RADA REDAKCYJNA

Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca), Krzysztof Dudek, Grzegorz Godlewski, Zina Jarmoszuk, Kazimierz Monkiewicz, Roch Sulima

RADA NAUKOWA

Stefan Bednarek, Erika Fischer-Lichte, Knut Andreas Grimstad, Bohdan Jung, Ralf Konersmann, Ewa Kosowska, Ewa Rewers, Paweł Rodak, Anna Wieczorkiewicz

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Marianna Michałowska (redaktor naczelna)

Ewa Paderewska (zastępczyni red. naczelnej)

Bartosz Raducha (sekretarz redakcji)

Tomasz Majewski (członek redakcji)

Nazwiska recenzentów numerów kwartalnika z roku 2015 zostaną podane w numerze 1/2016.

Redakcja językowa

Edyta Tomczyk / ushuaia.pl

Korekta

Bartosz Raducha

Tłumaczenie

Jacek Siminski

Pierwotną wersją każdego numeru pisma jest wersja drukowana.

Tekstów niezamówionych redakcja nie zwraca. Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów i zmian tytułów.

Forum Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego

© Copyright Narodowe Centrum Kultury

ISSN 1230-4808

ADRES REDAKCJI

„Kultura Współczesna” Narodowe Centrum Kultury ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

numery archiwalne i prenumerata: ksiazki@nck.pl

WARSZAWA 2015

Skład wersji elektronicznej

Tomasz Szymański

konwersja.virtualo.pl

POSTINTELIGENCJA. WSPÓŁCZESNE FORMY MANIFESTACJI INTELIGENCJI ORAZ INTELIGENCKOŚCI

PAWEŁ ŚPIEWAK, PIOTR KULAS

POSTINTELIGENCJA
Współczesne formy manifestacji inteligencji oraz inteligenckości

Paweł Śpiewak – historyk idei, socjolog, profesor w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Kierownik Zakładu Historii Myśli Społecznej w Instytucie Socjologii UW i dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma. Autor i redaktor kilkudziesięciu książek z zakresu historii idei, filozofii polityki, m.in. Dawne idee, nowe problemy (2010), Żydokomuna: interpretacje historyczne (2012), Teologia i filozofia żydowska wobec Holocaustu (2013).

Piotr Kulas – adiunkt w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Współredaktor kilku książek poświęconych problematyce demokracji, społeczeństwa obywatelskiego i partycypacji publicznej. Publikował m.in. w „Kulturze i Społeczeństwie”, „Przeglądzie Socjologii Jakościowej”, „Opcjach. Kwartalniku Kulturalnym” i „Przeglądzie Humanistycznym”. Autor książki Turniej Garbusów. Problematyka tożsamości w twórczości Witolda Gombrowicza i Czesława Miłosza (2009).

W ciągu ostatnich 26 lat odbyło się wiele dyskusji dotyczących inteligencji. W większości wypadków były to wypowiedzi i teksty publicystyczne, wywiady, polemiki. Pojawiały się też opracowania naukowe, refleksje wybitnych badaczy tego zjawiska, lecz – naszym zdaniem – jest ich wciąż mało w stosunku do znaczenia inteligencji w sferze publicznej¹. Proponowana przez nas refleksja jest motywowana przekonaniem o konieczności wzbogacenia dyskusji nad inteligencją poprzez zaproponowanie bardziej systematycznego opisu zmian, jakie zachodzą współcześnie w obrębie tej kategorii.

Większość obserwatorów i badaczy zgadza się, że inteligencja rozwinęła się w warunkach cywilizacyjnego zapóźnienia. Pojawiła się w miejsce burżuazji i mieszczaństwa, które z racji historycznych uwarunkowań nie mogły w pełni rozwinąć się w Polsce. Między innymi z tej konstatacji wyprowadzano po 1989 roku odmienne przewidywania odnośnie trwania tej kategorii. Oczywiście, pytania o koniec inteligencji i jej przekształcanie stanowią stałe motywy inteligenckiej i badawczej autorefleksji. Nie będziemy w tym wprowadzeniu poruszać szerzej tego zagadnienia, ale warto zauważyć, że wątki dotyczące profesjonalizacji i przekształcenia pojawiły się na długo przed okresem transformacji². Zmiana systemu przyniosła jednak nowe problemy. Część badaczy twierdziła wówczas, że w nowym systemie inteligencja skazana jest na przeminięcie lub na stanie się częścią klasy średniej; uszczegółowieniem tej tezy był pogląd, że przemieni się ona w grupę tak zwanych profesjonalistów lub/i zostanie zastąpiona przez intelektualistów³. Niektórzy komentatorzy przekonywali, że inteligenci stanowią grupę, która najlepiej poradziła sobie podczas transformacji i najwięcej skorzystała na przemianach po 1989 roku. Dzisiaj zaś inteligencja pełni rolę kulturowego hegemona w polskim społeczeństwie⁴. Przywołany podział zdaje się najważniejszy, choć stanowisk i ujęć problematyki dałoby się przytoczyć więcej. Warto zauważyć, że różnice między stanowiskami na temat inteligencji wynikają często z odmiennych zakresów znaczeniowych, jakie różni autorzy przypisują tej kategorii. Jedno z ujęć traktuje ją jako warstwę społeczną; w drugim przypadku mówi się o inteligencji jako elicie bądź grupie etosowej⁵. Stąd też pytanie o jej zanikanie czy przekształcenie w inną kategorię może prowadzić do odmiennych odpowiedzi w zależności od tego, jakie wyobrażenia czy założenia kryją się za tym pojęciem.

Jesteśmy świadomi tych różnic i odmiennych sposobów definiowania⁶, jednak na potrzeby niniejszego opracowania nie proponujemy jednej, uzgodnionej definicji pojęcia; nie chcieliśmy bowiem narzucać jednego sposobu rozumienia tej kategorii naszym autorom. Planując i pracując później nad tym numerem staraliśmy się mu nadać spójny charakter, chcieliśmy również, żeby zamieszczone tu teksty uzupełniały się, a zamiast jednego języka opisu – postanowiliśmy zaproponować kilka różnych. Staraliśmy, żeby znalazło to odzwierciedlenie w składzie autorów. Zaproszeni do współpracy badacze reprezentują różne obszary społecznej i humanistycznej refleksji: ekonomię edukacji (Mikołaj Herbst, Aneta Sobotka), socjologię wiedzy (Marta Bucholc), historię idei (Paweł Śpiewak), badania jakościowe w naukach społecznych (Piotr Kulas), studia miejskie (Jan Śpiewak) i literaturoznawstwo (Eliza Kącka). Mamy nadzieję, że ta „wielogłosowość” może pomóc w uchwyceniu fenomenu współczesnej inteligenckości i zmian, jakie zaszły w obrębie tej kategorii w ostatnich latach. Warto również wspomnieć, że do współpracy nad tomem zaprosiliśmy z jednej strony uznanych badaczy, którzy od wielu lat zajmują się inteligencją, natomiast z drugiej – przedstawicieli młodej polskiej nauki. Dzięki temu można zarówno przybliżyć manifestacje współczesnych form inteligenckości, jak również – przynajmniej do pewnego stopnia – uchwycić fenomen inteligencji jako sposobu komunikacji między pokoleniami. To także okazja do tego, żeby zaznaczyć różnice w opiniach na temat wyobrażeń o przyszłości tej kategorii.

Zdajemy sobie doskonale sprawę, jak wielu tematów nie udało nam się poruszyć, jak wiele trzeba jeszcze podjąć, nad iloma koniecznie należałoby się zastanowić⁷. Nie mając ambicji wyczerpania tematu, staraliśmy się zaplanować i zrealizować ten numer raczej wokół wybranych problemów powiązanych z inteligenckością – po to żeby z jednej strony wskazać na to, co z trudem poddaje się upływowi czasu, z drugiej zaś – na przekształcenia w ramach tej kategorii. Stąd właśnie tytuł tomu Postinteligencja. Współczesne formy manifestacji inteligencji oraz inteligenckości, który niektórym może wydać się trochę prowokacyjny. W zamierzeniu ma on podkreślać zmienność, a także trwałość tej kategorii. Nade wszystko zaś ma zwracać uwagę na to, że wielu współczesnych „inteligentów” nie mieści się w nowych kategoriach społecznych. Bo choć nie budują oni już swojej tożsamości wokół przekonania o przynależności do inteligencji, to ich tożsamość nie daje się także do końca trafnie opisać za pomocą innych terminów. Wielu nie czuje się wyłącznie profesjonalistami lub ekspertami, bo chętnie wykraczają poza swoje specjalizacje, również etos klasy średniej z towarzyszącym jej konsumpcjonizmem – jak wynika z niektórych tekstów w tomie – wielu nie odpowiada. Dlatego właśnie użyliśmy terminu „postinteligencja”, który łączy w sobie nawiązanie do dawnego etosu i wyobrażeń na temat misji i miejsca w przestrzeni społecznej, ale też ma podkreślać ładunek krytyczny czy dystans wobec niektórych wyobrażeń na temat inteligenckości. Używając tego terminu, chcielibyśmy przede wszystkim zwrócić uwagę na współczesne spory w ramach tej kategorii, niektóre jej dzisiejsze odpowiedniki, formy lub manifestacje. Bo chociaż inteligencja nie tworzy już dzisiaj osobnej warstwy, to warto przyjrzeć się temu, które debaty są najważniejsze, jak jest rozumiana ta kategoria przez inteligentów, jakie wzorce inteligenckie są dzisiaj obecne i czy są one aktualizowane w kolejnych pokoleniach; co więcej – gdzie należy ewentualnie ich szukać.

Pierwszy, otwierający tekst, zatytułowany Studia jako dźwignia awansu? Wybory i ścieżki edukacyjne inteligencji i osób aspirujących do wyższego statusu społecznego, przynosi porównanie wyborów edukacyjnych dwóch grup społecznych uzyskujących wyższe wykształcenie w Polsce – przedstawicieli tradycyjnej „inteligencji” oraz osób z niewykształconych środowisk, dla których studia wyższe wiążą się z możliwością społecznego awansu. Podobnej tematyce poświęcony jest kolejny tekst, poruszający problem kształcenia na wyższych uczelniach. Marta Bucholc i Daniel Kontowski w artykule Dylematy kształcenia młodej inteligencji omawiają dylemat, czy wykształcenie uniwersyteckie powinno aktualizować etos czy być atrybutem professions w zachodnim stylu. Zastanawiają się również nad problemem liberalizacji form wyższej edukacji.

Kolejnym ważnym wątkiem są inteligenckie spory. W tekście Spór o „społeczeństwo otwarte” jako jedno z ważnych źródeł współczesnych inteligenckich sporów Paweł Śpiewak zwraca uwagę na jeden z najważniejszych i najbardziej bolesnych sporów, jaki dzielił po 1989 roku, i wciąż wydaje się dzielić, polskich inteligentów i intelektualistów. Rekonstruuje używane w nim argumenty i szkicuje światopoglądy dwóch stron biorących w nim udział. Zwraca też uwagę na destrukcyjny charakter tego sporu. Z kolei w artykule Młodzi intelektualiści wobec inteligencji. Analiza wyobrażeń na temat inteligencji i intelektualistów Piotr Kulas, w kontekście pytania o przekształcenie się inteligencji w odniesieniu do młodszego pokolenia opisuje samowiedzę młodych polskich inteligentów. Analizuje, w jaki sposób postrzegają oni relację między inteligencją a intelektualistami i zastanawia się, czy intelektualiści – jak twierdzi Henryk Domański⁸ – są postrzegani jako elita podtrzymująca przekonanie o istnieniu inteligencji, czy też jako osobna kategoria, luźno z nią powiązana. Zarysowuje cztery główne ujęcia dotyczące związku między inteligencją a intelektualistami. Z kolei Jan Śpiewak przygląda się związkom między inteligenckim etosem a nowymi wzorami uczestnictwa w społeczeństwie obywatelskim. W artykule Ruchy miejskie: czyli potyczki o władzę w polu inteligencji w kontekście przemian systemu neoliberalnego zastanawia się, czy aktywiści miejscy to postinteligencja odwołująca się do etosu i tradycji inteligencji. Zwraca uwagę, że ruchy miejskie mają raczej charakter intelektualno-towarzyskim niż formę tradycyjnie rozumianego ruchu społecznego. Uczestnicy tych ruchów posługują się językiem modernizacji kraju, zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju i odnowy miejskiej demokracji w duchu „prawa do miasta”. Tekst zamykający, autorstwa Elizy Kąckiej, zatytułowany Inteligenckość (jako problem) w iteraturze polskiej po 1989 roku, opisuje strategie i postawy pisarskie, wskazując na dezaktualizację lub redefinicję konkretnych składników wizerunku inteligenta: wyrazistego zaangażowania społecznego, nonkonformizmu, indywidualizmu itp. Autorka zastanawia się, czy i jak literatura może wpłynąć na ocenę kondycji inteligentów po przełomie.

Wspomnieliśmy już, że zgłaszając naszą propozycję, chcielibyśmy po pierwsze zabrać głos w debacie na temat przekształceń kategorii inteligencji, wskazując na możliwe spory, wątki, nowsze formy zaangażowania, wreszcie sposoby rozumienia samego pojęcia (wątek samowiedzy reprezentantów tej grupy był zawsze ogromnie istotny), a po drugie – wskazać na aktualność i potrzebę tego typu refleksji i zakreślić możliwe obszary, nad którymi warto się zastanowić. Niestety – z powodów niezależnych od redaktorów – nie wszystkie zaproponowane teksty udało się opublikować w tym tomie.

Jerzy Jedlicki pisał, że w przypadku badań nad inteligencją, „różne strategie autorskie są […] możliwe i praktykowane”⁹. Mamy nadzieję, że niniejsza propozycja zarówno pod względem doboru tematyki, jak i sposób sproblematyzowania tematu, zainteresuje tych, którzy są ciekawi współczesnych losów inteligencji oraz przekształceń, a także wybranych możliwych przyczyn, z powodu których one zachodzą.

¹ Zob. H. Domański, Wstęp, [w:] Inteligencja w Polsce. Specjaliści, twórcy, klasa średnia?, red. H. Domański, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2008, s. 13.

² Zob. A. Borucki, Inteligencja polska przed transformacją systemową, „Kultura i Społeczeństwo” 1/1994, s. 99–114; J. Szacki, Gdzież są ci nasi inteligenci?, [w:] Dylematy historiografii idei oraz inne szkice i studia, red. J. Szacki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1991, s. 366–368.

³ P. Śpiewak, Spór o inteligencję, [w:] Spór o Polskę, red. P. Śpiewak, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005, s. 559–580.

⁴ Zob. T. Zarycki, T. Warczok, Hegemonia inteligencka, Kapitał kulturowy we współczesnym polskim polu władzy – perspektywa „długiego trwania”, „Kultura i Społeczeństwo” 4/2014.

⁵ Więcej na ten temat w artykule zamieszczonym w tym tomie: P. Kulas, Młodzi intelektualiści wobec inteligencji.

⁶ Zob. J. Kurczewska, Inteligencja, [w:] Encyklopedia socjologii, t. 1, koment. Z. Bokszański, red. A. Kojder [et al.], Oficyna Naukowa, Warszawa 1998, s. 337–343.

⁷ J. Kurczewska, Trzy spojrzenia socjologiczne na inteligencję polską, [w:] Inteligencja, imperium, cywilizacje w XIX i XX wieku, red. J. Kieniewicz, Instytut Badań Interdyscyplinarnych „Artes Liberales” UW, Warszawa 2008, s. 15–29. Por. też: Inteligencja: między tradycją a wyzwaniami współczesności, red. J. Mikułowski-Pomorski, Akademia Ekonomiczna, Kraków 2005.

⁸ H. Domański, Wstęp, dz cyt., s. 13.

⁹ J. Jedlicki, Historia inteligencji polskiej w kontekście europejskim, „Kultura i Społeczeństwo” 2/2000, s. 152.