Mobilizacja wokół idei narodu od samego początku stanowiła więc zarzewie konfliktu: jeśli to prawda, że historia lubi się powtarzać, nawet jako farsa, to powinno to trochę przynajmniej ostudzić zapal w krzewieniu „jednoczących” idei związanych na narodem, a więc i z kulturą polską.

Pozostawiając socjologom nacjonalizmu i narodu dyskusję o jego początkach, warto metaforę gastronomiczną, opisującą moment trudnych wyborów i naszego w nich zagubienia, przenieść na grunt rozważań o tożsamości i powiedzieć o  g a s t r o n o m i c z n e j   k o n c e p c j i   p o l s k i e j   k u l t u r y.  Polska kultura zatem, w myśl tej koncepcji, nie jest jakąś silnie wewnętrznie powiązaną, normatywnie i estetycznie spójną całością z depozytem niezmiennych wartości. Nasza kultura i nasza polska tożsamość są czymś w rodzaju menu podawanego gościom w restauracji, kartą dań, które na tę tożsamość się składają. Niejednokrotnie przy tym znajdujemy się w sytuacji konsumenta, któremu nazwa proponowanego dania niewiele mówi. A nawet kiedy mówi, to pod egzotycznie brzmiącą nazwą potrawy kryje się coś bardzo zwyczajnego. Sięgając do dań z karty popularnej sieci restauracji: „Podniebny lot orła stepowego” obniża loty i okazuje się piersią z nielotnego kurczaka, a „Humor Jacka Londona bez błysku białego kła w oku” – swojską karkówką. Jeszcze gorzej, kiedy w takiej restauracji narodowej tożsamości serwuje się dania dawno przeterminowane i niestrawne, zakalec narodowego puszenia się, obficie podlany sosem szowinizmu i pokryty lukrem religijności.

Czy znaczy to jednak, że opisana tu tożsamościowa karta dań nie ma szans na globalnym rynku idei i estetyk? Oczywiście – ma, pod warunkiem jednak, że uczynimy ją „imperialną” (w pozytywnym tego słowa znaczeniu). Co może decydować o imperialności kultury w epoce globalnego miszmaszu? Wbrew pozorom nie jest to prosta funkcja potęgi ekonomicznej, choć oczywiście ułatwia ona „zwycięski marsz” danej kultury. Sukces takich „narodowych brył”, „pozlepianych” z rozmaitych „subświatowych” tożsamości i wzorców regionalnych, w globalnym wyścigu jest uzależniony od: 1) siły wpływu „produkowanej” tu kultury na inne kultury oraz 2) mocy przyciągania „produkowanej” tu kultury, która to moc jest przekładalna na pieniądze płynące z turystyki, rozrywki, usług, sprzedaży wzorów i wytworów przemysłu kreatywnego, ale też produktów popkultury. Oba te czynniki, siła wpływu kultury na inne kultury oraz jej moc przyciągania, dają w sumie wskaźnik, który można nazwać  i m p e r i a l n o ś c i ą   k u l t u r y.  Ta właśnie imperialność decyduje o chętnym identyfikowaniu się z krajem, który taką kulturę zdołał wyprodukować. Imperialność kultury pokrywa się w pewnym (wąskim) zakresie z tzw. marką kraju. Okazuje się, że najbardziej „imperialnym” krajem w kategorii „kultura i sztuka” w roku 2012 były Włochy, na drugim miejscu uplasowała się Francja, a na trzecim Japonia. Do takich wniosków doszli badacze z agencji FutureBrand, którzy rokrocznie konstruują Country Brand Index¹⁰. Zapewne ranking odpowiada rzeczywistości, ponieważ nie ma na świecie turysty, który nie potrafiłby zidentyfikować włoskiej, francuskiej czy japońskiej stylistyki albo szeroko rozumianego dziedzictwa.

Co decyduje o imperialności wymienionych tu kultur? To dosyć proste – ich bezwzględna, natychmiast rzucająca się w oczy odrębność. Kultura, żeby się świetnie w zglobalizowanym świecie sprzedać, a wcześniej utkwić w umysłach przedstawicieli innych kultur, musi być BARDZO odrębna, BARDZO inna, a przez to BARDZO łatwo identyfikowalna. Nikt przecież nie ma problemu z identyfikacją sukni do tańca flamenco albo sari. To jest ten rodzimy materiał, z którego andaluzyjscy czy indyjscy artyści i designerzy szyją tożsamość na sprzedaż, budują łatwo identyfikowalną markę. Indie to świetny przykład kultury, która nie dała się spacyfikować globalnym wzorcom i przebiła się dzięki swojej odrębności, swojej wyrazistości, oryginalności. To w odrębności trzeba poszukiwać złóż i zasobów, co jednak nie jest zadaniem łatwym, a przez niektórych uważane jest wręcz za niewykonalne. Jan Sowa, tropiący cywilizacyjne „niewydarzenie” obszaru Europy Środkowo-Wschodniej i Środkowo-Południowej, wprost pisze o jego skazaniu na zapożyczenia, o braku jakichkolwiek własnych wartościowych wzorów: „kultury tego obszaru zawsze były wtórne: Kochanowski naśladował poetów włoskich tak samo, jak polscy koloryści malarzy francuskich. W żadnym właściwie obszarze kultury – czy będzie mowa o sztukach, gospodarce, polityce, nauce czy nawet kuchni – nie znajdziemy poważnych osiągnięć, które wywarłyby wpływ na kulturę europejską, nie mówiąc już o światowej. Kto uważa, że to ocena niesprawiedliwa, niech spróbuje wskazać przykłady takich osiągnięć: styl architektoniczny pochodzący z Polski, prąd w malarstwie podyktowany przez Węgrów, gatunek literacki wymyślony przez Bułgarów, przełom naukowy dokonany na Litwie, rewolucyjną ideologię polityczną rodem z Rumunii czy nawet czeskie danie, które podbiło restauracje świata”¹¹. Brak wartościowych, odrębnych elementów kultury narodowej nie jest przypadkiem, lecz konsekwencją peryferyjności i związanego z nią immanentnego poczucia niższości.

Najprawdopodobniej po raz pierwszy od dawna tożsamość współczesnych Polaków, a już z pewnością Polaków młodych, nie jest czymś danym, ukształtowanym pod wpływem prostej reprodukcji kulturowej. Już chociażby z uwagi na potężne doświadczenia stałej lub czasowej emigracji automatyczne wdrażanie do starych wzorów polskiej tradycji romantyczno-martyrologicznej nie następuje. Spór o Polskę symbolizowany przez krzyż na Krakowskim Przedmieściu tylko marginalnie angażował najmłodsze pokolenia, które muszą (mogą) swoją polskość wymyślać w pewnym sensie na nowo. Pojawia się jednak pytanie, czy taka polskość zdemitologizowana (czyli w istocie odromantyczniona) jest w ogóle możliwa? Czy da się budować wspólnotę imaginacyjną na nieimaginacyjnej i niemitologicznej podstawie, bo nie wystarczy tu przecież samo poczucie odrębności od innych kultur narodowych. I wreszcie pytanie być może najważniejsze: czy polska tożsamość może być wielogłosowa, niemonomorficzna, otwarta? Być może tak, ale pod warunkiem porzucenia złudzeń (i pokus) jedności oraz uznania, że różne grupy, kategorie i subświaty mają takie samo prawo, aby mówić nam, czym jest polskość, bez narzucania nikomu jedynej właściwej jej wizji, a tym bardziej wykluczania kogokolwiek na takiej podstawie.

Czy polska kultura jest zatem na tyle „odrębna”, żeby ułożona w jedną atrakcyjną kartę dań stała się naszą kartą przetargową? I co ważne – czy można taką kartę dań polskich skonstruować na podstawie wiedzy płynącej z zewnątrz? Piętnaście tekstów zgromadzonych w tym numerze „Kultury Współczesnej”¹², podzielonym na cztery części (Polska z bliska, Polska z oddali, Polska bliska z oddali i Polska w Sieci) powinno przybliżyć nas do odpowiedzi na wyżej postawione pytania. Układając przy tym zawartość prezentowanego numeru, staraliśmy się poza wypowiedziami akademików dopuścić do głosu autorów spoza akademii, których zawodowe specjalności (to dziennikarze i literaci) pozwalają na swobodniejsze, mniej spętane metodą i umocowaną w przypisach argumentacją, diagnozowanie interesujących nas spraw.

POLISH MENU À LA CARTE, OR A BACKPACK WHICH IS BEING EMPTIED

The article recalls the “gastronimic” metaphor describing the concept of the nation, inspired by Anthony D. Smith. According to that metaphor, the Polish culture cannot be perceived as one body which is normatively coherent, tightly linked with the reservoir of unchangeable values. Our culture, and our Polish identity should rather be interpreted as a menu provided to the guests at a restaurant – it is a set of meals which, altogether, form that identity. What is the “food for thought” for our nation then? What impact does that cuisine have on its fate? What ingredients are being used by us to create our own Polish identity, here, and there, in the foreign lands? Do they, and if they do – how do they exist: Poland and Polish culture, in the European and global melting pot of ideas, aesthetics, styles and beliefs? Can these elements becomes an “export” culture which would be “imperial”, in a positive sense?

Tomasz Szlendak –
socjolog, bada przemiany obyczajów w kulturze zachodniej, transformacje praktyk kulturalnych Polaków i zmieniające się relacje międzygeneracyjne. Stypendysta Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej i tygodnika „Polityka”, Członek Komitetu Polityki Naukowej przy Ministrze Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Krzysztof Olechnicki –
kierownik Zakładu Badań Kultury na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Interesuje się możliwościami metod wizualnych, antropologią społeczną, socjologią internetu i nowymi ruchami społecznymi. Stypendysta Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej i tygodnika „Polityka” w ramach akcji „Zostańcie z nami”.

¹ B. Olsen, W obronie rzeczy. Archeologia i ontologia przedmiotów, przeł. B. Shallcross, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2013, s. 91.

² Tamże, s. 23.

³ A.D. Smith, Gastronomy or Geology? The Role of Nationalism in the Reconstruction of Nations, „Nations and Nationalism” 1995 vol. 1, nr 1, s. 3-23.

⁴ E. Gellner, Narody i nacjonalizm, przeł. T. Hołówka, PIW, Warszawa 1991.

⁵ F. Znaniecki, Siły społeczne w walce o Pomorze, [w:] tegoż, Współczesne narody, przeł. Z. Dulczewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1990, s. 359-404.

⁶ B. Malinowski, Wolność i cywilizacja, przeł. J. Mucha, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 249-258.

⁷ Szerzej na ten temat w: T. Szlendak, An Imperial Rucksack filled with Regional Heritage. Reflections on the Embedded Bill of Fare, Much (Under)Valued in Design, [w:] Added Value. Global Design from Poland, red. E. Siemieńska, Instytut Wzornictwa Przemysłowego, Warszawa 2009, s. 16-27.

⁸ M. Maffesoli, Czas plemion. Schyłek indywidualizmu w społeczeństwach ponowoczesnych, przeł. M. Bucholc, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.

⁹ S. Fenton, Etniczność, przeł. E. Chomicka, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2007, s. 186-189.

¹⁰ http://www.futurebrand.com/foresight/cbi.

¹¹ J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą, Universitas, Kraków 2011, s. 19.

¹² Teksty zamieszczone w numerze są rozwinięciem referatów i głosów w dyskusjach toczonych w trakcie IV Elbląskiego Forum Kulturoznawczego, które odbyło się 24-26 września 2014 roku w Bibliotece Elbląskiej im. Norwida pod hasłem „Jak nas widzą, jak się widzimy? Polska i Polacy: wyobrażenia, wizerunki, wizje”.