RADA REDAKCYJNA

Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca), Krzysztof Dudek, Grzegorz Godlewski, Zina Jarmoszuk, Kazimierz Monkiewicz, Roch Sulima

RADA NAUKOWA

Stefan Bednarek, Erika Fischer-Lichte, Knut Andreas Grimstad, Bohdan Jung, Ralf Konersmann, Ewa Kosowska, Ewa Rewers, Paweł Rodak, Anna Wieczorkiewicz

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Marianna Michałowska (redaktor naczelna)

Ewa Paderewska (zastępczyni red. naczelnej)

Bartosz Raducha (sekretarz redakcji)

Tomasz Majewski (członek redakcji)

Nazwiska recenzentów numerów kwartalnika z roku 2015 zostaną podane w numerze 1/2016.

Redakcja językowa

Edyta Tomczyk / ushuaia.pl

Korekta

Bartosz Raducha

Tłumaczenie

Jacek Siminski

Pierwotną wersją każdego numeru pisma jest wersja drukowana.

Tekstów niezamówionych redakcja nie zwraca. Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów i zmian tytułów.

Forum Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego

© Copyright Narodowe Centrum Kultury

ISSN 1230-4808

ADRES REDAKCJI

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

numery archiwalne i prenumerata:

ksiazki@nck.pl

WARSZAWA 2015

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

KULTURA WERNAKULARNA.
PAMIĘĆ – WYOBRAŹNIA – PRAKTYKI OPORU

MARCIN NAPIÓRKOWSKI

ZAPROSZENIE DO KULTURY WERNAKULARNEJ

Marcin Napiórkowski – adiunkt w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Kieruje międzynarodowym zespołem realizującym projekt badawczy „Współczesna polska kultura wernakularna w perspektywie porównawczej. Pamięć – wyobraźnia – praktyki oporu” Prowadzi badania nad pamięcią zbiorową, kulturą popularną i współczesnymi mitami. Autor książek Mitologia współczesna (2013) i Władza wyobraźni (2014). Autor bloga „Mitologia Współczesna” poświęconego analizie zjawisk kultury pełniących dziś funkcję mitów (www.mitologiawspolczesna.pl).

O projekcie

Projekt „Współczesna polska kultura wernakularna w perspektywie porównawczej. Pamięć – wyobraźnia – praktyki oporu” realizowany jest w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (0107/NPRH3/H12/82/2014). Jego celem jest przeprowadzenie szerokich badań porównawczych nad wybranymi obszarami funkcjonowania współczesnej polskiej kultury wernakularnej, z uwzględnieniem jej specyfiki i genealogii. Można powiedzieć, że w ramach projektu proponujemy swego rodzaju „antropologię projektów nieudanych” – nieudolnych czy źle wykonanych z punktu widzenia „wyobrażonych centrów” nowoczesnej kultury. Poddajemy refleksji m.in. teorie spiskowe, amatorską wiedzę historyczną, wszelkiego rodzaju wyobrażeniowe i materialne „samoróbki”. Analizujemy, w jaki sposób tego rodzaju treści, generowane oddolnie i amatorsko, bez dostępu do systemowo złożonych, sprofesjonalizowanych obiegów kultury „głównego nurtu”, kształtują postrzeganie przez współczesnych Polaków przeszłości, ich sposoby wyjaśniania świata czy praktyki oporu.

Ważnym założeniem projektu jest przyjęcie perspektywy porównawczej, która pozwala na uchwycenie i opisanie specyfiki polskiej kultury wernakularnej, wynikającej z dziedzictwa historycznego, położenia itd., a zarazem umożliwia wskazanie na to, co w opisywanych zjawiskach uniwersalne i wynikające z uczestnictwa Polaków w coraz bardziej zunifikowanej kulturze współczesnej. Nie sposób wyjaśnić tego, co dziś wydarza się w Polsce, bez zrozumienia wydarzeń, które w tym samym czasie rozgrywają się w innych częściach świata. Ale też – coraz częściej – nie sposób zrozumieć tego, co dzieje się na świecie, bez zrozumienia specyfiki „obszarów liminalnych” takich jak Polska.

Proponowany przez nas temat numeru stanowi więc nowy, choć dobrze zakorzeniony w tradycji, sposób ujęcia zjawisk opisywanych jako kultura lokalna, peryferyjna, popularna czy alternatywna. Tym samym nawiązuje on bezpośrednio do problematyki poruszanej wielokrotnie na łamach „Kultury Współczesnej”, proponując zarazem nowy aparat pojęciowy i oryginalny zestaw badanych fenomenów.

O zespole

Projekt realizowany jest przez Uniwersytet Warszawski (Instytut Kultury Polskiej), University of Michigan i Pennsylvania State University. W ramach prac zespołu prowadzimy także współpracę z innymi ośrodkami zagranicznymi (m.in. Freie Universität Berlin).

Zespół łączy uczonych różnych specjalizacji, o odmiennych kompetencjach i doświadczeniach badawczych. Prowadzone w ramach projektu prace mieszczą się w obszarze bardzo szeroko rozumianych badań nad kulturą i obejmują kulturoznawstwo, socjologię, historię mówioną, semiotykę kultury, studia literackie i kulturowe czy badania nad sztuką współczesną.

W badaniach tych wykorzystywane są różnorodne metody: obserwacja uczestnicząca, krytyczna analiza dyskursu, wywiady, badania ilościowe… Zróżnicowane jest także spektrum poddawanych analizie materiałów, co widać nawet w niewielkiej próbce zaproponowanej Czytelnikom w niniejszym numerze tematycznym. W publikowanych tekstach przedmiot analizy stanowią bardzo osobiste wywiady przeprowadzone w ramach badań historii mówionej i wypowiedzi z dyskusji z grupami fokusowymi; etnograficzne materiały zebrane w terenie, ale także teksty, obrazy, praktyki o charakterze rytualnym czy internetowe klipy.

O numerze tematycznym

Przedstawiony poniżej blok tematyczny składa się z tekstu teoretycznego, będącego rodzajem „manifestu” lub – mówiąc skromniej – propozycji metodologicznej, oraz ośmiu szkiców ilustrujących, w oparciu o studia przypadków, badania prowadzone przez członków i współpracowników zespołu.

Otwierający numer tekst teoretyczny stanowi próbę syntetycznego spojrzenia na różnorodne „projekty nieudane”; jest zarazem refleksją nad formą i przyczynami ich „nieudolności”. Proponujemy w nim rozumienie kultury wernakularnej nie jako reliktu przeszłości czy zjawiska marginalnego wobec nowoczesnej kultury, lecz – przeciwnie – jako odpowiedzi na wyobcowanie wynikające ze złożoności współczesnego świata i próbę poradzenia sobie z jego wyzwaniami przy użyciu prostych, dostępnych dla każdego środków. Choć nie sposób wskazać jednoznacznej definicji obejmującej wszystkie tego rodzaju fenomeny, można zauważyć łączące je podobieństwo rodzinne, wyrażające się przez zestaw sześciu „osi interpretacyjnych”, stanowiących istotne cechy kultury wernakularnej: nieautonomiczność, emergentność, swojskość, amatorskość, nieświadomość własnych ograniczeń oraz subwersywność strukturalną.

Pierwsze z prezentowanych studiów przypadku dotyczy pamięci wernakularnej. Anna Delius i Lars Breuer na podstawie wyników szeroko zakrojonych badań prowadzonych na grupach fokusowych w czterech krajach europejskich przedstawiają w sposób systematyczny jej najważniejsze nośniki i praktyki, sytuując pamięć wernakularną wobec lepiej rozpoznanych domen takich jak pamięć oficjalna i publiczna. Przywoływane przez nich wypowiedzi uczestników badania dostarczają fascynujących przykładów strategii upraszczania i wpisywania w jednostkowe doświadczenie produktów złożonych, systemowych dyskursów pamięci – niezrozumiałych i obcych dla zwykłych ludzi.

Zagadnienia pamięci wernakularnej dotyczą również dwa kolejne szkice. Piotr Filipkowski skupia się na „nieudanych” wywiadach odrzucanych przez badaczy historii mówionej, które „brak struktury” czy „spójności” dyskwalifikuje jako materiał. Z kolei Olga Kaczmarek przygląda się „tubylczej” wiedzy o mordzie w Jedwabnem. Treści lokalne ulegają w tym przypadku wernakularyzacji dopiero w zderzeniu z dyskursem publicystycznym i politycznym, który wyznacza punkt odniesienia i wymusza zmianę postaw wobec pamiętanych wydarzeń. Jest to, w pewnym sensie, mechanizm odwrotny do ukazanych przez Delius i Breuera zabiegów wernakularyzacji treści oficjalnych poprzez ponowne wpisanie ich w lokalność i jednostkowość doświadczenia.

Z kolei Paweł Dobrosielski przygląda się zjawisku, które śmiało można określić mianem „współczesnego myślenia magicznego”. Rozpowszechniony w niezliczonych polskich domach i zakładach usługowych obraz przedstawiający „Żyda z pieniążkiem” stanowi nie tylko fascynujące świadectwo wyobraźni wernakularnej, ale także narzędzie, za pomocą którego badani starają się uzyskać określone rezultaty. Kanałem dostępu do tej znanej wszystkim z widzenia, lecz jednak hermetycznej rzeczywistości staje się dla Dobrosielskiego analiza ilościowa przeprowadzona w oparciu o dane uzyskane w badaniach ankietowych. Do tekstu powinien sięgnąć każdy, kogo zawsze ciekawiło, ilu Polaków ma w domu podobny obrazek, ilu zna związane z nim przesądy oraz ilu Żydów według „statystycznego Polaka” zasiada w polskim rządzie.

Geneviève Zubrzycki zestawia wyniki badań etnograficznych prowadzonych przez wiele lat w Polsce i Quebecu. Wskazując na podobieństwa i różnice między obydwoma społeczeństwami podejmuje refleksję nad tym, jak „zwykli ludzie” posługują się symbolami patriotycznymi i religijnymi do budowania własnej tożsamości w złożonym, nowoczesnym świecie i wobec organizujących go dyskursów sekularyzacji, afirmacji różnorodności czy integracji europejskiej. W analizie Zubrzycki symbole tracą abstrakcyjność, stając się materialnymi przedmiotami, elementami „narodowego sensorium”, które mają swoje zmysłowe oddziaływanie i historię oraz podlegają skomplikowanym operacjom semiotycznym.

Kolejne dwa szkice dotyczą „myślenia wernakularnego”. Jonathan P. Eburne proponuje nowatorski paradygmat analizy „myśli outsiderskiej”. Zestawiając fenomeny z zakresu historii sztuki i historii idei proponuje, by teorie spiskowe i ekscentryczne koncepcje wyjaśniające rzeczywistość odkryć dla nauki tak, jak dla sztuki odkryto marginalizowaną wcześniej twórczość samouków, ludów egzotycznych czy osób chorych psychicznie. Szczególnie interesująca wydaje się analiza, jakiej Eburne poddaje mapy i diagramy stworzone przez leczonych psychiatrycznie pacjentów, ukazując je zarazem jako produkt teorii i sztuki outsiderskiej. Podobne wątki poruszam w moim tekście poświęconym walce między akademią a różnego rodzaju „naukowymi partyzantami”. Staram się w nim pokazać strukturę rewolucji antynaukowych, która opiera się na skomplikowanej dialektyce przyswajania i odrzucania treści oraz porządków organizujących „prawomocny” dyskurs naukowy.

Zamykający numer artykuł Artura Szareckiego stawia pytanie, czy nie mamy obecnie w wielu sferach życia do czynienia z kulturą postwernakularną, w której jednoznaczny podział na wernakularne i niewernakularne staje się niemożliwy. Analizując pojawiające się w internecie przeróbki kontrowersyjnego spotu „Smutny Autobus”, badacz pokazuje, że choć wprowadziły one w obieg alternatywne treści, ostatecznie okazały się nie tyle oddolnymi aktami subwersji, ile raczej częścią systemowych procesów adaptacyjnych.

Zaproszenie do lektury, zaproszenie do dyskusji

Proponowane teksty stanowią rezultat wstępnych rozpoznań teoretycznych i pierwszego roku prac empirycznych prowadzonych w ramach projektu. Zamiast przedstawiać gotowe wyniki chcielibyśmy raczej podzielić się ze środowiskiem naukowym konkretną propozycją teoretyczno-metodologiczną. Zaproponowany wybór artykułów ma więc nie tyle zdać pełną relację z prowadzonych dotychczas badań, ile ukazać kulturę wernakularną jako skuteczne narzędzie interpretacji bardzo różnorodnych zjawisk kulturowych. Zestaw „osi interpretacyjnych” przedstawionych w teoretycznym „manifeście” kultury wernakularnej zastosowaliśmy do opisu kilku przykładowych fenomenów nie tylko po to, by je wyjaśnić i ukazać z nowej perspektywy, lecz także by pokazać, jak stworzone przez nas narzędzie funkcjonuje w działaniu i zachęcić czytelników do samodzielnego przetestowania „w terenie” jego praktycznych zalet, ale także niedoskonałości i ograniczeń (niemało ich ujawniło się już w pierwszym spotkaniu z materiałem).

Numer tematyczny, który Państwu przedstawiamy, stanowi więc przede wszystkim zaproszenie do dyskusji na temat współczesnej kultury wernakularnej, metod jej badania i roli – chyba zbyt często marginalizowanej – jaką pełni ona w funkcjonowaniu (po)nowoczesnych społeczeństw.

Mamy nadzieję, że antropologia projektów nieudanych sama okaże się projektem udanym i inspirującym!

INVITATION TO VERNACULAR CULTURE

The text presents the most important premises of the project titled Contemporary Polish vernacular culture in comparative perspective. Memory – imagination – practices of resistance, situating them within institutional and methodological frames. Additionally, it indicates thematic links between individual articles comprising this volume.