RADA REDAKCYJNA

Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca), Krzysztof Dudek, Grzegorz Godlewski, Zina Jarmoszuk, Kazimierz Monkiewicz Roch Sulima

RADA NAUKOWA

Stefan Bednarek, Erika Fischer-Lichte, Knut Andreas Grimstad, Bohdan Jung, Ralf Konersmann, Ewa Kosowska, Ewa Rewers, Paweł Rodak, Anna Wieczorkiewicz

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Marianna Michałowska (redaktor naczelna)

Ewa Paderewska (zastępczyni red. naczelnej)

Bartosz Raducha (sekretarz redakcji)

Tomasz Majewski (członek redakcji)

Nazwiska recenzentów numerów kwartalnika z roku 2015 zostaną podane w numerze 1/2016.

Redakcja językowa

Edyta Tomczyk / ushuaia.pl

Korekta

Bartosz Raducha

Tłumaczenie

Jacek Siminski

Pierwotną wersją każdego numeru pisma jest wersja drukowana.

Tekstów niezamówionych redakcja nie zwraca. Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów i zmian tytułów.

Forum Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego

© Copyright Narodowe Centrum Kultury

ISSN 1230-4808

ADRES REDAKCJI

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

numery archiwalne i prenumerata:

ksiazki@nck.pl

WARSZAWA 2015

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

Virtualo Sp. z o.o.

ROMAN CHYMKOWSKI

OD ANIMACJI LEKTURY DO ANIMACJI KULTURY

Roman Chymkowski – kulturoznawca i socjolog, adiunkt w Instytucie Kultury Polskiej UW, kierownik Instytutu Książki i Czytelnictwa Biblioteki Narodowej oraz Pracowni Badań Czytelnictwa. Zajmuje się dziejami relacji z podróży na Bliski Wschód i antropologią praktyk lekturowych. Autor m.in. monografii Autobiografie lekturowe studentów (2011).

Bujnie rozwijająca się dziś w Polsce animacja kultury to rezultat wielu lat doświadczeń i działań, ale także wyrastającej z nich refleksji teoretycznej¹. W tym kontekście kultura pojmowana jest na sposób antropologiczny² – jako całokształt tego, co tworzą komunikujący się ze sobą ludzie. Celem artykułów, składających się na blok tematyczny w niniejszym numerze „Kultury Współczesnej”, jest refleksja nad tym, jaką rolę w tej dziedzinie mają do odegrania państwowe instytucje kultury. Największą i najbardziej skomplikowaną siecią takich instytucji w Polsce jest sieć bibliotek publicznych³, których funkcja polega nie tylko na gromadzeniu i udostępnianiu publikacji odpowiadających potrzebom danej społeczności, ale także na animacji kultury lokalnej.

Chcielibyśmy omówić tę – skądinąd szczytną – ideę, stawiając pytanie o to, w jaki sposób podstawowe działanie takich instytucji, a więc animacja lektury, jest narzędziem, pretekstem bądź środkiem do twórczego działania w lokalnej społeczności, z uwzględnieniem jej kulturowej specyfiki (wykluczeni, mniejszości, tradycje regionalne etc.). Choć koncentrujemy się na bibliotekach, stawiamy też ogólniejsze pytanie: co wiedza antropologiczna pozwala nam powiedzieć o kulturotwórczej roli tych instytucji (zwłaszcza państwowych instytucji kultury), niebędących wśród antropologów czy kulturoznawców popularnym przedmiotem dociekań, a także tych, którzy opisują założenia, realizacje i skutki praktyk określanych mianem animacji kultury⁴? U podstaw naszego myślenia legło rozpoznanie faktu zaskakująco rzadkich (wziąwszy pod uwagę skalę możliwości) spotkań bibliotekarzy i czerpiących inspiracje z myśli antropologicznej animatorów kultury w ramach wspólnych przedsięwzięć. Z jednej strony animatorzy kultury wydają się nie w pełni doceniać potencjał tkwiący w bibliotekach publicznych, z drugiej zaś bibliotekarze nie zawsze dostrzegają możliwości, jakie przed ich placówkami otwierają logiczne konsekwencje założenia, że – w normatywnym sensie – są one ośrodkami animacji kultury lokalnej. Innymi słowy chcemy przyczynić się do niekonfrontacyjnego zbliżenia dwóch sposobów myślenia o kulturze lokalnej: tego właściwego zorganizowanej, trwałej i rozległej sieci instytucji kultury, dysponujących stałym budżetem i określonymi warunkami lokalowymi, oraz tego właściwego podmiotom działającym bardziej punktowo.

W kontekście bibliotek, zwłaszcza bibliotek publicznych, idea animacji kultury wymaga postawienia kilku zasadniczych pytań. Najważniejsze z nich dotyczy tego, jaki aspekt kultury ma być przedmiotem animacji. Pytanie to jest szczególnie ważne w obliczu zmian organizacyjnych, jakim podlegają dziś biblioteki. Łączenie ich z domami kultury nie zawsze poprzedza dostatecznie pogłębiona refleksja nad tym, czy biblioteki i domy kultury mają pełnić takie same funkcje kulturotwórcze. Teza, na której opierają się artykuły w tym bloku tematycznym, głosi, że biblioteki są instytucjami działań animacyjnych, których podstawowy kontekst powinny stanowić książki, a zatem animację kultury w bibliotekach należałoby widzieć przede wszystkim  j a k o   a n i m a c j ę   c z y   u p o w s z e c h n i a n i e   l e k t u r y ⁵.

Wybór animacji lektury jako pewnego aspektu animacji kultury wynika zatem nie tylko ze stosunkowo nikłego zainteresowania tym fragmentem rzeczywistości antropologicznie zorientowanych teoretyków animacji kultury, ale także z naszego przekonania o tym, że czytanie, a więc komunikacja zakładająca medium pisma, jest bardzo szczególnym typem praktyki kulturowej, nieredukowalnej do innych, a zarazem takiej, która z powodu zasadniczych zmian w istocie owego medium, a właściwie mediów (nowych form publikacji i dystrybucji treści), jest na naszych oczach na nowo definiowana. Można przypuszczać, że prototypem książki jest wciąż drukowany kodeks, jednak urządzenia umożliwiające dostęp do tekstu i ewentualne jego kopiowanie (komputery przenośne, tablety, czytniki e-booków, smartfony czy nieco w tym kontekście niedoceniane kserokopiarki i skanery) sprawiają, że pojęcia zarówno książki, jak i czytania, są dziś rozmyte i nieoczywiste. Mówiąc zatem o animacji lektury warto pamiętać, że czytanie nie musi być czytaniem drukowanych kodeksów.

Chociaż z konieczności perspektywę medialną stale będziemy mieć na uwadze, nie będziemy czynić z niej najważniejszego kontekstu wyjaśniającego. Przyjęty tu punkt widzenia traktuje animację lektury przede wszystkim jako działanie społeczne. Chcielibyśmy uniknąć pułapek technologicznego determinizmu, to znaczy takiego sposobu ujmowania rzeczywistości kulturowej, która jest prostą wypadkową tak zwanego „postępu” w dziedzinie technologii przetwarzania informacji. Doceniamy to, że infrastruktura, z którą mają do czynienia użytkownicy bibliotek, w istotny sposób się zmieniła (i to, że mogłaby albo wręcz powinna dalej się zmieniać), jednak na pierwszym planie sytuujemy ludzi działających w kontekście ram instytucjonalnych, prawnych czy obyczajowych.

Akcent położony na animację lektury odsyła do kontekstu edukacyjnego, każąc pytać z jednej strony o miejsce bibliotek publicznych na mapie instytucji wspomagających szkoły różnego szczebla w realizacji ich misji edukacyjnej, z drugiej zaś o to, w jakim stopniu programy szkolne zakładają nie tylko przyswojenie przez dzieci i młodzież pewnego korpusu wiedzy i umiejętności, ale też ukształtowanie trwałych nawyków czytania. Krytycznej analizie treści programów nauczania języka polskiego poświęcony jest artykuł pod znamiennym tytułem Szkoła nieczytania⁶. Na podstawie analogicznych dokumentów obowiązujących w innych krajach, a także literatury psychologicznej i socjologicznej, autorka formułuje w nim zalecenia dotyczące zmian w podstawach nauczania języka polskiego, które wzmocniłyby rolę szkoły w uczeniu przyjemności czytania.

Sformułowanie problemu sygnalizowanego tytułem niniejszego bloku tematycznego jest rezultatem m.in. badań czytelnictwa prowadzonych systematycznie w Bibliotece Narodowej. 15 procent osób, które w 2014 roku zadeklarowały przeczytanie przynajmniej jednej książki w ciągu dwunastu miesięcy poprzedzających badanie, wskazało pracowników biblioteki jako źródło inspiracji przy wyborze lektury. Mniej więcej tyle samo osób wskazało bibliotekę publiczną jako źródło co najmniej jednej czytanej książki⁶. To raczej niezbyt wiele, wziąwszy pod uwagę to, że biblioteki publiczne umożliwiają dostęp do książek bez konieczności ponoszenia jakichkolwiek opłat.

Polska kultura czytelnicza ma charakter prywatny w tym sensie, że trwałe postawy czytelnicze kształtowane są w rodzinach i w kręgach znajomych. Osoby, które nie czytają, żyją wśród osób, które również nie czytają; także czytelnicy wśród swoich najbliższych mają przede wszystkim osoby czytające. Nawyk czytania książek jest podatny na dziedziczenie – czytelnicy wychowani w rodzinach, w których się czyta, trafiają do kręgów towarzyskich pod tym względem bardzo podobnych. Ani system edukacji formalnej, ani sieć, a właściwie sieci bibliotek (wliczając także biblioteki szkolne) nie są w stanie znieść różnic społecznych wynikających z różnic dotyczących socjalizacji pierwotnej⁸.

Te argumenty przemawiają za tym, że aktywność czytelnicza jest dobrym wskaźnikiem ważnych podziałów współczesnego polskiego społeczeństwa, a zatem zastanawiając się nad animacją lektury dotykamy problemów nieporównanie ważniejszych niż sposoby spędzania wolnego czasu. Z tego punktu widzenia animacja lektury jest praktyką zapobiegającą umacnianiu się stanowych czy klasowych dystynkcji. Przy czym pamiętając, że czytanie w Polsce jest praktyką stanową, to znaczy taką, która stanowi istotny wyróżnik osób należących do pewnych stanów społecznych, nie należy zapominać, że animacja lektury jest działaniem podejmowanym z perspektywy aksjologicznej, która jest właściwa osobom zajmującym uprzywilejowaną instytucjonalnie pozycję społeczną. Prowadzi to do sformułowania postulatu antropologicznej wrażliwości uwzględniającej, że animacja lektury to spotkanie z kulturową innością, co więcej – spotkanie, którego celem jest zachęcenie do przyswojenia pewnych aspektów kultury animatora. Nie chodzi o to, żeby zakwestionować podstawowe założenia animacji lektury jako swoistej przemocy symbolicznej, lecz o to, by wskazać, że praktykowaniu animacji lektury powinna towarzyszyć świadomość działania w kontekście pewnych społecznych mikroświatów, czego konsekwencją praktyczną jest choćby to, że warunkiem powodzenia akcji animacyjnych jest zyskanie przez osoby animowane uznania w oczach nie tyle animatora, ile ich własnych grup odniesienia. Włączanie do kultury czytelniczej nie powinno opierać się na systemie nakazów i kar za ich nieprzestrzeganie, takich jak piętnowanie czy podkreślanie dystansu dzielącego czytających i nieczytających, ale na otwieraniu nowych, przynoszących satysfakcję form uczestnictwa w świecie czy światach społecznych.

Problem zabierania głosu przez czytających o nieczytających wnikliwie analizuje Weronika Parfianowicz-Vertun w artykule zatytułowanym O tych, którzy „nie czytają, by czytać mógł ktoś”. Figura „nieczytania” w dyskusjach o czytelnictwie i programach promocji czytelnictwa⁹. Na podstawie przebiegu trwającej od kilku lat dyskusji o stanie czytelnictwa w Polsce autorka pokazuje, że publikowane wyniki ilościowych i jakościowych badań współczesnej polskiej kultury czytelniczej budzą emocje wynikające z dotknięcia ważnych punktów zbiorowej samowiedzy Polaków. Stara się odpowiedzieć na pytanie, jakie wizje uczestnictwa w kulturze ujawniają się w dyskursie o „nieczytającej większości”, a także jak manifestują się w nim społeczne nierówności i klasowe podziały. Zastanawia się również nad tym, jak zawarte w tych dyskusjach przeświadczenia na temat statusu czytania mogą się przekładać na zasięg i skuteczność przedsięwzięć promujących czytelnictwo.

Zachętę do przyjrzenia się przykładom dobrych praktyk w dziedzinie animacji lektury stanowi z kolei tekst Biblioteki publiczne i ich rola w krajach nordyckich – rozwijanie demokracji poprzez promocję czytelnictwa [Public Libraries in the Nordic States – developing democracy through promotion of reading]¹⁰, który przywołuje efektowne i efektywne doświadczenia krajów skandynawskich, a więc tych, w których ilościowe wskaźniki czytelnictwa od lat utrzymują się na najwyższym poziomie. W podobnej roli wskazówki, czym polskie biblioteki mogłyby się stać, występuje artykuł Biblioteki publiczne jako kapsuły czasu¹¹. Na wybranych przykładach autor pokazuje, że biblioteki mogą być miejscami, gdzie zbiera się i opracowuje informacje na temat lokalnej historii i lokalnego dziedzictwa kulturowego, a przez to umożliwia poszczególnym osobom i całym zbiorowościom zakorzenienie, którego brak często podkreśla literatura traktująca o perypetiach późnonowoczesnych tożsamości.

Wyłaniające się z artykułow zadania stojące przed polskimi bibliotekami są bardzo ambitne. Zakładają one konieczność gruntownego przemyślenia dotychczasowych form działania instytucji kultury, także tych aspektów, które wiążą się z zakresem kompetencji osob zatrudnianych w bibliotekach.

Prezentowane w tym bloku tematycznym wypowiedzi zostały opracowane za pomocą narzędzi należących do różnych dziedzin współczesnych nauk humanistycznych i społecznych. Poszczególne ujęcia odwołują się do analizy dyskursu, etnografii organizacji, analizy instytucjonalnej czy studiów pamięciologicznych. Naszą ambicją jest dostarczenie nie tylko wartościowego merytorycznie materiału, ale przedstawienie również punktu wyjścia do projektowania działań praktycznych. Oddając blok tekstów w ręce czytelników mamy nadzieję zainicjować dyskusję o zmianach w sposobie myślenia o bibliotekach jako szczególnym przypadku sieci państwowych instytucji kultury.

WERONIKA PARFIANOWICZ-VERTUN

O TYCH, KTÓRZY „NIE CZYTAJĄ, BY CZYTAĆ MÓGŁ KTOŚ”
Figura „nieczytania” w dyskusjach o czytelnictwie i programach promocji czytelnictwa

Weronika Parfianowicz-Vertun – pracuje w Instytucie Książki i Czytelnictwa Biblioteki Narodowej, obroniła niedawno w Instytucie Kultury Polskiej UW doktorat poświęcony polskim i czeskim projektom Europy Środkowej. Publikowała m.in. w „Tekstach Drugich”, „Kulturze Współczesnej”, „Baroku” i czeskim czasopiśmie „A2”.

…ci, którzy nadal coś tam czytają, z jednej strony ubolewają nad upadkiem czytelnictwa w społeczeństwie, ale z drugiej – trochę im też do twarzy z poczuciem własnej wyjątkowości i chyba chcieliby ją sobie zachować¹

Od kiedy w prowadzonych przez Bibliotekę Narodową badaniach społecznego zasięgu książki odnotowano w 2008 roku gwałtowny spadek liczby czytających osób², a diagnozy prowadzone w kolejnych latach potwierdziły, że chodzi o trwałą tendencję³, stan czytelnictwa stał się tematem powracającym w dyskusjach nad kondycją współczesnej kultury polskiej, o którym nie mówi się inaczej niż przy użyciu silnie nacechowanych środków retorycznych: „na czytelniczym dnie”, „czytelnictwo zdycha”, „śmierć na śmietniku kultury”, itp. Taka konwencja – diagnoza głębokiego kryzysu kultury i wieszczenie jej schyłku – ma oczywiście długą tradycję i jest wręcz immanentną częścią nowoczesnej krytyki kultury. Jest jednak kilka powodów, dla których dyskusje nad czytelnictwem w Polsce stanowią przypadek szczególny i domagający się osobnego zainteresowania.

Na uwagę zasługuje przede wszystkim zasięg tych debat i ich duży oddźwięk społeczny. Odbywały się one (i odbywają) jednocześnie w wielu kanałach: w prasie, programach telewizyjnych, na forach internetowych, w czasie konferencji i spotkań literackich, a włączają się do nich przedstawiciele różnych środowisk, niekoniecznie związanych profesjonalnie z rynkiem książki. Na pierwszy rzut oka dyskusje te wydają się również zaskakująco jednorodne – niepokój, jaki budzą wyniki kolejnych badań, jest powszechny, a reakcje zarezerwowane na ogół dla konserwatywnych krytyków stają się udziałem wielu komentatorów, niezależnie od ich poglądów i ideowego zaplecza. Istotne jest również, że debaty stały się elementem bardziej rozbudowanej sieci działań – odgórnych i oddolnych, zinstytucjonalizowanych i nieformalnych – mających na celu poprawę stanu czytelnictwa.

Można zaryzykować wręcz stwierdzenie, że żaden problem współczesnej kultury polskiej nie budził w ostatnich latach takich emocji jak stan czytelnictwa. Dyskusje wokół niego nie tylko dają więc wgląd w szerokie spektrum zagadnień związanych z różnymi instytucjami obiegu słowa drukowanego (i – w coraz większej mierze – elektronicznego): z życiem literackim (festiwale, nagrody, ważne nowości, wypowiedzi twórców), rynkiem książki (polityka wydawnictw, ich sytuacja ekonomiczna), edukacją (zmiany w kanonach lektur i programach szkolnych), rolą i kondycją bibliotek, technologiami (e-booki, teksty dostępne w internecie), ale przede wszystkim pozawalają wiele powiedzieć na temat kondycji społeczeństwa, modeli uczestnictwa w kulturze, konfliktów i obrazów organizujących jego wyobraźnię.

W dyskusjach nad czytelnictwem – podobnie jak w każdym dyskursie rozumianym jako „sposób nadawania znaczenia pewnemu obszarowi życia społecznego”⁴ – ścierają się ze sobą różne wizje porządku, odsłaniają kategorie kluczowe dla samorozumienia danej grupy, ujawniają wpisane w nią relacje władzy. Widząc zaś w dyskursach również sposób konstruowania rzeczywistości społecznej⁵, możemy badać, w jaki sposób dyskusje te inspirują działania pozadyskursywne, jak odbija się w nich społeczna recepcja przedsięwzięć związanych z czytelnictwem, a przede wszystkim – jak modelują one ich odbiór i wpływają na całokształt atmosfery towarzyszącej tematowi czytania w Polsce.

Dyskusje na temat czytelnictwa mają zarazem status specyficznego „metadyskursu”. Problematyzują przezroczystą na ogół czynność czytania, stawiają pytanie o samą istotę procesu komunikacji opartego na słowie pisanym i warunki jego powodzenia. Nie bez znaczenia jest również położenie nadawców i odbiorców tych debat, którzy mogą się zidentyfikować przez przynależność do wąskiego grona czytających, stojącego w opozycji do „milczącej większości” osób, które nie czytają. Określenie to szczególnie trafnie wyraża status grupy, która na mocy samej definicji zostaje wyłączona z dyskusji i staje się jedynie przedmiotem dyskursywnej gry, nie zaś jej podmiotem. Ten moment, w którym zaczynają działać mechanizmy „retoryki wykluczenia”⁶, jest dla badacza dyskursu szczególnie interesujący, odsłania bowiem wpisane weń kluczowe napięcia, konflikty, a także relacje władzy, które dotyczą nie tylko praktyk czytelniczych, ale znaczenie bardziej złożonego kompleksu społecznych zjawisk.

Zarazem uczestnicy tych dyskusji – osoby profesjonalnie związane z obiegiem słowa drukowanego, twórcy i akademicy – są szczególnie świadomi wpływu, jaki dyskurs może wywrzeć na rzeczywistość społeczną i sami wchodzą w rolę „krytycznych analityków dyskursu”, odsłaniając i dekonstruując wiele z tych mechanizmów. Nie chciałabym się jednak ograniczyć jedynie do rekapitulacji najważniejszych stanowisk, które „mówiłyby” same za siebie, ale – analizując konstrukcję samego pola, w ramach którego odbywają się dyskusje nad czytelnictwem – zastanowić, czy istnieją jakieś „potencjalności”, które przez uczestników tej dyskusji nie zostały skonceptualizowane właśnie ze względu na ograniczenia samego pola.

Dyskursy nieczytania

Przedmiotem mojego zainteresowania będzie zaledwie wycinek trwających od kilku lat dyskusji – zbiór wypowiedzi, które określiłam roboczo „dyskursami nieczytania” – a więc tych, w których niski poziom czytelnictwa jest nie tylko pierwszoplanowym problemem, ale też figurą retoryczną organizującą wywód. Z tego względu z obszernego korpusu wypowiedzi poświęconych problemowi spadku czytelnictwa w Polsce wybieram głównie materiały (przede wszystkim tekstowe) o dużym stopniu subiektywizacji, w których warstwie informacyjnosprawozdawczej towarzyszy (często dobitnie sformułowana) ocena opisywanej sytuacji. Wybór ten ograniczył listę tytułów, do których będę się odwoływać, ponieważ temat czytelnictwa, choć powraca z różną częstotliwością we wszystkich niemal gazetach codziennych, tygodnikach opinii i innych wydawnictwach, tylko w niektórych poruszany był w interesujący mnie sposób – w felietonach, komentarzach, listach do redakcji i temu podobnych formach. Zarazem spektrum poglądów na kwestie czytelnictwa, które znaleźć można w badanych przeze mnie tekstach, pozwala też określić ten wybór reprezentatywnym.

We wstępnych uwagach warto zasygnalizować jeszcze jeden paradoks. Pojęcie „nieczytania”, wbrew potocznym intuicjom, dalekie jest od uwspólnienia – kryć się pod nim może szereg różnych „(anty)praktyk”. W badaniach Biblioteki Narodowej możemy znaleźć dwa sposoby ujmowania problematyki nieczytania. „Nieczytającymi” określa się osoby, które wciągu ostatnich 12 miesięcy nie sięgnęły po żadną książkę – ich liczba wyniosła w 2014 roku 58%. W tej grupie znalazły się także osoby, które nie miały kontaktu nie tylko z książkami, ale też prasą (papierową bądź internetową), a także wciągu ostatniego miesiąca nie przeczytały żadnego dłuższego tekstu. Grupę tę, sięgającą 19%, określono jako „pozostających poza kulturą pisma”⁷. To rozróżnienie jest istotne, ukazuje bowiem różnorodny i złożony krajobraz praktyk czytelniczych, wśród których czytanie literatury jest zaledwie jednym z wzorów uczestnictwa w kulturze opartej na słowie pisanym. Wskazuje też, że „nieczytanie”, w zależności od przyjętych kryteriów, może oznaczać różne postawy wobec tej kultury i różne usytuowanie w jej ramach.

Antropologiczne rozumienie czytania jako pewnej praktyki kulturowej, uwzględniające różne jej funkcje i konteksty nie jest ujęciem, do którego autorzy tekstów publicystycznych odwoływaliby się powszechnie, dlatego każdorazowo rekonstruować trzeba sposoby posługiwania się pojęciem „nieczytania”, które w różnych wypowiedziach może oznaczać zjawiska tak różne jak „nieczytanie niczego”, „nieczytanie książek” i „nieczytanie wartościowej literatury”.

Sam zresztą brak namysłu nad sposobami użycia kategorii „czytania” i „nieczytania” jest znaczący. Pewna dezynwoltura, z jaką autorzy tekstów poświęconych czytelnictwu posługują się figurą „nieczytania”, wskazuje przede wszystkim, że troska o stan czytelnictwa, kultury literackiej czy kultury w ogóle, deklarowana przez autorów analizowanych tekstów, nie zawsze musi oznaczać staranie o zwiększanie liczby czytelników. Figura „nieczytania” może spełniać wiele innych funkcji, a ich prześledzenie ułatwi być może znalezienie odpowiedzi na pytanie, dlaczego, pomimo wieloletnich i długofalowych zabiegów mających na celu wspieranie i upowszechnianie czytelnictwa, jego poziom utrzymuje się wciąż na tak niskim poziomie.

Emeryci, renciści, chłopi i kobiety, które się nie myją

W jaki zatem sposób identyfikuje się nieczytających w dyskursach publicystycznych i jak rozpoznania te mają się do portretu nieczytających i pozostających „poza kulturą pisma”, wyłaniającego się z badań czytelnictwa? Wyróżnić możemy przynajmniej dwa główne sposoby charakteryzowania nieczytających. Pierwszy model opiera się na rozpoznaniu, że 60% osób, które w zeszłym roku nie miały kontaktu z ani jedną książką, to populacja, w której odbija się pełen przekrój społeczny. „Nieczytający nauczyciele, lekarze, księża nie sięgają po książki ani dla rozrywki, ani w celach zawodowych” – pisała Małgorzata I. Niemczyńska w tekście Jestem magistrem, nigdy nie czytam. I jestem z tego dumny⁸, a wyliczenie to miało na celu nie tyle napiętnowanie konkretnych grup zawodowych, ile raczej wskazanie, jak powszechnym zjawiskiem jest spadek czytelnictwa. „Odpowiedzialność za to, że wylądowaliśmy na czytelniczym dnie, jest zbiorowa” – stwierdzały autorki i autor zbiorowego manifestu opublikowanego w „Dzienniku Opinii”⁹. „Nie czytamy?” – pytał w tytule swojego felietonu Wojciech Orliński¹⁰. Użycie pierwszej osoby liczby mnogiej lub dużych kwantyfikatorów i uogólnień („Polacy nie czytają”) ma na celu wzmocnienie u odbiorców identyfikacji z opisywanym problemem i wybicie z uspokajającego przekonania, że nas – jako czytelników – z samej definicji kwestia ta nie dotyczy.

Na biegunie przeciwległym możemy umieścić strategię polegającą na wyraźnym przeciwstawieniu społeczności czytających tym, którzy ze słowem pisanym kontaktu nie mają. Janusz A. Majcherek pisał w „Gazecie Wyborczej”:

wypominając Polakom, że mało czytają, należałoby chyba wymienić raczej tych, u których z czytelnictwem jest najgorzej, a do nich ani studenci, ani politycy bynajmniej nie należą. Czytelnictwo, podobnie jak inne wskaźniki cywilizacyjno-kulturowe w Polsce, ciągną w dół dwie grupy: emeryci i renciści oraz chłopi czy szerzej mieszkańcy wsi¹¹.

Model, w którym wyznanie, że „nieczytający to ja (my)”, zostaje zastąpione gestem wykluczenia go z obrębu wspólnoty, wart jest głębszego zbadania. W „emerytach, rencistach i chłopach” opisywanych przez Majcherka jako grupy „zaniżające polskie wskaźniki cywilizacyjno-kulturowe” możemy dostrzec Innego, rozpoznawanego, jak pamiętamy z lekcji klasycznej antropologii kultury, jako tego, kto nie osiągnął jeszcze odpowiedniego stopnia cywilizacji, „dzikiego” bądź „barbarzyńcę”. Inność „nieczytających barbarzyńców” identyfikowana jest na różny sposób – wpisuje się nie tylko w podziały klasowo-ekonomiczne („Nie czytasz, to lądujesz w byle jakiej robocie albo na bruku”¹²), ale też ujmowana jest w kategoriach atrakcyjności seksualnej („Nie czytasz, nie idę z tobą do łóżka”), które zresztą okażą się mocno splecione ze statusem społeczno-ekonomicznym. „Kobiety, które nie czytają, są dla mnie jak te, które się nie myją – funkcjonują poza skalą erotyki” – napisał w budzącym falę krytycznych komentarzy felietonie Andrzej Saramonowicz¹³.

Można z nimi [kobietami, które nie czytają – przyp. aut.] pleplać, nie sposób z nimi rozmawiać. Różnica między rozmową a pleplaniem jest równie potężna, co opozycja między życiem a jego brakiem. Pleplanie jest pieczęcią śmierci, tym boleśniejszej, że stemplowanej każdym otwarciem ust, które nie mają nic mądrego do powiedzenia. Seks z kimś, kto wyłącznie plepla, przypomina nekrofilię przy włączonym telewizorze¹⁴.

W jego tekście obcość nieczytających nie tylko jest podwójna, bo dotyczy archetypicznego Innego – kobiety, ale w dodatku rozpoznana jest w kategoriach ostatecznych – nieczytające kobiety zostają przez autora pozbawione znamion człowieczeństwa (podobnie jak w plemiennych identyfikacjach, w których człowiekiem jest tylko ten, kto włada naszym językiem), a nawet wykluczone z wspólnoty żywych.

Niebezpieczne związki ciała i książki

Historycy kultury i literatury podkreślają, że czytanie to nie tylko wysiłek intelektualny – praktyki lekturowe mają również swój cielesny wymiar, któremu wciąż poświęca się stosunkowo mało uwagi. Graniczące niekiedy z obsesją zainteresowanie ciałem i cielesnością, które możemy obserwować w polskich dyskusjach nad czytelnictwem, w niewielkim jednak stopniu dotyczy pytań o to, jakiego fizycznego zaangażowania wymaga kontakt z książką albo jak zmieniają się nasze gesty i cielesne odruchy, kiedy zamiast papierowej książki korzystamy z e-booka. Książka zostaje wpisana w dyskursy pożądania, atrakcji i uwodzenia, choć jej status jest zmienny i ambiwalentny. Z jednej strony, czytanie książek przeciwstawione bywa uczestnictwu w kulturze popularnej, rozumianemu jako konsumpcja produktów napędzana obrazami seksu i przyjemności. „Ludzie chętniej stawiają na seks i wolą kupić wielkie łóżko zamiast półki na książki” – mówił w wywiadzie dla trójmiejskiej „Gazety” Andrzej Ryba, właściciel wydawnictwa Finna¹⁵. Również w sferze samej literatury, postrzeganej jako pole walki między gustami wysublimowanymi i masowymi erotyka, bywa utożsamiona z niższymi obiegami: „seks zwycięża także i na tym polu – zupełnie przeciętna i płytka książka z niejakim Greyem w tytule bije wszelkie rekordy popularności, sprzedając się w nakładzie ponad 300 tysięcy egzemplarzy” – mówił Ryba¹⁶.

Z drugiej strony, książki coraz częściej mają służyć jako atrybut atrakcyjności, nie tylko intelektualnej, ale też seksualnej. Felieton Saramonowicza stanowi – doprowadzony do skrajności – przykład poetyki pisania o czytaniu, która stała się popularna wraz z rozpoczętą w 2011 roku kampanią społeczną „Nie czytasz, nie idę z tobą do łóżka”:

Chcemy zachęcać do odkrywania czytania na nowo – tym razem w kontekście nieco erotycznym. Aby ludzie widzieli się w intymnym towarzystwie książek. Żeby stawały się one elementem ich wizerunku. Nie ma nic bardziej sexy, niż fajna osoba, w fajnym łóżku z odpowiednią lekturą. Dlatego też chcemy pokazać książkę w nowej odsłonie – jako atrybut seksualny, decydujący o naszej atrakcyjności.

Tak mówili autorzy akcji¹⁷ która zyskała ogromną popularność – została uznana najlepszą kampanią społeczną roku¹⁸, a stronę na portalu społecznościowym pod tym tytułem „polubiło” 143 tysięcy osób. Zabieg ten ma podwójne znaczenie: chodzi nie tylko o stworzenie takiej definicji atrakcyjności, której istotnym elementem stanie się swego rodzaju „intelektualny seksapil”, ale też odkrycie w książkach i czytaniu uwodzicielskiego potencjału. „Czytanie jest sexy” – głosił tytuł zrealizowanego przez TVP Info materiału¹⁹ na temat sesji fotograficznej zorganizowanej przez pracownice (i jednego pracownika) Biblioteki Publicznej w Morągu, która miała przełamać stereotypowy obraz bibliotekarki jako kobiety „w wyciągniętej kraciastej spódnicy do pół łydki, niemodnej, starej, znoszonej i przesadnie skromnej”²⁰.

Na marginesie tych – przyjmowanych na ogół entuzjastycznie – akcji pojawia się kilka pytań. Pierwsze dotyczy zachłanności dialektyki pożądania, w obliczu której kolejne sfery życia zyskują legitymizację dopiero, gdy zostaną rozpoznane jako „seksowne” – czy będzie to czytelnictwo, nauka czy troska o środowisko naturalne. Tym samym instytucje związane z czytelnictwem i obiegiem książki przestają być tym, co dla wielu użytkowników stanowiło wartość – azylem trwającym ostentacyjnie na przekór wymogom „atrakcyjności”. Drugie pytanie odnosi się do kryteriów, według których coś uznane zostaje za „seksowne”, a które nie stają się łagodniejsze dzięki temu, że punktem odniesienia są „predyspozycje intelektualne”, ale wręcz przeciwnie – okazują się tym bardziej opresyjne, ponieważ zespół pożądanych cech poszerza się, obejmując cechy fizyczne, wiek, sytuację ekonomiczną i kapitał kulturowy. Po trzecie wreszcie, możemy zapytać, czy stawką w tej grze są rzeczywiście książki, czy raczej sam seks. Być może bowiem nie chodzi o to, żeby wedle prostej marketingowej receptury „sprzedać książki za pomocą seksu”, ale by przy użyciu takich narzędzi jak literatura poddać seks społecznej kontroli i rozbroić go z niebezpiecznego potencjału przekraczania usankcjonowanych przez społeczeństwo granic – wszak, jak pisał Pierre Bourdieu: „niechęć do innych stylów życia prawdopodobnie stanowi jedną z najsilniejszych barier pomiędzy klasami”²¹.

„Dziesięciu zjadaczy harlequinów sprzedam za jednego fana Gombrowicza”

Jeżeli w istocie, jak pisze Bourdieu, „smak […] należy do najwyższych stawek walk toczących się w polu klasy dominującej i w polu produkcji kulturalnej”²², to promotorzy czytelnictwa i animatorzy zainteresowania kulturą literacką jako prawodawcy w sferze gustów i kanonów zajmują uprzywilejowaną pozycję w przestrzeni społecznej. Jest to obszar, w którym najwyraźniej ujawniają się podziały o charakterze klasowym oraz nierówny podział kompetencji i kapitału kulturowego. Nie wystarczy czytać, aby stać się równouprawnionym graczem i awansować w społecznej hierarchii – trzeba jeszcze czytać właściwe rzeczy, we właściwy sposób. Mówiąc inaczej – nie wystarczy „czytanie czegokolwiek”, by zostać uznanym za czytającego, a do najwyższych kompetencji należy umiejętność rozpoznawania zmieniających się kryteriów i włączenie się w grę nadawania wytworom artystycznym znaczeń i ich hierarchizacji.

Główny konflikt rozgrywa się – tradycyjnie – między tym, co przynależy do obiegu „popularnego”, a tym, co zaklasyfikowane jako „wysokoartystyczne”. Choć z badań prowadzonych przez Bibliotekę Narodową od lat wynika, że czytelnicy chętniej sięgają po szeroko pojętą literaturę popularną (szczególną popularnością cieszą się nieustannie romanse i powieści kryminalno-sensacyjne) niż wysokoartystyczną²³, jej status w medialnych dyskusjach pozostaje wciąż ambiwalentny, czego najlepszym przykładem był niedawny „spór Kalicińskiej z Karpowiczem”²⁴, do którego włączyli inni autorzy i autorki²⁵, i który miał duży wpływ na rewizję ocen twórczości popularnej i język, jakim się o niej mówi, o czym będzie jeszcze mowa. O problematycznym statusie literatury popularnej świadczą również głosy „zwykłych” czytelników i osób niezajmujących się profesjonalnie krytyką literacką, które nierzadko skłonne są uznać, że lepiej nie czytać nic niż czytać „złą literaturę”: